– مەن ءۇشىن نۇر-سۇلتان جاڭا ورتا بولدى. بىراق قاراپ جاتپادىم. كوپتەگەن فەستيۆالعا قاتىسىپ, قازاقستاننىڭ مەكسيكاداعى ەلشىلىگىنىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن مەحيكو قالاسىندا ءوز كونتسەرتىمدى بەردىم. ارگەنتينا, بەلگيا, گەرمانيا, تۇركيا, فرانتسيا, موناكو ەلدەرىندە ونەر كورسەتتىم. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ءوزىم ءۇشىن 54-ءشى جاڭا ەل – كاناداعا باردىم. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە وراي وتتاۆادا ۇيىمداستىرىلعان كەشتە, اقش-تىڭ ۆاشينگتون قالاسىندا ونەر كورسەتتىم. وسى ساپارىم ديماش قۇدايبەرگەننىڭ نيۋ-يوركتە وتكەن كونتسەرتىنە ۇشتاسىپ, ءوزىم اقتوبەنىڭ كەلىنى بولعاننان كەيىن, «قاينىم» دەپ قالجىڭداساتىن ديماشتىڭ كونتسەرتىن دە تاماشالاپ قايتتىم.
– اقەركە قوبىز ارقالاپ جۇرگەنىڭە دە زىرلاپ 25 جىل وتە شىعىپتى...
– ايتپاعىڭىزدى ءتۇسىندىم. قازىر ءوزىم دە جاستارعا قولداۋ كورسەتىپ ءجۇرمىن. ويتكەنى ءوزىم ونەرگە كەلگەن كەزدە قولداۋ از بولدى. تەك انامنىڭ رۋحاني دەمەۋىن سەزىنگەنىم بولماسا, كومەكتەسەتىن ادامدار جوقتىڭ قاسى بولعاندىقتان, جاستاردى وزىممەن بىرگە جەتەلەپ جۇرۋگە تىرىسامىن.
كونسەرۆاتوريادا ءدارىس بەرگەن جىلدارى بىرنەشە شاكىرت تاربيەلەدىم. اقمارال ناۋرىزوۆا, گ ۇلىم ومىرعالي, ءمولدىر تۇرسىنباەۆالار ونەرىمدى جالعاپ كەلەدى. مەنىڭ شەتەلدىك شاكىرتىم بار. ول – امەريكالىق مەگان رەنچەر. وسىدان 10 جىل بۇرىن ارنايى كەلىپ, قىلقوبىزدا كۇي تارتۋدى ۇيرەنىپ, جەرگىلىكتى تەلەارنالارعا سۇحبات بەرىپ, العىسىن ايتقان بولاتىن. ول تەك قىلقوبىزدى عانا ەمەس, قازاق ءتىلىن مەڭگەرىپ, بۇگىنگى تاڭدا اقش-تىڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندە ءدارىس بەرىپ, قىلقوبىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاپ ءجۇر.
– بيىلعى جىل ونەرىڭ ءۇشىن جاقسى باستالعان سىڭايلى؟ گاسترولدىك ساپارلار دا از بولمايتىن سەكىلدى؟
– سوڭعى ۋاقىتتاعى ۇلكەن جاڭالىعىم – «مەنىڭ الەمىم» اتتى بەينەبايانىم. ال ينتەرنەتتەگى پىكىرلەرگە قاراپ وتىرسام 98 پايىزى ونى ساپالى دەسە, 2 پايىزى تۇسىنبەگەنىن جازىپتى. بەينەباياننىڭ اۆتورى – سامات رىسپانبەتوۆ, رەجيسسەرى – كىشى ۆالەري زادورنوۆسكي. بۇل تۋىندىدا زاماناۋي ستيلگە سۇيەنگەن شىعىستىڭ فۋتۋريستىك كوڭىل كۇيى بار. قىل ىشەكتەن توگىلگەن سازدان عاجايىپ ساۋلەلەر تاراي كەلە, كوك ساۋلەدەن ۇل, قىزىل ساۋلەدەن قىز بالا پايدا بولادى. ۋاقىت وتە كەلە ەكەۋى بىتە قايناسىپ, بولەك تۇسكە اينالىپ, عايىپ بولادى. بۇل قىلقوبىزدان توگىلگەن سازدان تۋعان قيال. بۇل – مەنىڭ الەمىم!
«قازاقكونتسەرت» مەملەكەتتىك كونتسەرتتىك ۇيىمىنىڭ ءسوليسى بولعاننان كەيىن مادەني شارالارعا بەلسەندى قاتىسۋ كەرەك. بىزدە كوپتەگەن بولىمدەر بار. سونىڭ ءبىرى – «حالىق قازىناسى» دەپ اتالادى. وسى جىل ءبولىمنىڭ جەتەكشىسى ەرلان رىسقاليدىڭ ۇسىنىسىمەن مۇقاعاليعا ارنالعان كونتسەرتپەن باستالدى. ءار ايدى قازاق حالقىنىڭ ءبىرجان سال, اقان سەرى سىندى ۇلى تۇلعالارىنا ارنايمىز. بيىل اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىنا وراي شىعىس قازاقستان وبلىسىنا اتتانعالى وتىرمىز.
مەنىڭشە, «قازاقكونتسەرتتىڭ» جاڭا ءبىر ءداۋىرى باستالعان سياقتى. قازىر ۇلتتىق اسپاپتاردا وينالاتىن تۋىندىلارىمىز جاڭعىرىپ, جاڭا تىنىسى اشىلعان سياقتى. زالعا حالىق لىق تولىپ, كونتسەرتتەرگە بيلەت بولماي قالادى. بۇل قۋانتارلىق جاعداي.
– ءداستۇرلى ونەردىڭ ءتول بالاسى بولساڭ دا, ەسترادالىق باعىتتى ۇستاناتىنىڭ بايقالادى؟
– ۇلتتىق ونەردىڭ تىڭدارماندارىن كوبەيتۋ ءۇشىن وسىنداي ارەكەتتەرگە بارىپ ءجۇرمىز... بۇل تۋرالى مەن بولەك ءارى ۇزاق اڭگىمەلەگەن بولار ەدىم.
– قولىڭداعى كيەلى اسپاپتىڭ تىلسىم قاسيەتى تاڭقالدىرعان وقيعالار بولعان شىعار؟
– ارينە بولدى. قوبىز ءاۋ باستا كونەنىڭ مۋزىكالىق اسپابى ەمەس, باقسىنىڭ اتريبۋتى رەتىندە دۇنيەگە كەلگەنىن بىلەسىز. باقسىلار نە ىستەيدى؟ ءتۇرلى قاسيەتتەرگە يە قوبىزدىڭ كيەسىمەن شاماندىق ريتۋالدار جاسايدى, بوگدە الەممەن بايلانىسقا تۇسەدى. ودان كەيىن جەتى اتاسى باقسى بولعان ىقىلاس كۇيشى قوبىزدى سول باقسىنىڭ قولىنان ج ۇلىپ الىپ حالىققا تاپسىردى.
بۇل اسپاپتىڭ ەرەكشەلىگى – ءۇنى, سىرتقى كورىنىسى. ەكى شەگىنىڭ وزىندە 50-60 قىل بار, سولار ءبىر-بىرىنە ۇيكەلگەندە ءبىر سيقىرلى دىبىس شىعادى. ال ول ادامنىڭ جۇيكەسىنە اسەر ەتەدى. ونىڭ دا ءوز سارىندارى بار. پاۆلودار قالاسىندا د.مۇكىشەۆا «قوبىز» دەپ اتالاتىن اقپاراتتىق پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ ورتالىعى اشىلعان. ول ورتالىقتا جۇيكە اۋرۋلارىنا شالدىققان ادامداردى قوبىزدىڭ سازىمەن ەمدەيدى.
بۇرىن كونتسەرتتىك ساپارلارعا اپتالاپ پويىزبەن شىققان كەزدەرىمىز دە بولدى. قىلقوبىزدىڭ قاسيەتىنە سەنەمىن. وعان دالەل – اسپاپتى سونشالىقتى مەڭگەرگەنىم بە, كۇيدى ويناپ وتىرىپ, كەي كەزدەرى تۇلا بويىم بالبىراپ, تەرەڭ ۇيقىعا كەتىپ, قايتا ويانعانىمدا اۋەنىمدى اياقتاپ جاتامىن.
بىردە ليتۆاعا پويىزبەن جولعا شىققانىمدا قاسىما ءبىر جولاۋشى ورنالاستى. جىگىتتىڭ جۇيكە اۋرۋى بار ەكەن. مەنىڭ مۋزىكانت ەكەنىمدى كورىپ, قولىمداعى اسپابىما قاراپ «قوبىزدىڭ ءۇنىن ەستىگىم كەلەدى», دەپ ءوتىنىش ءبىلدىردى. كونە كۇيدى تارتا باستاعانىمدا الگى ادام قالتىراپ, دىرىلدەپ, كوزىنەن جاس اقتى. ودان سوڭ باسقا ءبىر الەمگە كىرىپ كەتكەندەي سەلكىلدەي باستادى. كۇي اياقتالعاندا تەرەڭ دەمالىپ: «ۋھ, جەڭىلدەندىم-اۋ, جەڭىلدەندىم», دەپ باسقا كۇيگە ەنگەنىن كوردىم. سول كەزدەن باستاپ قوبىزدىڭ قاسيەتىنە سەنەتىن بولدىم.
قوبىزدىڭ ءۇنى وزىمە دە اسەر ەتەدى. ءبىر قىزىق جايتتى ايتايىن. مەن تۋرالى ەرلان ءابدىر ۇلى «قوبىز ويناپ وتىرىپ, ۇيىقتاپ كەتەمىن» دەگەن ماقالا جازعان. مۇنىڭ ماعىناسى مىناداي, قوبىز ويناپ وتىرىپ, سارىننىڭ اسەرىمەن ترانسقا تۇسەمىن. ويانىپ كەتسەم, كۇي اياقتالىپ جاتادى. وسى ارالىقتا نە بولعانىن بىلە المايمىن. قولىم ءوزى جۇرە بەرەدى. باسىن باستايمىن, ورتاسىندا ۇيىقتاعانداي باسقا الەمگە كىرىپ كەتەمىن. مۇنى ۇيىقتاۋ دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك, بۇل جاعدايدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋگە بولمايدى. ەگەر 2 ساعاتتان استام قوبىزدىڭ اۋەنىن ۇزدىكسىز تىڭداساڭىز, ءسىز دە ۇيىقتاپ كەتەسىز.
– قوبىز ءتىرى زات پا؟ ول ءوزىنىڭ قاسيەتىن, مىنەزىن كورسەتە الا ما؟
– ءيا. مەن قوبىزىممەن سويلەسەمىن. ونىڭ جىنىسى دا بار سياقتى. مەنىڭ قوبىزىم ق ۇلىن مۇشەسى بۇزىلماعان قىز سياقتى ەلەستەيدى. كەيدە ءبىر ادامداردى رەنجىتكەندەي بولسام, سول كۇنى ول ىرقىما كونبەي, ويناي الماي قالاتىن كەزدەر بولادى. وتە قۇبىلمالى اسپاپ. قوبىز مەنىڭ ۋايىمىمدى, قوبالجىعانىمدى دا سەزەدى. ول قوبىزدىڭ دىبىسىنان دا شىعادى.
كىشكەنتاي كەزىمدە اكە-شەشەممەن بىرگە ءبىر ۇيگە باردىم. انام قوبىز تارتشى دەپ سۇراعان سوڭ, ءبىر كۇيدى تارتىپ بەرەيىن دەسەم, شىقپايدى. قوبىز سويلەمەيدى. سوسىن: «اناشىم, مەن قوبىز تارتا الماي وتىرمىن. بۇل ۇيدە بىردەڭە بولدى ما؟», دەپ سۇراپپىن. سويتسەم سول ۇيدە ءبىر كىسى قايتىس بولىپ, ەندى قىرقىن بەرگەن ەكەن. سوندىقتان دا مىنەزى بار, قىرسىق اسپاپ دەپ تە قابىلدايمىن.
مىسالى, دومبىرا جاسايتىندار ءبىر-بىرىنەن اينىتپاي جاساي بەرەدى. ال قوبىزدى ەشقاشان باسقا قوبىزدان اينىتپاي جاساي المايسىڭ. ويتكەنى, ول ءبىرتۇتاس اعاشتان جاسالادى. ول اعاش ۇزىن, قىسقاراق, جۇمىر, سارعىش, قارا بولۋى مۇمكىن, مىندەتتى تۇردە وزگەشەلەگى بولادى.
– قوبىزىڭمەن الەمدى ارالاتىپ, جەتەلەپ جۇرگەن ءبىر تىلسىم بار دەپ ويلايسىڭ با؟
– مۇمكىن, ابدەن مۇمكىن. مەن قوبىزدى قولىما العالى بەرى اللاعا شۇكىر دەپ ايتايىن, ويلاعانىم بولىپ جاتادى. كەيدە تەلەارنادان ءبىر ەلدى كورىپ قىزىعىپ قالسام, اراعا كوپ ۋاقىت سالماي-اق, مىندەتتى تۇردە سول ەلدەن تابىلامىن. ويلاعانىم دا وسى قوبىزدىڭ ارقاسىندا ورىندالىپ كەلەدى. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, قوبىزىممەن 54 مەملەكەتتى جانە ونىڭ ىشىندە قانشاما قالانى ارالاسام, مۇنىڭ ءبارى تەكتەن-تەك ەمەس. مۇمكىن سونشالىقتى قوبىزىمدى سۇيگەنىمنەن دە بولار. ومىرىمدە قيىنشىلىق پەن كەدەرگىلەر كورگەن كەزىمدە دە قوبىزىم جەبەدى. ءبىر قىزىعى, ۇيدە مۇلدە قوبىز وينامايمىن.
– قوبىزشىلىق قوناتىن قاسيەت پە الدە ونى جانكەشتىلىكپەن دە مەڭگەرىپ الۋعا بولا ما؟
– ەكەۋى دە بار. بىرەۋلەرگە داريدى, ەندى بىرەۋلەردە مۇلدە مۋزىكالىق دارىن بولماسا دا ەڭبەكپەن دە كەلۋى عاجاپ ەمەس. قوبىزعا ۇناساڭ ءوزى الىپ شىعاتىن سياقتى كورىنەدى. قوبىز تۋرالى اڭىزدار كوپ, سوعان سەنەمىن.
– قورقىت بابامىزدىڭ, ىقىلاس اتامىزدىڭ مازارىنا جولىڭ ءتۇستى مە؟
– ءبىز قورقىت بابامىز قىزىلوردا جەرىندە جاتىر دەپ ەسەپتەيمىز. باردىم دا, بىراق الەمنىڭ تۇكپىر تۇكپىرىندە قورقىتتىڭ كورى بار. تۇركيا بارساڭىز دا, ازەربايجانعا, ياعني تۇركى ەلدەرىنە بارساڭىز: «قورقىت بابانىڭ مازارىنا باراسىڭ با؟», دەپ سۇرايدى.
قاراپ وتىرساق, قىرعىزدىڭ قىل-قياعى, ازەربايجاننىڭ كاباك كەمانچاسى, داعىستان مەن ارميانداردىڭ كياماني, تۇركمەندەردە, موڭعولداردا بىزانچي, حۋچير, مورينحۋر, تۇرىك اعايىنداردىڭ قارا دەنىز كەمانچاسى, قىتايدىڭ ارحۋ, وزبەك, تاجىك, ۇيعىرلاردا گيدجاك, نانايلىقتاردا دۋچەكە, گرۋزيندەردە چۋنۋري, وسەتيندەردە حيسىن, فاندىر – وسىنىڭ ءبارى دە قوبىز...
– اڭگىمەڭە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
