2020 جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىندا ۇلتتىق قورعا تۇسكەن ءتۇسىم 363,2 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 37,8%-عا نەمەسە 220,7 ملرد تەڭگەگە تومەن. ونىڭ ىشىندە سالىقتىق تۇسىمدەر 358,0 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, 2019 جىلدىڭ قاڭتار-اقپانىمەن سالىستىرعاندا 37,1%-عا تومەندەدى. تۇسىمدەردىڭ اعىمداعى سەرپىنى ساقتالعان جاعدايدا, 2020 جىلى قوردىڭ پايداسىنا جيىنتىق سالىق تولەمدەرى 2 147,8 ملرد تەڭگەنى قۇراۋى مۇمكىن. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, 2019 جىلى ۇلتتىق قورعا تۇسكەن جيىنتىق سالىق كولەمى 2 837,2 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
2020 جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىندا ۇلتتىق قورعا تۇسكەن ءتۇسىم 363,2 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 37,8%-عا نەمەسە 220,7 ملرد تەڭگەگە تومەن. ونىڭ ىشىندە سالىقتىق تۇسىمدەر 358,0 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, 2019 جىلدىڭ قاڭتار-اقپانىمەن سالىستىرعاندا 37,1%-عا تومەندەدى. تۇسىمدەردىڭ اعىمداعى سەرپىنى ساقتالعان جاعدايدا, 2020 جىلى قوردىڭ پايداسىنا جيىنتىق سالىق تولەمدەرى 2 147,8 ملرد تەڭگەنى قۇراۋى مۇمكىن. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, 2019 جىلى ۇلتتىق قورعا تۇسكەن جيىنتىق سالىق كولەمى 2 837,2 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
سونىمەن قاتار, سالىق تولەمدەرىنىڭ بارلىق تۇرلەرى بويىنشا ازايعانى بايقالادى. اعىمداعى جىلدىڭ ەكى ايىندا كتس بويىنشا تۇسىمدەر كولەمى 121,9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 100,9 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 45,3%-عا تومەن. مۇناي سەكتورى ۇيىمدارىنىڭ ونىمدەرىن ءبولۋ بويىنشا تۇسىمدەر 43,7%-عا نەمەسە 92,4 ملرد تەڭگەگە, 119,0 ملرد تەڭگەگە دەيىن ازايدى. اعىمداعى جىلى پقوس 16,7%-عا تومەن, ال رەنتالىق سالىقتان تۇسكەن تۇسىمدەر 10,4%-عا كەم. بۇل رەتتە ەسەپتى كەزەڭدە مۇناي ەكسپورتىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋى بايقالعان جوق. وسىلايشا, 2020 جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىندا نوۆوروسسيسك پورتىندا «كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى» (كقك) تەڭىز تەرمينالى ارقىلى مۇناي تيەۋ كولەمى 10,48 ملن توننانى قۇرادى, بۇل 2019 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنىڭ كورسەتكىشىنەن 0,2%-عا تومەن (10,50 ملن توننا). ايتا كەتۋ كەرەك, كقك قۇبىر جۇيەسىنە قازاقستاندىق مۇناي ەكسپورتىنىڭ 75%-دان استامى كەلەدى. ايلار بويىنشا تۇسىمدەردى ءبولۋ كەزىندە, اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتارىندا ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرى 2019 جىلدىڭ قاڭتارىمەن سالىستىرعاندا 53,3%-عا ازايىپ, 51,0 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ال اقپان ايىندا تۇسىمدەر 33,3%-عا 307,0 ملرد تەڭگەگە دەيىن ازايدى .
2013 جىلى ۇلتتىق قوردان 1,4 ترلن, 2014 جىلى 2 ترلن, 2015 جىلى 2,5 ترلن, 2016 جىلى 2,9 ترلن, 2017 جىلى 4,4 ترلن تەڭگە جۇمسالدى. ال 2018 جىلى ۇلتتىق قوردان 2,6 ترلن تەڭگە الىندى 2019 جىلى الىنعان قاراجات تۋرالى مالىمەت ءالى جاڭارتىلعان جوق. بىراق ۇكىمەت 2019 جىلى «2019-2021 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا 2019 جىلى ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قاراجات قاراستىرماۋ ماسەلەسىن ەنگىزدى. بۇل – قازىنا قارجىسى ۇلتتىق قوردان تولتىرىلمايدى دەگەن ءسوز.
ۇلتتىق قورعا سالىق تۇرىندە تۇسكەن تولەمدەرگە كەلەتىن بولساق, بۇل جەردە ادەتتەگىدەي مۇناي سەكتورى كوش باستاپ تۇر. ەسەپتىك كەزەڭدە مۇنايشىلار 1,5 ترلن تەڭگە نەمەسە جالپى ءتۇسىمنىڭ 77,7%-ىن اۋداردى. بىلتىر بۇل سوما س 8,1 ملرد تەڭگە شاماسىندا بولدى. ۇلتتىق قوردان سوڭعى 6 ايدا 1,8 ترلن تەڭگە جۇمسالدى. بىلتىر ءدال وسى كەزەڭدە ەل يگىلىگىنە 1,4 ترلن تەڭگە جاراتىلعان ەدى. كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت 1,5 ترلن تەڭگە بولدى. ءبىر جىلدا كورسەتىلگەن سوما 1,1%-عا كوبەيدى. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتىقتىڭ قورىتىندىسىندا ماقساتتى ترانسفەرت كولەمى 370 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ال قوردى باسقارۋعا جانە جىل سايىن جۇرگىزىلەتىن ىشكى اۋديتكە 5,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ءبىر جىل بۇرىن بۇل ماقساتقا 11,8 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.
جالپى, بىزدە ۇلتتىق قور جانە ونىڭ قارجىسى تۋرالى ءسوز ءجيى قوزعالادى. بۇل تۋرالى ەكىنىڭ ءبىرى پىكىر بىلدىرەدى دەسەك ارتىق ەمەس. بىردەن ايتايىق, ۇلتتىق قور بۇگىن ءۇشىن ەمەس, ەرتەڭ ءۇشىن قۇرىلعان. مۇنداعى اقشادا بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا نەسىبەسى بار. ۇلتتىق قوردا جينالعان قارجىنى پىشاق ۇستىندە حالقىنا تاراتىپ بەرگەن بىردە-ءبىر مەملەكەت جوق. قازاقستان جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە ۇلتتىق قورداعى اقشانىڭ يگىلىگىن كوردى, الداعى ۋاقىتتا دا كورە بەرەدى. مۇنىڭ دالەلى سوڭعى 8 جىلدا قازاقستان ۇلتتىق قوردان 83 ملرد دوللار الىپ, ونى الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا جۇمسادى, بانكتەردى ساۋىقتىرۋعا ءبولدى. بۇل پروتسەس 2007 جىلدان بەرى قايتالانىپ كەلدەدى. ەكونوميستتەر «سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق قوردان الىنعان قارجى بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ تەڭ جارتىسىن قۇرايدى», – دەيدى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورى سەكىلدى قورلار الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە دە بار جانە بولعان. 2008 جىلى قۇرىلعان رەسەي رەزەرۆتىك قورى بيىل اقپان ايىندا قارجىسىنىڭ تاۋسىلۋىنا بايلانىستى جابىلىپ قالدى. اقش-تا ۇلتتىق عىلىمي قور جانە دەموكراتيا ۇلتتىق قورى بار. 1950 جىلى قۇرىلعان ۇلتتىق عىلىمي قور تاۋەلسىز فەدەرالدى اگەنتتىك رەتىندە اقش كونگرەسىنىڭ قولداۋىمەن دۇنيەگە كەلگەن. بۇگىندە جىلىنا 7,5 ملرد دوللار اينالدىراتىن قور قۇراما شتاتتارداعى الەۋمەتتىك عىلىمدار سالاسىنداعى بارلىق عىلىمي جوبالاردىڭ 24%-ىن قارجىلاندىرادى. دەموكراتيا ۇلتتىق قورى 1983 جىلى پايدا بولدى. بۇل قور الەم بويىنشا دەموكراتيا مەن ادام قۇقىعىنا قاتىستى جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەرگە گرانت تاعايىنداۋمەن اينالىسادى. ەۆرەيلەردە «ەۆرەي ۇلتتىق قورى» دەپ اتالاتىن قور بار. اتالمىش قور يزرايل مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋىنا قارجى قۇيعان. بۇل قوردىڭ كەرەمەتتىلىگى سول, وعان دۇنيەجۇزىنىڭ ەۆرەيلەرى ەرىكتى تۇردە اقشا اۋدارىپ تۇرعان. بۇگىنگى تاڭدا «ەۆرەي ۇلتتىق قورى» جەر ساتۋمەن جانە اۋقىمدى جوبالاردى قارجىلاندىرۋمەن اينالىسادى. الەمدە بۇدان دا باسقا قورلار تولىپ جاتىر. قازاقستانداعى ۇلتتىق قور سولاردىڭ ءبىرى.
دياگارمماداعى دەرەكتەر قر قارجى مينيسترلىگىنەن الىندى
