بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى جىراقتا جاتىر. ال اۋدان ورتالىعى سانالاتىن ايتەكە بي كەنتىنىڭ ىرگەسىندەگى قازالى قالاسىندا اتاقتى عاني باي سالدىرعان كەرۋەن ساراي تۇر. ون توعىزىنشى عاسىردا سالىنىپ, اتاقتى جىبەك جولى بويىنداعى ۇلكەن ساۋدا ورتالىعى بولعان عيمارات 1980 جىلدان بەرى مەملەكەت قاراۋىنا الىنعان.
قالالىق تاريحى ارىگە كەتەتىن قازالى ەرتەدە ارال تەڭىزىنىڭ نەگىزگى ايلاعى سانالعان ەكەن. كەنەرەسىن كەمىرىپ, ايدىنى شالقىپ جاتقان تەڭىزگە جاقىن وسى اۋماقتا رەسەي اسكەرى 1853 جىلى العاشقى بەكىنىستەرىنىڭ ءبىرىن سالىپتى. قالا مارتەبەسىن العانشا № 1 فورت سانالعان قازالى قازاقتان بولەك ءتۇرلى ۇلتتىڭ باسىن قوسقان شادىمان-شۋلى مەكەن بولعان ەكەن. 1867 جىلى قالا اتاۋىن الادى دا, بۇل ۋاقىتتا سىر بويىنداعى ەڭ ءىرى ەلدى مەكەنگە اينالىپ ۇلگەرگەن شاھارعا قازاننان كەلگەن عاني قۇسايىنوۆ ۇلكەن ساۋدا ورتالىعىن سالدىرىپتى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ءىرى ورتالىقتىڭ كوشە جاق بەتى كەرۋەن تارتىپ كەلىپ, شوككەن تۇيەدەن كورىنبەي قالاتىن دا كەزدەر بولعان ەكەن. ءجۇن-جۇرقا جيىپ, قاتتى بايىعان عاني بايدىڭ ءوزى تاۋارىن گەرمانياعا دەيىن جەتكىزگەن ءدۇمدى ساۋداگەرگە اينالىپتى.
– نەمىستىڭ اتاقتى «زينگەر» تىگىن ماشيناسىن دا العاش الدىرتقان سول كوپەس ەكەن. از جىلدا ساۋداسىنىڭ اياسىن كەڭەيتكەن عاني قۇسايىنوۆ شامامەن 1869 جىلدارى كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن ۇلكەن ءۇي سالادى. «پ» ءارپى تارىزدەس ءۇيدىڭ سولتۇستىككە قاراعان الدىڭعى بەتىندە اربا, مال كىرۋگە ىڭعايلى كەڭ داربازاسى بار. داربازانىڭ ۇستىڭگى قاباتىنا كولەڭكەلەپ وتىرىپ قوناقتار دەمالاتىن جاي سالىنعان. كىرپىشتىڭ قالانۋى, استىڭعى جانە ۇستىڭگى جاعىنداعى ورنەكتەر ساۋلەت ونەرىنىڭ بىرەگەي ۇلگىسى ىسپەتتەس, – دەيدى بىزگە جول باستاپ جۇرگەن عاني مۇراتباەۆ اتىنداعى مەموريالدىق مۋزەي قىزمەتكەرى تولەش سابىرباەۆا.
كونەنىڭ ءبارى كوزىمىزگە جات كورىنگەن كەشەگى ۋاقىتتا بۇل كەرۋەن ساراي دا تالاي كەپتى باستان كەشىپتى. ءار مەكەمە قونىس تەۋىپ, 1937-1971 جىلدار ارالىعىندا اقتوبە وبلىسىنىڭ مارتوك اۋدانىنان كوشىرىپ اكەلىنگەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمى ورنالاسىپتى.
تاعى ءبىر دەرەك, جات جەرگە كەلگەن تاتار كوپەسىنە جەرگىلىكتى ەلدىڭ بولىسى مۇراتبايدىڭ كومەگى كوپ بولىپتى. جيىرما جىلعا جۋىق ارالاسقان ەكەۋى قيامەتتىك دوس بولعان دەسەدى. شىعىس جاستارىنىڭ جالىندى كوسەمى بولعان عانيدىڭ اكەسى مۇراتبايدىڭ ۇلىنا تاتار بايىنىڭ ەسىمىن بەرگەنى دە وسىدان ەكەن. ءبىز ۇزاق جىلدار كەڭەستىك ساياساتقا سايكەس عانيدى تاقىر كەدەيدىڭ بالاسى دەپ كەلدىك. ال اۋىلدان شىعىپ, ازيا جاستارىنىڭ الدىندا جۇرگەن عاني وسكەن-ونگەن ورتادان شىققان ۇل ەدى.
عاني بايدان قالعان تاعى ءبىر بەلگى – 1887 جىلى سالىنا باستاعان مەشىت. كەيىن توقتاپ قالعان قۇرىلىستى 1894 جىلى جەرگىلىكتى حالىق وزدەرى اياقتاپتى. اۋەلگىدە مەشىت بولعان عيمارات 1900 جىلدىڭ 2 جەلتوقسانىندا كىتاپحانا بولىپ اشىلادى. العاشقى جىلى كىتاپ قورى 437 دانا بولعان كىتاپحانانىڭ تۇراقتى وقىرمانى 113-كە جەتىپتى. ءتىپتى, سول جىلدارى ورتا ازياعا ساپار شەككەن اتاقتى ساياحاتشى پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكي ارنايى سوعىپ, ءوزىنىڭ جەكە كىتاپحاناسىنان 200-دەي كىتاپتى قولتاڭباسىمەن سىيعا تارتقان. بۇل كىتاپتاردىڭ كوپشىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ تۇر.
قالا تۇرعىنى ەرمەكباي جۇبانقۇلوۆ وسى كەرۋەنسارايدىڭ اينالاسىندا جەر استى جولى كوپ بولعانىن ايتادى. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى قۇدىق قازعاندار جان-جاعى كىرپىشپەن شەگەندەلگەن وسىنداي جولدارعا ءجيى كەزدەسىپتى. ءبىر وكىنىشتىسى, كەزىندە بۇعان ەشكىم ءمان بەرمەي, جىلدار وتە مۇلدەم كومىلىپ قالعان.
– ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ اياعىنا قاراي قالاعا سول تۇستاعى وبلىس اكىمى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد كەلدى. وسى عيماراتتاردىڭ جايىن ءبىلۋ ءۇشىن ەشكىمگە ايتپاي كەلگەن بەتى ەكەن. ابدەن توزىپ, ۇيىندىگە اينالا جازداعان كەرۋەنسارايدى, قاراۋسىز قالىپ قويعان ەسكى مەشىتتى جالعىز ءوزى ارالاپ شىقتى. ەرتەسىنە-اق تەحنيكا قاپتاپ, وسى ماڭايدى تازارتۋعا كىرىستى. مۇحتار ابرار ۇلى ءوزى باستاپ, باسقا باسشىلار قوستاپ, عيمارات ىشىندەگى قوقىستى سىرتقا شىعاردى. وسىلايشا كوز الدىمىزدا شاڭعا كومىلىپ بارا جاتقان قۇندى مۇرانى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى باستالدى. 2012 جىلدان باستاپ «قازرەستاۆراتسيا» مەكەمەسى كەرۋەنسارايدى قالىپقا كەلتىرۋدى قولعا الدى. مىنا مەشىتتى دە جوندەپ, قالالىق كىتاپحاناعا بەرىپ ەدى, بىراق قىستىڭ كۇنى جوندەلگەن سوڭ ساپاسى دۇرىس بولمادى, – دەيدى اقساقال.
قازىر كىتاپحانانى باسقا ورىنعا كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە قارالىپ جاتىر. جارايدى, مەكەمە وزىنە باسقا جاي تابار, بىراق مىنا عيمارات قايتادان قالىپقا كەلتىرىلۋى قاجەت. بۇل جەرگىلىكتى قۇرىلىسشىلاردى جاۋىپ, جوندەي سالاتىن كوپ نىساننىڭ ءبىرى ەمەس. بۇعان ارنايى ماماندار جۇمىلدىرىلۋى ءتيىس. كەرۋەنسارايدى رەستاۆراتسيالاۋدىڭ دا ۇزاققا سوزىلىپ بارا جاتقانى كونە مۇرانىڭ قادىرىن بىلەتىن جۇرتتى الاڭداتىپ وتىر.
قىزىلوردا
