1941 جىلى ەۋروپانىڭ نەمان وزەنى وتكەلى ماڭىندا قورشاۋدا قالىپ, تۇتقىنعا تۇسكەن قاراپايىم قازاق جاۋىنگەرى, جايىق بويىنداعى شاعىن اۋىلدىڭ تۋماسى سەيىلحان عابدۋلليننىڭ 1939 جىلى الماتىدان باستالعان اسكەري جولى ونى پرەن, كاۋناس, ساكسونيا, درەزدەن ماڭىنداعى بۋحانۆالد لاگەرلەرىنە, ەڭ اقىرى بەلگيانىڭ تسۆارتسبەرگتەگى كومىر شاحتاسىنا دەيىن جەتكىزگەن ەكەن.
ءسويتىپ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بۇكىل ازاپتى جىلدارىن ءبىر ادامداي-اق باسىنان وتكەرگەن, اقىرىندا 1944 جىلى 4 ساۋىردە بەلگيانىڭ جەراستىنداعى شاحتاسىنان كومىر تيەگەن ۆاگونەتكامەن قاشىپ شىققان سەيىلحان عابدۋللين بوستاندىققا جەتتىم-اۋ دەپ كەۋدەنى كەرە ءبىر دەمالعانىمەن دە قاسىرەتتى بۇل جولدىڭ قازاق ەلى تاۋەلسىزدىككە جەتكەن 1991 جىلعا دەيىن سوزىلاتىنىن «506885» ءنومىرلى تۇتقىن ويلاماعان دا شىعار.
مىنە, سول بوستاندىق اسپانىن العاش كورگەن, ءوزى وداقتاستار اسكەرىنەن قۇرامىنداعى امەريكا جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە ازات ەتكەن ەل – بەلگيا كورولدىگى قارت جاۋىنگەردى كوزىنىڭ تىرىسىندە بىرنەشە رەت قۋانتتى. العاش رەت 1998 جىلى 6 قازاندا جولدانعان وپگلاببەەك قالاسىنىڭ دۋماسى جانە قالا مەرىنە قاراستى ءبولىمنىڭ باستىعى حات ارقىلى 1944 جىلى 28 قىركۇيەكتە ءوز قالاسىن ازات ەتكەنى ءۇشىن شىن نيەتتەن العىس ايتىپ حات جولدادى.
ودان سوڭ جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا وراي 2005 جىلى 12 ساۋىردە سول وپگلاببەەك قالاسىنىڭ مەرى بەنني سپرەۋۆەرس وسىنداي مازمۇندا العىسى مەن سىيلىعىن جولداپ, ونى سول كەزدەگى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى دوسجان مەڭدىگەرەەۆ ەكەۋمىز تابىستاپ, قۋانتقانىمىزدى ەرەكشە مارتەبە سانايمىز. ويتكەنى قارت جاۋىنگەردى ءوزى قورعاپ, قانىن توككەن كەڭەس وداعى ءستاليننىڭ قاندى №217 بۇيرىعىنان اسا الماي, تۋعان جەرىندە جۇرسە دە مۇنداي از-ماز قۋانىشتاردى دا وعان قيماعان ەدى. وسى جايلاردىڭ بارلىعىن جازىپ, بەلگيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنە حات جولداعان, بۇگىندە اقتاۋدا تۇراتىن مايدانگەردىڭ ۇلى قاجىمۇرات حايرۋشوۆتىڭ ەڭبەگى ەش كەتپەدى.
كورولدىكتىڭ وكىلى 2019 جىلدىڭ 4 قازانىندا اتىراۋ وبلىسى يندەر اۋدانى توپىراعىنا تابان تيگىزىپ, ەلتاي اۋىلىنداعى سەرجانت سەيىلحان عابدۋللين بەيىتىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم ەتتى. سەبەبى بۇل ەلدىڭ, سونىڭ ىشىندە قالانىڭ ازات ەتىلگەنىنە 2019 جىلعى قىركۇيەكتە 75 جىل تولعان ەكەن.
شەتەلدىك قوناقتى اتىراۋ وبلىسى يندەر اۋدانى اكىمى مەيىرىم قالاۋي قابىلداپ, ەلىمىزدىڭ بوستاندىعى مەن تۇتاستىعىن قورعاۋعا قاتىسقان ۇلتتىق باتىرلارى – سىرىم, يساتاي-ماحامبەت, جيەمبەت, مالايسارى, مۇرات جورتقان دالانىڭ بۇگىنگى تىنىسىمەن تانىستىردى.
ەلشى الەكسي دە كرومبريۋگحە دە پيكەندالدىڭ اتاسى مەن اكەسى دە وسى شاحتادا جۇمىس ىستەپ, ءوزىنىڭ بالالىق شاعى سەيىلحان اعامىزدىڭ سوعىس جىلدارىندا پارتيزاندىق قۇرعان ايماقتا ءوتىپتى. بۇل تۋرالى ەلشى مىرزانىڭ ءوزى جاڭا مادەنيەت ۇيىندە اۋدان حالقىمەن اشىق-جارقىن كەزدەسۋدە ەرەكشە تولعانىسپەن اڭگىمەلەدى. ويتكەنى سول ءبىر سوعىستىڭ سالدارىنان بۇل ەلدە دە كوپتەگەن جاننىڭ ءومىرى قيىلىپ, وتباسىلار شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن.
وسىنداي ىستىق ىقىلاسقا تولى كەزدەسۋگە سەبەپشى بولعان مايدانگەردىڭ ۇلكەن ۇلى قاجىمۇرات ادىلەتسىزدىكتىڭ قۇربانى بولعان اكە رۋحىن ارداقتاپ, ەكى تىلدە باسىلعان «قيلى تاعدىر» (ا.جۇماش ۇلى مەن ن.دۇكەنباي) اتتى قوس كىتاپ پەن دەرەكتى فيلم شىعارعان.
«ازاپتان قاشىپ شىققان اكەم جات جەردە جۇرگەندىكتەن وعان ۇستىندەگى تۇرمە كيىمىن جەدەل اۋىستىرۋ جەڭىلگە تۇسپەپتى. سودان ورماندا تۇراتىن ءبىر قارت ەرلى-زايىپتىلار كومەكتەسىپ, ەسكى دە بولسا وزدەرىنىڭ بارىن كيگىزگەن ەكەن. اكەم قاشقىن جاۋىنگەرگە قامقورلىق كورسەتىپ, ەلگە ورالۋىنا جاعداي جاساعان بەلگيالىق وتباسىنا ءومىر-باقي قارىزدارمىن دەپ ءوتتى. مەن اكەمنىڭ ولاردى قالايدا تاۋىپ, العىس ايتۋىم كەرەك دەگەن تىلەگىن ەسىمنەن شىعارماي كوپ جۇمىستاندىم. بىراق تابۋ مۇمكىن بولمادى. ەلشى مىرزا, بۇگىن سىزگە قازاقى ىشىك كيگىزىپ, سول اكە الدىنداعى پارىزدان قۇتىلعىم كەلەدى» دەپ, قاجەكەڭ قوناقتى ورتاعا شاقىرىپ, سىي كورسەتتى. ونىڭ جۇبايىنا دا ۇلتتىق كيىم ۇسىندى.
نەگىزى جاۋىنگەر ءارى پارتيزان سەيىلحان عابدۋللين ءجۇرىپ وتكەن وپگلاببەەك, بوۆەرلوو, سولتۇستىك فرانتسياداعى سانت-اماند, مارسەل, يتاليانىڭ سيتسيليا, ساردينيا, مرامور تەڭىزىمەن تۇركيا ارقىلى قارا تەڭىز, ودەسسا جولدارىنىڭ بارلىعى بۇگىندە ەرتەگى سياقتى. بىراق بۇل قولعا تۇسكەن, ودان قاشىپ شىعىپ, قارسىلاسۋ مايدانىندا سوعىسقان جاۋىنگەر قازاق جىگىتىنىڭ ازاپتى جولى بولسا دا, ونىڭ سونشا قيىندىققا ءتوزىپ, ونەگەلى ءومىر يەسى اتانۋىنىڭ ءوزى ەرلىك ەدى. ويتكەنى جاۋ قولىنا تۇسكەن تۇتقىن رەتىندە سەنىمسىزدىك تانىتىپ, قاداعالاپ وتىرعان كەڭەس وداعى كەزىندە ونىڭ تابىستى ەڭبەك ەتىپ, ۇرپاق تاربيەلەۋى كىم-كىمدى دە تاڭداندىرماي قويمايدى.
مۇڭدى ەستەلىككە تولى جىلى جۇزدەسۋدىڭ سوڭىندا سەيىلحان عابدۋلليننىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى كۇلاش, قاجىمۇرات, مارات, زياش, مۇحيت, الىپتەن تاراعان نەمەرە-جيەن, شوبەرەلەر ورتاعا شىققاندا, اللام كوپسىنبەسىن, ءتىپتى ساحناعا سىيماي كەتتى. بۇل ءبىر تولعانىستى جاعداي جينالعان قاۋىمعا, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك قوناقتارعا ەرەكشە اسەر ەتتى. سول ارادا ەلشى مىرزا «مەن ءسىزدى جاقسى كورىپ كەتتىم» دەپ اعىنان جارىلىپ, اعامىزعا ريزاشىلىقپەن قولىن ۇسىندى.
وسى اسەرلى كەزدەسۋدە اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى وتەپ نۇريەۆ, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى باعىت ەڭسەپوۆ ەستەلىكتەر ايتىپ, كەنت تۇرعىنى امانتاي قاجەنوۆ ەكى ەل اراسىندا بايلانىس, سونىڭ ىشىندە يندەربور مەن وپگلاببەەك باۋىرلاس قالالار بولسا قايتەدى دەگەن ويىن جەتكىزدى. بۇل ساۋالدارعا ەلشى ىقىلاسپەن جاۋاپ بەرىپ, ءوزىن جىلى قابىلداعان بارشا حالىققا العىسىن جاۋدىردى.
ءسويتىپ سوناۋ سوعىس جىلدارىنداعى قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ۇرپاعى الىستان كەلگەن قوناقتى شىنايى ىقىلاس-نيەتپەن قارسى الىپ, ريزا ەتتى. بۇل – 1944 جىلعى مايدان دالاسىنداعى دوستىق پەن سىيلاستىقتىڭ شۋاعى وسى كۇنگە دە تاراعانىنىڭ كورىنىسى.
سۇيەۋ حالىقوۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
اتىراۋ وبلىسى,
يندەر اۋدانى
