قازاقستاننىڭ بانك سەكتورىنىڭ شىنايى احۋالىن تەكسەرۋ ءۇشىن بىلتىر AQR جاسالعانى بەلگىلى. ءسويتىپ ەلدەگى 27 بانكتىڭ ەڭ ءىرى 14-ىنە تەكسەرىس جاسالدى. بۇل 14 بانككە ەلدەگى بانك سەكتورى جالپى اكتيۆىنىڭ 87 پايىزى جانە نەسيە پورتفەلىنىڭ 90 پايىزىنا تيەسىلى. اكتيۆ ساپاسىن باعالاۋ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, اتالعان 14 بانكتىڭ تورتەۋىندە جاعداي جاقسى ەمەس. ياعني 4 بانكتىڭ مەنشىكتى كاپيتالى جەتكىلىكسىز. الايدا AQR قورىتىندىسىندا سالىمشىلار ءۇشىن ەشقانداي قاۋىپ جوق ەكەنى ايتىلعان. قورىتىندىنىڭ ەگجەي-تەگجەيى بانكتەردىڭ وزدەرىنە عانا بەرىلىپ, وندا ۇسىنىستار مەن ەسكەرتۋلەر دە كورسەتىلمەك.
AQR ناتيجەسىن جورامالداپ, الدەبىر بانكتەرگە جالا جابۋدان اۋلاقپىز. ايتپاعىمىز, جەكەلەگەن بانكتەردىڭ احۋالى ەمەس. جالپى ەلدەگى بانك سەكتورىنىڭ جاعدايى. ونىڭ ۇستىنە, ۇلتتىق بانكتىڭ تالابى بويىنشا, AQR ناتيجەسىنەن كەيىن ەسكەرتۋ العان بانك اكتسيونەرلەرى قارجى ۇيىمدارىنا قوسىمشا اقشا سالىپ, ناشار نەسيەلەردەن ارىلۋى شارت.
بانك سەكتورى مەملەكەتتەن تريلليونداپ كومەك العاننان كەيىن ساۋىقپاق تۇگىلى, ەندىگى شەتەل نارىعىنا شىعىپ كەتەتىن ۋاقىتى بولعان. الايدا AQR ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, وتاندىق قارجى ۇيىمدارى ءالى دە مەملەكەتكە الاقان جايىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ولەگ سمولياكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بانك سەكتورىن تاعى دا تىعىرىقتان الىپ شىعۋ ءۇشىن قوسىمشا 450 ملرد تەڭگە قاجەت. ارينە بۇل جولى قاراجاتتى مەملەكەت بەرەيىن دەپ وتىرعان جوق.
ال AQR جۇرگىزۋگە قاتىسقان تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, وتاندىق بانك سەكتورىندا ۇلتتىق بانك ايتقانداي 450 ملرد تەڭگە ەمەس, 680 ملرد تەڭگە تاپشىلىق بايقالادى. نەگىزى مۇنداي تاپشىلىقتىڭ بولاتىنى بۇرىن دا بەلگىلى بولعان. اكتسيونەرلەر ءوز بيزنەستەرىنىڭ كەمشىلىكتەرىن AQR-ءسىز دە ءبىلۋى ءتيىس. الايدا, قازىر وسى تاپشىلىقتىڭ اشىق ايتىلۋى مەملەكەتتەن اقشا سۇراۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان دايىندىق بولۋى دا عاجاپ ەمەس. بۇرىن بانكتەردىڭ قوجايىندارى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتەن كومەك سۇراعان بولسا, وسى جولعى ساۋىقتىرۋعا «بانكتەر ءۇشىن ەمەس, ەكونوميكا مەن قارجى نارىعىنىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن» دەگەن جەلەۋ ايتىلۋى ىقتيمال.
ءبىز ويلاعانداي «كەدەي» ەمەس
ەڭ قىزىعى, سوڭعى ەكى جىلداعى بانك نارىعىنا كوز جۇگىرتسەك, قارجى ۇيىمدارىنىڭ ءحالى اناۋ ايتقانداي جامان ەمەس ەكەنىن كورەمىز. ماسەلەن, سوڭعى ەكى جىلدا بانكتەردىڭ مەنشىكتى كاپيتالى 3 ترلن تەڭگەدەن 3,6 ترلن تەڭگەگە وسكەنى انىق. سونىمەن قاتار 2018 جىلى 28 بانكتىڭ جىل قورىتىندىسى بويىنشا تازا تابىسى 638,4 ملرد تەڭگە بولدى. ال بىلتىر ءتىپتى 812 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ساراپشىلار ايتقانداي, بانك سەكتورىندا 680 ملرد تەڭگە تاپشىلىق بار دەگەننىڭ وزىندە, اكتسيونەرلەردىڭ بىلتىرعى تابىسىنىڭ ءوزى وسى دەفيتسيتتى تولتىرۋعا جەتپەي مە؟
سونىمەن قاتار بانكتەردىڭ سوڭعى ەكى جىلداعى تازا تابىسىنىڭ پايىزدىق مارجاسى تيىسىنشە 5,12 جانە 5,2 پايىزدى قۇرادى. بۇل الەم بويىنشا وتە جاقسى كورسەتكىش بولعانىمەن, ىشكى نارىقتاعى ينفلياتسيانى ەسكەرگەندە «مينۋستا» دەپ ايتۋعا بولادى.
بانكتەردىڭ سوڭعى بىرنەشە جىلدا تابىسى تۇراقتى ءوسىپ جاتقانى قاراپايىم حالىقتىڭ ارقاسى ەكەنى قازىر ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, ولار بەرگەن نەسيە 2018 جىلعى 13 ترلن تەڭگەدەن بىلتىر 13,8 ترلن تەڭگەگە ءوستى. سونىڭ ىشىندە بيزنەستى قارجىلاندىرۋ كەرىسىنشە 500 ملرد تەڭگەگە ازايدى. ەسەسىنە حالىقتىڭ موينىنداعى قارىز 1,3 ترلن تەڭگەگە ۇلعايىپ كەتتى. دەپوزيت نارىعىندا دا جەكە تۇلعالار بەلسەندى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە جاتقان قاراجات بىلتىر 18,5 ترلن تەڭگەدەن 19 ترلن تەڭگەگە كوبەيگەندە بيزنەستىڭ 9,8 ترلن تەڭگەسى وزگەرىسسىز قالسا, جەكە تۇلعالاردىڭ جيناعان اقشاسى 8,6 ترلن تەڭگەدەن 9,2 ترلن تەڭگەگە ءوستى.
بانكتەر ەڭبەكتەنگىسى كەلمەيدى
AQR قورىتىندىسى بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە بەرىلگەن تاعى ءبىر ەسكەرتۋ – قايتپاي قالۋى مۇمكىن ناشار نەسيەلەردىڭ ۇلەسىن ازايتۋ. نەسيە نارىعى نەگىزىنەن جەكە تۇلعالاردىڭ العان تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرى ەسەبىنەن ءوسىپ وتىرعانى جوعارىدا ايتىلدى. نەسيە الۋ شارتتارىنىڭ وڭايلانۋى, تولەمگە قابىلەتسىز كليەنتتەردىڭ كوبەيۋى مەن قايتپاي قالۋى ىقتيمال قارىزدىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوققانى انىق. ولاي بولسا, بانكتەر ۇلتتىق بانكتىڭ ۇسىنىسىنا قۇلاق اسىپ, نەسيە شارتتارىن قاتاڭداتۋى قاجەت. وعان قازىر بيلىك تە مۇددەلى بولىپ وتىر. سەبەپ – قارجىلىق قولجەتىمدىلىكتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەگە اينالۋى. قازىرگى تاڭدا بانك سەكتورىنداعى ناشار نەسيەلەردىڭ ۇلەسى 8 پايىزدىڭ اينالاسىندا. لومباردتار مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ نەسيە پورتفەلىن ەسەپكە الساق, كورسەتكىش 10 پايىزدان دا اسىپ كەتەدى. ال بۇل مەجە قارجىلىق داعدارىستى تۋىنداتاتىن توتە جول.
قارجىلىق داعدارىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بانكتەر تابىسىن كوبەيتۋ ءۇشىن حالىققا جاپپاي نەسيە بەرە بەرمەي, بيزنەستى دە قارجىلاندىرىپ, قور نارىعىندا دا بەلسەندى بولۋى كەرەك. قازىرگى تاڭدا بانكتەر اكتيۆتەرىنىڭ 50,9 پايىزى نەسيەگە تيەسىلى ەكەن. تەك 20,7 پايىزى عانا باعالى قاعازدار پورتفەلىنىڭ ەنشىسىندە. ال قارجى نارىعى دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش كەرىسىنشە بولىپ كەلەدى.
قورىتا ايتار بولساق, بانكتەردىڭ مەنشىكتى كاپيتالى مەن تازا پايداسى جىل ساناپ ۇلعايعانىمەن, اكتسيونەرلەردىڭ ءالى دە ءوز بيزنەسىنە وزدەرىنىڭ جانى اشىماي وتىر. ونىڭ ورنىنا سىرتتان قارىز الۋ نەمەسە ۇكىمەتكە, ياعني حالىققا قول جايۋ وڭاي بولىپ تۇر.
