ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشى تاراپ بۇل باسقوسۋدى التىن وردانىڭ 750, قاسىم حاننىڭ تۋعانىنا 575, قازاق حاندىعىنا 555 جىل تولعان تاريحي داتالار قۇرمەتىنە ورايلاستىرىپ, جوشى ۇلىسى ءھام نوعايلى – قازاق مەملەكەتىنىڭ كىندىك قالاسى بولعان سارايشىقتىڭ تاريحي ماڭىزى, سوڭعى كەزدەرى جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرى, قازبا كەزىندە تابىلعان جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرى, قالا تاريحىنا قاتىستى ارحيۆتىك دەرەككوزدەردىڭ جۇيەلەنۋى, سونىمەن قاتار وسى قالادا وردا تىككەن قاسىم حاننىڭ ۇلت تاريحىندا الاتىن ورنى تۋرالى كەلەلى كەڭەس وتكىزۋدى قۇپ كورگەن سىڭايلى.
مەكەمە باسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابىلسەيىت مۇقتار مىرزانىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى مۋزەي-قورىقتىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋ قۇرمەتىنە وراي قازان ايىندا «جوشى ۇلىسى جانە سارايشىق: قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ باستاۋى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, وعان گەرمانيا, رەسەي, تۇركيا, قىتاي ەلدەرىنەن وقىمىستىلار كەلىپ قاتىسىپتى. بۇگىنگى شارا وسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس.
«بۇگىنگى وتكىزىلىپ وتىرعان شارانىڭ ماقساتى: مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ « ۇلىتاۋ – 2019» حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە: «التىن وردانىڭ نەگىزىن قالاعان جوشى حاننىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋدى مىندەتتى تۇردە قولعا الۋىمىز قاجەت» دەگەن توقتامىن جانداندىرۋ ماقساتىندا وتكىزىلىپ وتىر», دەدى ابىلسەيىت قاپيز ۇلى.
يمپەريالىق ءداۋىردىڭ كۋاگەرى
جيىن بارىسىندا العاشقى ءسوز تىزگىنىن باستاعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك حانگەلدى ءابجانوۆ: «سارايشىق – ۇلى دالانىڭ مۇراسى ءھام مۇراتى, حالقىمىزدىڭ يمپەريالىق ءداۋىردى باسىنان كەشىپ وتىرعان زاماندا پايدا بولعان قالا», دەيدى. نەگىزىنەن العاندا التىن وردا ءداۋىرى حالقىمىزدىڭ تۇتاس ۇلتتىق بىرەگەيلىككە ۇمتىلعان تۇسى. دەمەك سارايشىق وسىنداي ۇلى تاريحتىڭ كۋاسى جانە تۇركى تۇقىمداستاردى بىرىكتىرۋشى فاكتور دەسە, كەلەسى كەزەكتە پىكىر ايتۋ مۇمكىندىگى بۇيىرعان تانىمال ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زەينوللا ساماشەۆ: «سارايشىقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەت پەن تاريحتا الاتىن ورنى وراسان زور. بۇل قالا تاريحى جوشى ۇلىسىنىڭ تاعدىرىمەن ساباقتاس. حانگەلدى ماحمۇت ۇلى ايتقانداي, سارايشىق ءبىزدىڭ يمپەريالىق رۋحىمىزدى تىرىلتەتىن – سەمانتيكامىز. سول سەبەپتى وعان ۇلى تاريحتىڭ, ۇلى جولدىڭ ءبىر پۇشپاعى دەپ قاراۋىمىز كەرەك. نىسانعا 1988 جىلدان باستاپ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدىم. ەڭ قيىنى, قالا ورنالاسقان اۋماقتى سۋ شايۋدان ساقتاۋ شاراسى ەدى. بۇل دۇنيە وتكەن جىلى شەشىمىن تاپتى. قازىر زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن كادر-مامان ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. بۇل ءىستى ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا قولعا العان ءجون. ەكىنشىدەن, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قابىلدانعان «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا, الدا اتقارىلۋى ءتيىس قازبا جۇمىستارى بۇرىنعىداي رەتسىز جۇرگىزىلمەي, قازىلعان نىساندى كونسەرۆاتسيالاۋ ءىسى تالاپ بويىنشا اتقارىلۋ كەرەك», دەدى.
راسىندا سارايشىق – جوعارىدا عالىم اعالارىمىز ايتقانداي, التىن وردا داۋىرىندە كوممۋنيكاتسياسى دامىعان, كەرۋەن جولى باسىپ وتەتىن ءىرى ورتالىق بولعانى انىق. بۇل تۋرالى ابىلعازى ءباھادۇر «سارايشىققا بۇقارادان كوپ كەرۋەن كەلەتىن ەدى», دەپ جازعانى بار.
يسلام قانات جايعان قالا
سونىمەن قاتار سارايشىقتا يسلام ءدىنى كەڭ قانات جايعان. «سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىق باسشىسى ابىلسەيىت مۇقتاردىڭ «تۇركىستان» گازەتىنىڭ 20 اقپان كۇنگى سانىندا جاريالاعان ماقالاسىندا: «سارايشىق قالاسى مۇسىلمان ءدىنىن جوشى ۇلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءدىنى دەڭگەيىندە كوتەرگەن رۋحاني استاناسى بولدى. وسىندا بەركە حان مەن ءىنىسى توقاي تەمىر 1263 جىلى مۇسىلمان ءدىنىن قابىلدادى», دەپتى.
ءدال وسى تاقىرىپتى كەڭەيتىپ بايانداما جاساعان ۆيسكونسين-ماديسون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى تۇركىتانۋ جانە قازاق ءتىلى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى يۋلاي شاميلوعلىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, اراب ساياحاتشىسى يبن باتتۋتانىڭ دەرەگىندە ايتىلاتىن «بۇل قالادا تۇركىدەن شىققان قۇرمەتتى تاقۋا ءدىندار اتا تۇرادى», دەگەن پايىمدى «بۇل كىسى ياسساۋي تاريحاتىنىڭ ءىرى وكىلى سايت اتا بولۋى مۇمكىن», دەگەن بولجام ايتتى. سول سياقتى فلورەنتسيا كوپەسى ف.پەگالوتيدىڭ دەرەگىندەگى «سارايشىقتان ۇرگەنىشكە دەيىن تۇيەلى اربامەن 30 كۇن جۇردىك», دەگەنى جانە جوعارىداعى يبن باتۋتانىڭ ء«بىز ساراي قالاسىنان ات اربامەن 10 كۇن ءجۇرىپ, ساراي-جۋككە كەلدىك. بۇل ۇلىسۋ دەپ اتالاتىن اعىسى قاتتى وزەننىڭ جاعاسىندا گۇلدەنگەن قالا ەكەن. الەمدە باعداتتان كەيىنگى ەكىنشى جۇزبەلى كوپىر وسىندا ەكەن», دەگەن دەرەكتەرىن يۋ.شاميلوعلىنىڭ اۋزىنان ەستىدىك.
سارايشىق قالاسى جايلى زەرتتەگەن تاعى ءبىر عالىم قارىنداسىمىز زيباگۇل يلياسوۆا قالاعا قاتىستى جازىلعان اراب دەرەكتەرىن العا تارتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, 1250-1517 جىلدارى مىسىر جانە شام جەرىندە بيلىك قۇرعان ماملۇكتەرمەن التىن وردا اراسىندا ءدىني ءھام تۋىستىق تۇرعىدان بايلانىس بولعان. ياعني, بۇل قارىم-قاتىناستار 1261-1438 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن. بۇل جايلى 62 اۆتوردىڭ دەرەك-دايەگى بىزگە جەتىپ وتىر. بۇلاردىڭ اراسىنان ماملۇك سۇلتانىنىڭ سارايىندا قىزمەت ەتكەن وقىمىستى ءال-وماري, ان-نۋايري, قالقاشانديدىڭ ەڭبەگى زور. ال باتۋتا بولسا, سارايشىق بيلەۋشىلەرىنىڭ سالتاناتى جايلى: ء«اربىر قاتىن كۇيمەلى اربامەن جۇرەدى. كۇيمە شاتىرى التىن جالاتقان ءساندى. اتتارى جىبەك جابۋلى... ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ۇستىندە جىبەك كيىم, باستارىندا شوشاق بورىك كيگەن 4-5 قىزمەتشى ايەل. كۇيمە سوڭىندا تۇيە, وگىز جەگىلگەن 300-گە جۋىق اربا, ولاردا قاتىننىڭ قازىناسى, دۇنيە-مۇلكى, كيىم-كەشەگى, اس-سۋى ارتىلعان...» دەپ سۋرەتتەپتى.
حاندار جەرلەنگەن – پانتەون
سارايشىق قالاسىنىڭ ۇلت تاريحىنداعى تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – جوشى ۇرپاقتارىنىڭ تاققا وتىراتىن ساياسي استاناسى بولعانى. تاريحي دەرەكتەردە سايلانعان حاندار «التىن تاققا» وتىرعانى جايلى ايتىلادى. سونىمەن قاتار سارايشىق – جوشى ۇلىسىنىڭ داڭقتى تۇلعالارى, حان-سۇلتاندار جەرلەنەتىن پانتەون بولعان. بۇل جايلى ۆەنەتسيالىق موناح فرا ماۋرانىڭ 1459 جىلى جازعان ەڭبەگىندە انىق ايتىلعان. سونداي-اق قالا ورنىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن ن.ارزيۋتوۆ پەن گ.پاتسەۆيچتەر ءبىر اۋىزدان «التىن وردا حاندارى سارايشىقتا جەرلەنگەن» دەگەن ءپاتۋا ايتسا, قازاق عالىمى ءا.مارعۇلان 1524 جىلى ومىردەن وتكەن اتاقتى قاسىم حان وسى قالادا جەرلەنگەن دەگەن توقتام ايتىپتى.
كەرەكۋلىك مولدا ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىز ايتقانداي, قازاقتىڭ اۋزىن اققا تيگىزگەن قاسىم حان ۇلت تاريحىندا ورنى زور تۇلعا. بيىل تۋعانىنا 575 جىل تولىپ وتىرعان قازاق تاريحىندا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەگەن ماڭگىلىك مۇرا قالدىرعان قاسىم جانىبەك ۇلى جايلى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان اتىعاەۆ بايانداما جاسادى.
اۋەلگى ءسوزىن قاسىم حاننىڭ ۇلت تاريحىنداعى ءرولى جايلى ايتۋدان باستاعان عالىم, قازاقستاننىڭ ەتنيكالىق اۋماعىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەڭ ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا ەكەنىن ايتىپ: «تۇلعانىڭ ەڭبەگى مەن مۇراسىنا ادال باعا بەرۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن حاننىڭ ەسىمى بەرىلگەن بىردە ءبىر ەلدى مەكەن, وقۋ ورنى, كوشە اتى جوق, ەسكەركىش تە ورناتىلمادى» دەدى. سونداي-اق قاسىم حاننىڭ دۇنيەدەن وتكەن جىلىنا دا ءالى تالاس بار ەكەن. «تاريح-ي ءراشيديدىڭ» 1969 جىلعى ن.مينگۋلوۆ جاساعان اۋدارماسىندا حان حيجرانىڭ 924 جىلى قايتىس بولدى دەسە, ا.ۋرۋنباەۆ باستاعان وزبەك وقىمىستىلارى جوعارىداعى ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر نۇسقاسىنا سۇيەنىپ قاسىم حان حيجرا 924 (1518) جىلى دۇنيەدەن ءوتتى دەپتى. سوڭعى نۇسقا دۇرىس, – دەيدى نۇرلان ادىلبەك ۇلى.
سارايشىقتىڭ 1741 جىلعى جوسپارى تابىلدى
جيىن بارىسىندا ايتىلعان قۋانىشتى جاڭالىقتىڭ ءبىرى ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاشىعىنىڭ 1741 جىلعى جوسپارىنىڭ تابىلۋى. اتالعان تاقىرىپتا بايانداما جاساعان اتىراۋ وبلىسى «تاريحي جانە مادەني مۇرانى زەرتتەۋ» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى مۇقامبەتقالي كيپيەۆتىڭ ايتۋىنشا, جوعارىداعى قۇندى قۇجات وتكەن جىلى رەسەي مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي ارحيۆىنەن تابىلعان ەكەن. جوسپاردىڭ ماشتابى 50, بەتىندەگى ماتىندەر ءحVىىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قولدانعان شاپشاڭ جازۋ ۇلگىسىمەن بەرىلگەن.
ء«بىزدىڭ ويىمىزشا جوسپار ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاشىعىنىڭ جانىنان بەكىنىس سالۋ ءۇشىن جاسالعان. ويتكەنى, ورىنبور كوميسسياسىن باسقارعان ۆ.تاتيششەۆتىڭ جايىق (ورال) قالاشىعىنان تومەن اۋماقتى قورعاۋ ماقساتىندا قامالدار مەن بەكىنىستەر سالىپ, وعان اسكەري پولك جانە دۆوريانداردى تارتۋ جوباسى 1739 جىلى ماقۇلدانعانى بەلگىلى. ءدال وسى جوبا اياسىندا بۇل جوسپار جاسالعان بولۋى مۇمكىن», دەيدى مۇقامبەتقالي كيپيەۆ.
قالاي دەسەك تە, بۇل جوسپار كونە سارايشىقتىڭ تاريحي توپوگرافياسىن تانىپ بىلۋگە تاپتىرماس قۇندى ەڭبەك ەكەنى انىق. مىسالى, جوسپاردا جايىق جانە سارانچينكا وزەندەرى ورتاسىندا ورنالاسقانى, سونىمەن قاتار ىشكى بەكىنىسى «كرەمل», سىرتقى قورعاندى «بەلو گورود» دەپ اتاۋى قالا قۇرىلىمىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋدىرۋدا كورىنەدى.
* * *
وسىلاي جارتى كۇنگە سوزىلعان جيىن سوڭىندا قاتىسۋشىلار تومەندەگى ۇسىنىستاردى قابىلدادى. اتاپ ايتقاندا, سارايشىق مۋزەي-قورىعى وتكەن جىلى باستاعان جوشى ۇلىسىنا قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىن جالعاستىرۋ; التىن وردانى ۇلىقتايتىن عىلىمي-زەرتتەۋ بويىنشا كونكۋرس جاريالاۋ; مۋزەي-قورىق جۋرنالىن شىعارۋ; «ەل بيلەۋشىلەرى» اللەياسىن جاساۋ; قازبا جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان ساراي كەشەنى, ونىڭ قاقپاسى, مازارىن قالپىنا كەلتىرۋ تاعى باسقا.
وسىنداعى ۇسىنىستاردى قولداي وتىرىپ, ءوز ويىن ايتقان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەيبىت مامىراەۆ, اتقارىلۋعا ءتيىس ءىس-شارالار وتكەن جىلى قابىلدانعان «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا جاسالعانى دۇرىس دەگەندى ايتىپ: «ناقتىراق ايتقاندا, بۇدان بىلاي ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستار بۇرىنعىداي رەتسىز جۇرگىزىلمەۋى كەرەك. سوندىقتان وسىندا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ اتقارىلۋ تەتىگىن انىقتاپ, جۇمىستى جۇيەلەگەن دۇرىس», دەدى بەيبىت بايماعامبەت ۇلى.
باسقوسۋدى قورىتىندىلاعان مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى كۇمىس قارساقبايقىزى دا كوپشىلىك قابىلداعان ۇسىنىستارعا قولداۋ بىلدىرەتىنىن ايتىپ, بۇگىنگى شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىنە ريزاشىلىق ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار كوپشىلىك قاۋىم ءىس-شارا اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان «ورتاعاسىرلىق سارايشىق – قازاق ەلىنىڭ استاناسى» اتتى جىلجىمالى كورمەنى تاماشالادى.
