بۇل تۋرالى «ۇلتتىق فتيزيوپۋلمونولوگيا ورتالىعى» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى مالىك ادەنوۆ دۇنيەجۇزىلىك تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس كۇنىنە وراي الماتىدا وتكەن ءباسپاسوز بريفينگىندە ەگجەي-تەگجەيلى باياندادى.
قىسقاسى, ناۋقاستاردى ونلاين-ەمدەۋ ءىسى قالاي جۇرگىزىلەدى؟ بۇل ءۇشىن الدىمەن ناۋقاستارعا سمارتفوندىق الەۋمەتتىك كومەك اياسىندا (قاجەت بولعان جاعدايدا) سيم-كارتا بەرىلىپ, ينتەرنەت-بايلانىستىڭ قۇنى تولەنىپ وتىرادى. ياعني, تۋبەركۋلەز دەرتى 6 اي, ءتىپتى ودان دا كوپ ۋاقىت ەمدەلەتىندىكتەن دارىگەر مەن ناۋقاستىڭ اراسىندا ۇدايى بايلانىس بولۋى قاجەت.
ء«بىز ەمدەۋدىڭ بۇل ءادىسىن بارىنشا ابايلاپ باستادىق. ويتكەنى كەيدە پاتسيەنت ەمدەۋ كەستەسىن بۇزىپ, ءدارىسىن ىشپەي, ياكي ۇمىتىپ كەتۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, مۇنداي ەم جوسپارىن قازاقستاندا پايدالانۋعا بولاتىنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. كۇن وتكەن سايىن ونلاين-پاتسيەنتتەردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. مۇنى مەدبيكەلەر دە راستاي الادى. بۇل جەردە كەسەلدىڭ ءتۇرى مەن ونىڭ ءورشۋ كەزەڭى ماڭىزدى ەمەس, ەڭ باستى قاعيدات – پاتسيەنت بەينەباقىلاۋ ارقىلى دارىگەر تاعايىنداعان بارلىق پرەپاراتتاردى دەر كەزىندە قابىلداپ وتىرۋى شارت», دەيدى م.ادەنوۆ.
ال بۇرىنعى ءداستۇرلى ەمدەۋ ءادىسى بارشاعا تانىس. ناۋقاس مەدبيكەنىڭ كابينەتىنە كەلەدى دە ءدارىسىن ءىشىپ, ودان ءارى ءوز شارۋاسىمەن شاپقىلاپ كەتەدى. ەندىگى جەردە پاتسيەنت ۋاقىتىن دا, جولعا كەتەتىن قاراجاتىن دا ۇنەمدەي الادى. دارىگەردىڭ الدىنا تەك قاجەتتى اناليزدەردى تاپسىرىپ, كەشەندى ەم تاعايىنداماسىن الۋعا عانا كەلەدى.
سول سياقتى ناۋقاستىڭ تۋعان-تۋىسقاندارىمەن دە دارىگەر اڭگىمە جۇرگىزەدى. ويتكەنى ءوز كەسەلى ءۇشىن قورلاناتىن, ءتىپتى اينالاداعىلاردىڭ تاپتاۋرىن تۇسىنىگىنەن ءتۇرلى پسيحولوگيالىق كەدەرگىلەرگە ۇشىرايتىن جاندار دا بار.
«ال بەينەباقىلاۋ ەمىنە كەلسەك, بۇل ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە قولدانىسقا ەندى. كەيبىر وڭىرلەردە ونى پايدالانۋ كورسەتكىشى 40-50 پايىزدى قۇراسا, كەي وبلىستاردا 10 پايىزعا دەيىنگى كولەمدە. ەڭ باستىسى, سەنىمگە قۇرىلعان قارىم-قاتىناس پەن ناۋقاستىڭ ەمدەلۋگە دەگەن مۇددەلىلىگى مەن ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى. كەيدە ناۋقاستاردىڭ «ماعان سەنبەيسىزدەر مە, نەگە اڭدىپ وتىراسىزدار؟» دەگەن سۇراق قوياتىن كەزدەرى بولادى. ءبىز وعان سەنەتىنىمىزدى, سەنە وتىرىپ, پاتسيەنتتى ەمەس, دەرتتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىراتىنىمىزدى ايتامىز» دەيدى مەكەمە باسشىسى.
ايتا كەتكەن ءجون, قازاقستاندا تۋبەركۋلەز اۋرۋى بويىنشا ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ تۇراقتىلىعى بايقالادى. سوڭعى 10 جىلدا تۋبەركۋلەز اۋرۋى 2,3 ەسەگە تومەندەدى. 2009 جىلى بۇل كورسەتكىش 100 مىڭ ادامعا 105,3-تەن كەلسە, 2019 جىلى 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 45,6 ادامنان كەلەدى. تۋبەركۋلەزدىڭ تارالۋى (جاڭا جاعدايلار مەن رەتسيديۆتەر) 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 100 مىڭ تۇرعىنعا 65,4 ادامدى قۇرادى. ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى (2019 جىلى 100 مىڭ ادامعا شاققاندا – 2) 6 ەسەگە تومەندەدى.
«2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەلسەندى تۋبەركۋلەزبەن ديسپانسەرلىك ەسەپتە 13894 ادام تۇر, بۇل 2018 جىلعا قاراعاندا 813 ادامعا از (14 702). قازىرگى ۋاقىتتا تۋبەركۋلەزبەن كۇرەس جونىندەگى ءىس-شارالار ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى 31 مامىرداعى قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان تۋبەركۋلەزبەن كۇرەس جونىندەگى كەشەندى جوسپار شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلادى.
بيىل كەشەندى جوسپاردى ىسكە اسىرۋدىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋ, 2035 جىلعا قاراي ددۇ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇلتتىق تۋبەركۋلەزگە قارسى باعدارلامانى دامىتۋ باعىتتارىن ايقىنداۋ, تۋبەركۋلەزدەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىمدى 95%-عا تومەندەتۋ جانە 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا تۋبەركۋلەزبەن سىرقاتتانۋدى 90%-عا تومەندەتۋگە قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى», دەيدى مالىك ادەنوۆ.
بۇگىندە تۋبەركۋلەزگە قارسى قىزمەت ءۇشىن اۋرۋدىڭ الدىن الۋ, ونى دەر كەزىندە انىقتاۋ جانە ناۋقاستاردى امبۋلاتوريالىق ەمدەۋ باسىم باعىتقا يە. تۋبەركۋلەز ميكروباكتەريالارىن بولمەيتىن جانە اينالاسىنا قاۋىپ توندىرمەيتىن پاتسيەنتتەر تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا ەمحانالاردا باقىلاناتىن ەم الا الادى, سونداي-اق جۇمىستى نەمەسە وقۋدى قاتار جالعاستىرا الادى. 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا امبۋلاتورلىق جاعدايدا ەمدەلە باستاعان وكپە قۇرتىمەن اۋىراتىن ناۋقاستاردىڭ ۇلەس سالماعى 61,1%-دى قۇراپ وتىر.
قازاقستاندا تۋبەركۋلەزدىڭ الدىن الۋ, دياگنوستيكالاۋ مەن ەمدەۋ تەگىن جانە مەملەكەت تاراپىنان تولىعىمەن قارجىلاندىرىلادى. سونداي-اق تۋبەركۋلەزدى ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك (بمسك) جەلىسىندە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن دياگنوستيكانىڭ ەڭ زاماناۋي ادىستەرى ەنگىزىلگەن جانە بۇل 2 ساعات ىشىندە كوپتەگەن دارىگە توزىمدىلىگى بار ميكروباكتەريالار مەن تۋبەركۋلەزدى (بۇدان ءارى كدت تب) انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان كدت تب-مەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى باعدارلى ەمدەۋگە تەگىن قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتكەن (99,6%) از عانا ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ستاندارتى – 85%. 2016 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە دارىگە ءتوزىمدى تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋ ءۇشىن ددۇ ۇسىنعان جاڭا پرەپاراتتار ەنگىزىلدى. ونىڭ اراسىندا قىسقا مەرزىمدە تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ەمدەۋدىڭ قىسقا مەرزىمدى سىزبالارى بار. ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى ەمدەۋدىڭ تيىمدىلىگى الەم بويىنشا ەڭ جوعارى دەڭگەيدە. ال, 2019 جىلى العاش رەت انىقتالعان سەزىمتال تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىنداردىڭ اراسىندا بۇل كورسەتكىش 87,5%-دى (ددۇ ستاندارتى - 85%) قۇراسا, كدت تب – 81,3% (ددۇ ستاندارتى-75%) بولدى.
جۇرتشىلىقتىڭ بۇل دەرت تۋرالى جالپى حاباردار بولۋى جانە جالعان پىكىرلەرگە جول بەرمەۋ – تۋبەركۋلەزدى ەرتە انىقتاۋدىڭ, تيىسىنشە تابىستى ەمدەۋدىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى. بۇل كەسەل – اۋا ارقىلى جۇعاتىن جۇقپالى اۋرۋ ەكەنى ايان.
ۇلتتىق تۋبەركۋلەزگە قارسى باعدارلاما تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ادامداردى ستيگماتيزاتسيالاۋعا, كەمسىتۋگە جانە الەۋمەتتىك وقشاۋلاۋعا قارسى كۇرەس جونىندەگى كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعانىن قاپەردە ۇستاعان ءجون.
ايتقانداي, 24 اقپاندا الەمدە دۇنيەجۇزىلىك تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس كۇنىنە وراي 24 ناۋرىزعا دەيىن ايلىق شارا باستالدى. 2020 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس كۇنىنىڭ ۇرانى – «تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەسكە ۇلەس قوساتىن ۋاقىت كەلدى!».
بۇل كۇننىڭ ماڭىزدى ماقسات-مىندەتى – مۇنىڭ ابستراكتىلى ماسەلە ەمەس, كەز كەلگەن ادامعا قاتىسى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن, سوندىقتان اكتسيانىڭ تابىستىلىعى ءاربىر ادامنىڭ جەكە پوزيتسياسىنا بايلانىستى بولاتىنىن ادامزات بالاسىنا ءتۇسىندىرىپ, ۇندەۋ جاساۋ.
ءبارىن وزىڭنەن باستاۋ كەرەك, ءوزىڭنىڭ تىرلىگىڭنەن باستا, ۇنەمى اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تەكسەرۋلەردەن ءوتىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ قاجەت. ەڭ ماڭىزدىسى, اۋرۋدىڭ العاشقى بەلگىلەرى بايقالعان كەزدە دەرەۋ مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنۋ. دەر كەزىندە انىقتالعان جاعدايدا جانە ۇزدىكسىز ەم العان كەزدە اۋرۋدان تولىق ەمدەلۋگە بولادى. تۋبەركۋلەزبەن اۋىرىپ, ەمدەلىپ شىققان ادامدار ءبىلىم الىپ, جۇمىس ىستەپ, اينالاسىنداعىلارعا قاۋىپ توندىرمەي, دەنى ساۋ بالا دۇنيەگە اكەلىپ, تولىققاندى ءومىر سۇرە الادى.
ايلىق اياسىندا فتيزياترلاردىڭ, فتيزيوپەدياترلاردىڭ تەگىن كەڭەستەرى, ەل تۇرعىندارىن فليۋوروگرافيالىق تەكسەرۋ, كەڭ اۋقىمدى اكتسيالار جوسپارلانعان. ۇلتتىق تۋبەركۋلەزگە قارسى باعدارلاما قازاقستاندىقتاردى تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەسكە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا شاقىرادى.
الماتى
