پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, PhD قۇرالاي سادىقوۆانىڭ ايتۋىنشا, 1995 جىلى قابىلدانعان ەسكى كونستيتۋتسيا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى جاس مەملەكەت ءۇشىن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋ مەن بيلىك جۇيەسىن ورنىقتىرۋعا باعىتتالسا, جاڭا اتا زاڭىمىزدىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن بەكىتۋى مەن ادامعا باعدارلانعان سيپاتىندا. ادام – باسقارۋ وبەكتىسى ەمەس, باسقارۋ سۋبەكتىسى رەتىندە مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق قۇرىلىمدار مەن ينستيتۋتتاردان جوعارى, ولاردى قالىپتاستىرۋشى نەگىز رەتىندە ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيگە قويىلىپ وتىر.
«جاڭا قۇجاتتا ادام قۇقىقتارى كەڭەيتىلىپ, ناقتىلانا ءتۇستى. اتاپ ايتقاندا, تسيفرلىق ورتاداعى قۇقىقتاردى قورعاۋ, «ميراندا ەرەجەسىنىڭ» كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋى, ادۆوكاتۋراعا ارنالعان جەكە باپتىڭ ەنگىزىلۋى, زاڭداردىڭ كەرى كۇشىنە تىيىم سالۋ قاعيداتىن ناقتىلاۋ قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندە ازاماتتى قورعاۋ تەتىگىن كۇشەيتەدى» دەيدى ساراپشى.
ساراپشى ادام قۇقىقتارىن جوعارى قۇندىلىق رەتىندە تانۋ مەملەكەتتىڭ كەز كەلگەن ساياسي نەمەسە اكىمشىلىك شەشىمىنەن باسىم تۇراتىن قۇقىقتىق ۇستانىم ەكەنىن اتاپ ءوتتى. تسيفرلىق كەڭىستىكتەگى قۇقىقتاردى قورعاۋ نورماسىنىڭ ەنگىزىلۋى اتا زاڭدى تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسيا داۋىرىنە بەيىمدەيتىنىن, ال جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ مەملەكەتتىڭ تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلايتىنىن جەتكىزدى.
«وسىلايشا, «ادام ءۇشىن مەملەكەت» پاراديگماسى كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدا جاريالانىپ وتىر. ادام قۇقىقتارىنىڭ كەڭەيۋى تەك قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردى ارتتىرۋ ەمەس, مەملەكەتتىك بيلىكتى زاڭداستىرۋ تابيعاتىن قايتا پايىمداۋ رەتىندە كورىنەدى», دەدى ول.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ تاعى ءبىر ايتارلىقتاي ەرەكشەلىگى – پرەامبۋلادا تاريحي ساباقتاستىق پەن مىڭجىلدىق مەملەكەتتىلىككە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىز تۋرالى نورمانىڭ كورىنىس تابۋى.
«بايىرعى قازاق جەرىندە», « ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحى» سەكىلدى ايقىنداۋلار تاريحي قۇندىلىقتارعا ماڭىز بەرىپ, نەگىز قۇراۋشى قاعيداتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋدى بەكىتەدى. بۇل تاريحي ساباقتاستىق – تەك وتكەنگە سىلتەمە جاساۋ ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىلىكتىڭ وزگەرمەيتىن ىرگەتاسىن ايقىنداۋ. ۇلتتىق بىرەگەيلىك سيمۆوليكالىق, دەكلاراتيۆتى باعدار ەمەس, العاش رەت كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدەگى قۇندىلىقتىق-قاعيداتتىق نەگىزگە اينالىپ وتىر. قۇجات ماتىنىندە ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك, ۋنيتارلىق ۇعىمدارى دا مىزعىماس قۇندىلىقتار رەتىندە بەكىتىلدى. پرەامبۋلاداعى «ادىلەتتى قازاقستان», «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتتارى تاريحي ساباقتاستىقتى قۇقىقتىق-ازاماتتىق مازمۇنمەن تولىقتىردى. ۇلتتىق بىرەگەيلىك تاريحي مازمۇنمەن قاتار قۇقىقتىق مەملەكەتپەن, ادىلەتتى قوعام يدەياسىمەن ۇشتاسادى», دەيدى ق.سادىقوۆا.
ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, فيلوسوفيا دوكتورى (PhD) مارجانگۇل اكىمجانوۆا جاڭا اتا زاڭداعى نەكەنى (ەرلى-زايىپتىلىقتى) كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋگە, ايەل قۇقىقتارى مەن ولاردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە, سونداي-اق ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ باسىمدىعىنا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن جاڭارتىلعان پرەامبۋلا كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارعانىن ايتادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل پرەامبۋلا مەملەكەتتىڭ ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى, تەڭدىك پەن ادىلدىك قۇندىلىقتارىنا ادالدىعىن ايقىندايدى. بۇعان ادام مەن ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەڭ جوعارى قۇندىلىق دەپ جاريالانعانى دالەل.
«وسى تۇرعىدا نەكەنى (ەرلى-زايىپتىلىقتى) ەر مەن ايەلدىڭ ەرىكتى ءارى تەڭ قۇقىقتىق وداعى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان بەكىتۋ تەرەڭ ماعىناعا يە: بۇل تەك داستۇرلەردى ساقتاۋ ەمەس, سونىمەن قاتار وتباسىلىق قاتىناستار اياسىندا جەكە تۇلعانى قۇقىقتىق قورعاۋ», دەيدى ساراپشى.
سونىمەن قاتار م.اكىمجانوۆا جاڭا كونستيتۋتسيا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعىنىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتىپ, نەكەگە (ەرلى-زايىپتىلىققا) ماجبۇرلەۋگە جول بەرىلمەۋىن ناقتىلايتىنىن ءارى ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قولداۋدى بەكىتەتىنىن ايتادى. ياعني نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) ينستيتۋتى شەكتەۋشى نورما رەتىندە ەمەس, كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتاردى, اتاپ ايتقاندا, وتباسىن قۇرۋ, قادىر-قاسيەتكە يە بولۋ, زورلىق-زومبىلىق پەن كەمسىتۋشىلىكتەن قورعالۋعا دەگەن قۇقىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ كەڭىستىگى رەتىندە قاراستىرىلادى.
«نەكە ۇعىمىن بەكىتۋ مەملەكەتتىڭ انانى, اكەنى, بالانى قورعاۋ جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەتىن شارالارمەن قاتار جۇرەدى. وتباسى – قوعامنىڭ ىرگەتاسى, ال ەڭبەككە قابىلەتسىز اتا-انالارعا قامقورلىق جاساۋ كامەلەتكە تولعان بالالاردىڭ ءارى ادامگەرشىلىك, ءارى قۇقىقتىق مىندەتى رەتىندە بەلگىلەنەدى. مۇنداي ۇستانىم جەكە قۇقىقتار مەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى كورسەتەدى» دەيدى ساراپشى.
سونداي-اق زاڭگەر جاھاندىق وزگەرىستەر جاعدايىندا ەلىمىز ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ادام قۇقىقتارىنىڭ امبەباپ ستاندارتتارىمەن ۇشتاستىرۋعا ۇمتىلاتىنىن ايتادى.
«جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا تۇتاستاي كوزقاراستى ۇسىنادى: وتباسىنى قورعاۋ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى, ال ادام قۇقىقتارى تۇراقتى ءارى ادىلەتتى وتباسىلىق قاتىناستار اياسىندا ىسكە اسادى. بۇل – الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتى نىعايتۋعا باعىتتالعان قادام» دەيدى ساراپشى.
