ۇلى دالا دەپورتاتسياعا دايىن بولدى ما؟
وسى وزبىر ساياساتتىڭ زاردابى وداق قۇرامىندا بولعان باسقا رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا قازاقستانعا ەرەكشە اۋىرتپالىق اكەلدى. اشتىقتان امان قالعان حالىقتىڭ ەڭسەسىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس سالماعى ەزىپ جاتتى. ءدال وسى تۇستا وزگە وڭىرلەردەن دەپورتاتسيالانعان ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىن ۇلى دالاعا ءۇستى-ۇستىنە توعىتۋ قازاق اۋىلدارىن تۇرالاتىپ جىبەردى. سوعىس جىلدارىنداعى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەگىندە سول تۇستا ەلدەگى جاعدايدىڭ وتە اۋىر بولعاندىعى ناقتى ەسەپتەرمەن كورسەتىلەدى. ويتكەنى, كولحوزداستىرۋ قاتەلىگى مەن اشارشىلىق زاردابىنان ءسال عانا بوي جازا باستاعان ەلدەگى جاعداي ولشەۋلى ازىق-ت ۇلىك پەن ساناۋلى كيىم-كەشەكتى مۇقتاج اۋلەتتەرمەن بولىسەتىندەي جاعدايدا ەمەس ەدى. سوعان قاراماستان قازاق حالقى دەپورتاتسيالانعان ۇلىستارعا ءبىر جاپىراق نانىن ءبولىپ بەرىپ, توپتى جاندى توقال تامىنىڭ ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەرىپ, پانالاتتى.
ال بۇل كەزدە سوعىس جاعدايىنداعى ءتارتىپ بويىنشا ەڭبەك ەتۋگە قابىلەتتى ءاربىر قازاقستاندىق وتباسى «قىزىل اسكەر» قورىنا 50 كگ ەت, 3 كيلو سارىماي جانە 30 جۇمىرتقا وتكىزۋى ءتيىس بولعان. بۇل سالىق وتەلمەگەن جاعدايدا اۋىل ادامدارىنا قۋدالاۋ, كۇشتەپ جەر اۋدارۋ, اۋىر جۇمىسقا ماجبۇرلەپ جەگۋ جازاسى قولدانىلاتىن بولعان. تاعى ءبىر دەرەكتەردە 1941-1945 جىل اراسىندا قازاق جۇمىسشىلارى مايدان قاجەتى ءۇشىن 4 700 000 سوم اقشا جيناپ تاپسىرعانى ايتىلادى. تۇرعىندار تاعى دا سوعىس قاجەتتىلىگى ءۇشىن مەملەكەت ساتۋعا شىعارعان زاەم قاعازى مەن وبليگاتسيا, لوتەرەيا بيلەتىن ءماجبۇرلى تۇردە العان ەكەن. بۇل ساۋدادان وتان بيۋدجەتىنە ءبىر عانا قازاقستاننان 3 ميلليارد 184 ميلليون 395 مىڭ سوم اقشا تۇسكەن. ال نەگىزگى كاسىبى مال شارۋاشىلىعى بولعان اۋماقتار ءۇشىن ەت تاپسىرۋ مىندەتى ءتىپتى وراسان ەدى. 1942 جىلى عانا قازاقستاندىق كولحوزدار 160 400 باس ءىرى قارا مال جانە 878 100 باس قويدى ەتكە وتكىزگەن. سونداي-اق وسى جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ اۆياتسيا اسكەرىنە قاجەتتى تەحنيكا جاساۋعا جىلۋ جينالىپ, ەل ەڭبەككەرلەرى بىرەر كۇندە 842 533 پۇت استىق, 46 203 پۇت كۇرىش وتكىزىپ, باسقا دا دايىن داقىلداردىڭ ءتۇر-تۇرىنەن جانە 32 185 پۇت جيناپ تاپسىرعان ەكەن. ءبىز بۇل دايەكتەردى سوعىس ستاتيستيكاسىن جاريالاۋ ءۇشىن ەمەس, سول جىلداردا قازاق حالقىنىڭ ىشەر اسقا, كيەر كيىمگە جارىماي ءجۇرىپ تە دەپورتاتسيالانعان ۇلىستارعا جاناشىر بولىپ, قايىرىم كورسەتكەنىن ناقتىلاۋ ماقساتىندا الىپ وتىرمىز. دەمەك, ءبىر حالىققا باعىتتالعان ساياسي گەنوتسيد پەن جەندەتتىك ۇستانىمدى ەكىنشى ۇلتتىڭ اتا ءداستۇرى مەن ادامگەرشىلىك بولمىسى جەڭگەنى انىق.
قازاق كەلگەندەردى قالاي قارسى الدى؟
جالپى, كەڭەس وداعى بويىنشا دەپورتاتسياعا ۇشىراعان ۇلىستاردىڭ ستاتيستيكاسى 3,2 ميلليون ادامعا دەيىن جەتكەنىن ايتادى. بۇل ستالين بيلىك باسىندا بولعان 1920-1950 جىلدار ارالىعىنداعى جاعداي ەكەن. ال وسى مەرزىمدە قازاقستانعا كۇشتەپ جەر اۋدارىلعاندار ۇلەسى 1 200 000 ادامعا دەيىن جەتكەنى ايتىلادى. ياعني, 1930-1940 جىل مەجەسىندە قازاق دالاسىنا كەڭەس وداعى اۋماعىندا تۇراتىن نەمىس ۇلتىنىڭ 38 پايىزى, چەشەن, ينگۋش ۇلتىنىڭ 83 پايىزى, كورەي ۇلىسىنىڭ 59 پايىزى, بالقارلاردىڭ 55 پايىزى, قاراشايلاردىڭ 58 پايىزى, گرەكتەردىڭ 76 پايىزى, كۇردتەردىڭ 62 پايىزى كۇشپەن قونىستانعانى انىق. وكىنىشتىسى, قازاق دالاسىنىڭ «ۇلتتار لابوراتورياسى» اتاۋىن يلەنۋى دە سول زاماننىڭ قاسىرەتتى شىندىعى مەن مۇراسى بولىپ قالا بەرەتىنى. وسى جەردە 1920 جىلدان باستالىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دايىندالعان دەپورتاتسيالاۋ جوسپارىنا قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى العاشقى بولىپ ۇشىراعانىن اشىپ ايتۋىمىز كەرەك. مىسالى, ۇلى دالاداعى بايلاردى «كامپەسكەلەۋ» جۇرگىزىلگەن جىلدارى, مال مۇلكى تاركىلەنىپ, وزدەرى سىبىرگە جەر اۋدارىلعان اۋلەتتەردىڭ سانى 5500 ادامنان اسىپ كەتكەن. بۇل ەندى باسقا تاقىرىپتىڭ ەنشىسىندەگى اڭگىمە. ازىرشە, قاندى ساياساتتىڭ شەڭگەلىنە ءتۇسىپ, قازاق دالاسىنا كەلىپ ءتىرى قالعان ۇلت پەن ۇلىسقا قاتىستى ءسوزىمىزدى ساباقتايىق.
– 1943 جىلدىڭ كۇزىندە قاپ تاۋىنىڭ ەتەگىن مەكەندەگەن بالقار, قاراشاي, ينگۋش, چەشەن, قىرىم تاتارى مەن مەسحەت تۇرىك اۋىلدارىن ءبىر تۇندە دەپورتاتسيالاعان عوي. مىلتىق دۇمىمەن قارت پەن بالا-شاعانى ارباعا تيەپ, ەركەك پەن ايەلدى جاياۋ ايداپ تەمىرجولى بار اۋماققا كوشىرگەن. سودان جۇك ۆاگوندورىنا توعىتىپ, بەلگىسىز باعىتقا جونەلتكەن. دەپورتاتسيا كەزىندە اشتىقتىڭ, اۋرۋدىڭ, اياق استىنا تاپتالىپ قالۋدىڭ سالدارىنان جۇزدەگەن ادام ولگەن ەكەن. ولاردىڭ مۇردەسىن پويىز ايالداعان كەزدە سىرتقا لاقتىرىپ, تاستاپ وتىرىپتى. حىزىر اتام سول جىلدارى ەرەسەك بالا بولعان عوي, نەبىر سۇمدىقتى كوزىمەن كورگەن. قازىر تاريحي دەرەكتەردى قاراپ وتىرسام سول جىلدارى قازاقستانعا 507 000 بالقار, قاراشاي, ينگۋش پەن چەشەن ۇلتىنىڭ وكىلدەرى جەر اۋدارىلىپتى. بۇلار سياقتى 110 000 مەسحەت تۇرىكتەرى مەن 180 000 قىرىم تاتارى دا قازاق توپىراعىنا جەتىپ جىعىلعان ەكەن. مەنىڭ اتام حىزىر وسى سۇمدىقتى ءوز كوزىمەن كورگەن عوي. شامامەن 10 جاستاعى بالا ەكەن. شۇكىر, ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ كورەر جارىعى بار ەكەن. اتام وتىرعان جۇك ۆاگونىن الماتى قالاسىنا كەلىپ ءبىر-اق اعىتقان عوي, جولداعى اشتىق پەن زۇلماتتان امان قالعانداردىڭ اياعى قازاق دالاسىنىڭ توپىراعىنا ءتيىپتى, – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە جەتىسۋلىق بالقار قىزى فاريزات حادجيەۆا.
– ءبىزدىڭ اۋلەت بىرەر ايدا كىرپىش قۇيىپ, قابىرعا قالاپ, ەكى بولمەلى تام سالىپ الىپتى. قونىسقا كىرەر كەزدە جۇرت مارە-سارە بولىپ, قۇتتى بولسىن ايتىپ جاتقاندا ءابىش پەن ءالجان وزدەرىنىڭ قىزىل بۇزاۋىن جەتەلەپ كەلىپ, ەسىك الدىنا بايلاپتى. مۇنداي سىيدى كۇتپەگەن ازىرەت بابام ازار دا بەزەر بولىپ باس تارتقان ەكەن, ءابىش اتامىز «بۇل قازاقتىڭ ءداستۇرى عوي. ىرىمى وسىنداي. از بولسا دا ءبىر شاڭىراق استىندا تۇردىق, بالالارىمىز ءبىر-بىرىنە باۋىر باستى. ەندى بولەك ءۇي بولىپ جاتىرسىڭ. بۇل ءبىزدىڭ سەندەرگە بەرگەن ەنشىمىز...» دەگەن ەكەن. ول بۇزاۋ ۇلكەن سيىر بولىپ ءوسىپ, بۇزاۋلاپ, مالدىڭ باسى بولىپتى, – دەيدى اتاسىنان ەستىگەن اڭگىمەنىڭ ءبىر شەتىن شىعارعان فاريزات.
«جاسىمىق» وپەراتسياسى قالاي ءجۇردى؟
كەڭەس ساياساتكەرلەرى 1940 جىلدارى قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرۋ جۇمىسىن «جاسىمىق وپەراتسياسى» دەگەن اتاۋمەن جۇرگىزگەن عوي. نەگىزىنەن كاۆكاز ايماعىنان دەپورتاتسيالانعان ۇلىستىڭ ۇزاق جولداعى ازاپتى جۇرىستەن امان قالعانى جەتىسۋعا تابان تىرەگەن ەكەن. سول تۇستا الماتى ماڭىنا توقتاعان ازالى سوستاۆتاردان 1 ميلليوننان استام ادام تۇسكەن دەگەن دەرەك بار. قازىرگى دەرەك بويىنشا جەتىسۋدا 105 ەتنوس وكىلى تۇرمىس-تىرشىلىك كەشىپ وتىر. دياسپورا وكىلدەرىنىڭ وتكەن تاريحىنداعى ورتاق اقتاڭداق – «جاسىمىق» وپەراتسياسىنىڭ كەسىرىنەن اتامەكەن, تۋعان جەرىنەن ايىرىلىپ, قۋعىندالعانى ەشقاشان ۇمىتىلمايتىن وقيعا بولىپ قالا بەرەدى. ال مۇقىم ۇلىستىڭ قازاق سياقتى مەيىربان حالىقتىڭ ارقاسىندا جويىلىپ كەتۋدەن امان قالۋى – بۇگىندەگى تاۋبە ەتەر جالعىز شۇكىرشىلىگىنە اينالىپ وتىر.
«جاسىمىق» جوسپارىنىڭ جەتىسۋداعى جاڭعىرىعى تالىپ ەستىلەتىن ءوڭىردىڭ ءبىرى – تۇرىكسىب تەمىر جولىن بويلاي قونىستانعان قاراتال اۋدانى. وسى اۋدانعا قاراستى ۇشكومەي اۋىلىندا 1944 جىلى قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان چەشەن مەن ينگۋش ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۇرادى. بۇگىندە وسى اۋىلداعى قازاق, ينگۋشقا سىيلى اقساقال بولعان زايىندى مۋچراەۆ ول كەزدە بالا ەكەن. كوزىمەن كورگەن وقيعانى ەسكە السا, ۇيقىسى بۇزىلادى. وسىدان 76 جىل بۇرىن, 23 اقپاندا تاۋ اراسىنداعى چەشەن, ينگۋش اۋىلدارىنا سولداتتار ساۋ ەتە قالادى. بۇل – كەڭەس اسكەريلەرى سوڭىنا دەيىن اسا قۇپيا ساقتاپ, جاسىرىپ كەلگەن «جاسىمىق» جوسپارىنىڭ جۇزەگە اسا باستاعانى ەدى. مامىراجاي اۋىلدىڭ تۇرعىندارىن ەكى تاۋلىكتە تىك كوتەرە كوشىرىپ, اعاش ۆاگوندارعا تيەگەندە انا مەن بالا اداسىپ, ۇلكەن مەن كىشى اجىراپ قالا بەرىپتى. اۋىلدا باس كوتەرەر ادام دا از ەدى. ىسكە تاتىرلىق ەر-ازامات مايداندا, تىلدىڭ قارا جۇمىسىندا بولاتىن. زايىندى اقساقالدىڭ اۋلەتىنىڭ زۇلماتتان امان قالعانى قازاقستاننىڭ بىرنەشە وبلىسىنا شاشىراپ كەتىپتى. زامان جاقسارعاندا تۋىستارىنىڭ ءبىر توبىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان تاۋىپتى.
– قارۋ اسىنعان سولداتتار اۋىلعا العاش كەلگەندە بۇكىل بالا قىزىقتاپ تۇرىپ ەدىك. بىراق ولار بىزگە جىلى قاباق تانىتقان جوق. اۋىلدى جينادى دا, جىلدام كوشۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ, جينالۋعا ۋاقىت بەردى. تۇرعىندار نە بولعانىن ءتۇسىنىپ تە ۇلگەرمەدى, قارسىلىق تانىتاتىن قاۋقار دا جوق ەدى. اسكەريلەر «چەشەن, ينگۋش ۇلتىنىڭ اراسىندا نەمىس فاشيستەرىنە جاقتاسىپ, وتانعا ساتقىندىق جاسايتىن ادامداردىڭ كوپ ەكەنى انىقتالدى. سوندىقتان سەندەر سەنىمسىز ادامسىڭدار. نە كوشەسىڭدەر, نە وسى جەردە قىرىلاسىڭدار...» دەپ اڭگىمەنى قىسقا قايىرىپتى. كوپ ادام قولىنا ىلىنگەندى الىپ, كولىككە ءمىنىپ جاتتى. ءبىزدىڭ ۇيدە اتادان بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان قۇران كىتابى بار, اجەم سونى جاۋلىعىنا وراپ, كەۋدەسىنە تىعىپ الىپتى. مۇنى كورگەن تانىستارى «ودان دا ازىق-ت ۇلىك الساڭشى, ەندى كىتاپتىڭ كومەگى تيە قويار ما ەكەن...» دەگەندە اجەمنىڭ «بۇيىرسا, نان تابىلار, بۇل قاسيەتتى كىتاپ, ءبىزدى پالە-جالادان ساقتايدى» دەگەنى ەسىمدە قالىپتى. 1901 جىلى باسىلىپ, تۇپتەلگەن سول قۇران كىتابى ءبىزدىڭ ۇيدە قازىر دە ساقتاۋلى تۇر. ارعى اتامنان قالعان قاستەرلى مۇرانى قولىما الىپ تاۋبە ەتەمىن. ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزدىڭ, تۇتاس ۇلتىمىزدىڭ تىگەرگە تۇياق قالماي قىرىلىپ كەتۋىنەن اۋەلى اللا, سوسىن قازاق حالقى ساقتاپ قالدى عوي, – دەيدى قاريا.
ايتپاقشى, بۇلاردى دەپورتاتسيالاعان كەزدە اسكەري شەندى ايتقان «چەشەن, ينگۋش ۇلتىنىڭ اراسىندا نەمىس فاشيستەرىنە جاقتاسىپ, وتانعا ساتقىندىق جاسايتىن ادامداردىڭ كوپ ەكەنى انىقتالدى. سوندىقتان سەندەر سەنىمسىز ادامسىڭدار...» دەگەن ۇكىمگە بەرگىسىز ءسوز جالعان ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە چەشەن مەن ينگۋش ۇلتىنان 18 500 ادام اسكەرگە شاقىرىلعان بولاتىن. ولاردىڭ 70 پايىزى كەڭەستىك وتاندى قورعاۋعا ءوز ەركىمەن اتتانعان ەكەن.
«باستوبەنىڭ» باسىندا تاۋبە ەتكەن كىم؟
«جاسىمىق» وپەراتسياسىنىڭ زاردابىن كورەي ۇلتىنىڭ وكىلدەرى دە از تارتقان جوق. بۇيرىق ىسكە اسقاندا, بۇيىعى تىرشىلىك كەشىپ وتىرعان ەڭبەكقور جۇرت بوسىپ كەتكەن. جەتىسۋ توپىراعىنا سول زاماندا
200 000 شاماسىندا كورەي جەر اۋدارىلعان ەكەن. ولاردىڭ دەنى ءالى كۇنگە دەيىن قاراتال اۋدانىن مەكەن ەتىپ وتىر. قيىن-قىستاۋدا قازانداعى قارا سۋىن ءبولىپ بەرگەن قازاقتىڭ جاقسىلىعىن ۇمىتقان ەمەس. ەلىمىزدە ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كورەي دياسپوراسى «قازاق حالقىنا مىڭ العىس» اتتى ەسكەرتكىش ورناتتى. وسى قاراتال اۋماعىنداعى باستوبە اۋىلىنداعى بيىك توبەنىڭ باسىنا. 2012 جىلى دياسپورانىڭ باستاماسىمەن, قالتالى كورەي ازاماتتارىنىڭ قارجىسىنا تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىش قازاقتىڭ كيىز ءۇيىن ەسكە سالادى. شانشىلعان ۋىق كوتەرىلگەن شاڭىراقتى ۇستاپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. ۇلت دوستىعىنىڭ, تاعزىم مەن العىستىڭ نىشانى وسى تاس تۇعىرعا سىيىپ تۇرعانداي...
– كورەي دياسپوراسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قايىرىمدىلىق شارالارى ءجيى ءوتىپ تۇرادى. كورەيلەردىڭ ۇلكەن وتانى دا قارايلاسىپ وتىر. مۇنداعى قانداس باۋىرلارىنا جاساعان قازاقتىڭ قامقور نيەتىن ولار دا جوعارى باعالايدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن اراداعى بايلانىسقا وراي وڭتۇستىك كورەيانىڭ اتاقتى «حەندە» كلينيكاسى كومەككە مۇقتاج وتانداستارىمىزدى تەگىن قابىلداپ, تەگىن وتا جاساپ تۇرادى. وبلىس دارىگەرلەرىنە بىرنەشە رەت تەگىن ءدارىس وقىپ, شەبەرلىك ساعاتىن وتكىزدى. ازاماتتار ءوزى باستاما كوتەرىپ اۋدانداردا تۇراتىن الەۋمەتتىك قولداۋدى قاجەت ەتەتىن 80 وتباسىنىڭ ۇيىنە كۇردەلى جوندەۋ جاساپ بەردى. مۇنداي مىسالدار بار. مۇنىڭ بارلىعى دەپورتاتسيالانعان ۇلتتاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىنىڭ ەل مەن جەر الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى دەپ ويلايمىن, – دەيدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى الماتى وبلىستىق فيليالى حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عابيت تۇرسىنباي.
سول سياقتى, وبلىستاعى نەمىس دياسپوراسى دا گەرمانيامەن اراداعى دوستىققا دانەكەر بولىپ وتىر. مىسالى, «ۆيدەربۋرگ» نەمىس مادەني بىرلەستىگىنىڭ باستاماسىمەن بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىگىندە جويىلىپ بارا جاتقان وسىمدىكتەردى قالپىنا كەلتىرۋ جوباسى جۇزەگە اسۋدا. نەمىس ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن 200 گەكتار اۋماققا سەكسەۋىل مەن جاسىل بۇتاقتى اعاش وتىرعىزىلدى. ولاردى كۇتىپ-باپتاۋعا دياسپورا جاۋاپتى ەكەن.
تۇيىندەپ كەلگەندە, مۇنىڭ بارلىعى قازاقستانداعى ۇلتارالىق تاتۋلىققا نەگىز بولىپ وتىرعان ءىس ەكەنى ايان. ەندى دياسپورالار جۇمىسىن رۋحاني جاڭعىرۋ تۇرعىسىنان دامىتۋ جوسپارى كۇن تارتىبىندە تۇر. زامان تالابى بارىمىزگە قازاق ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن تانۋدى مىندەتتەپ, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن شىنايى قۇرمەت ارقىلى ءبىرتۇتاس حالىققا اينالۋ مىندەتىن جۇكتەيدى. ەندەشە, اق جول!
الماتى وبلىسى
