تسيفرلىق كەدەن: مۇمكىندىك پە, كەدەرگى مە؟

اسىرەسە بيزنەس وكىلدەرى الاڭ­داۋلى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, كەي­بىر سەرۆيستەردىڭ تۇراقسىز جۇمىس ىستەۋى دەكلاراتسيا بەرۋ ۇدەرىسىن قيىنداتىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ, جۇكتىڭ شەكارادا نەمەسە ۋاقىتشا ساقتاۋ قويمالارىندا تۇرىپ قالۋىنا سەبەپ بولۋى كادىك. تەز بۇزىلاتىن ونىمدەردى يمپورتتايتىن كومپانيا وكىلى, كەدەن بروكەرى ەركە جۇمانوۆا مۇنداي جاعدايلار بيزنەسكە وتە قاۋىپتى ەكەنىن ايتادى.

«تەز بۇزىلاتىن تاۋارلارعا ۋاقىت – ماڭىزدى فاكتور. مۇنداي ونىمدەر ءۇشىن ءار مينۋت, ءتىپتى ءار سەكۋند ماڭىزدى. ەگەر كەدەندىك راسىمدەۋ ۋاقىتىندا جۇرگىزىلمەسە, كاسىپورىندار ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرايدى. سوندىقتان جاڭا جۇيەنى تولىق ىسكە قوسپاس بۇرىن ونىڭ ناقتى جۇمىس جاعدايىندا قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن تەكسەرۋ قاجەت. جۇيە ۇلكەن جۇكتەمەگە توتەپ بەرە الاتىنىنا كوز جەتكىزۋ كەرەك. سونىمەن قاتار تەز بۇزىلاتىن تاۋارلارعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ ارتىقتىق ەت­پەيدى. كاسىپكەرلەر مەن كەدەن ارا­سىنداعى ۇدەرىستەردى بارىنشا جەڭىلدەتۋ ماڭىزدى», دەيدى ول.

كەدەن سالاسىندا 20 جىل تاجى­ريبەسى بار يمپورت بروكەرى سابينا دارۋشوۆا دا جاڭا جۇيە ەن­گىزۋ كە­زىندە تەحنيكالىق تۇراقتىلىق ەرەكشە ماڭىزدى ەكە­نىن ايتادى.

«بىزدە جۇيە جۇمىس ىستەمەي قالعان جاعدايلار بولدى. مۇنداي كەزدە سىرتقى ەكونوميكالىق قىز­مەتكە قاتىساتىن كاسىپكەرلەر تاۋارلارىن راسىمدەي الماي قالا­دى. سونىڭ سالدارىنان بيز­نەس شىعىنعا ۇشىرايدى. كەي­بىر جاعدايدا اقپاراتتىق جۇيەلەر­دەگى تەحنيكالىق اقاۋلار سالدارى­نان كاسىپكەرلەر بىرنەشە كۇن بويى كەدەندىك دەكلاراتسيا تاپسىرا الماي قالعان. ال بۇل جۇك تا­سىمالىنىڭ توقتاۋىنا, قوي­ما­لاردا تۇرىپ قالۋىنا جانە ايىپپۇلدارعا اكەلەدى», دەيدى ول.

جالپى, كەدەندىك اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ تۇراقتى جۇمىسى ەل ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەرى انىق. سەبەبى يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ ەداۋىر بولىگى ءدال وسى كەدەن ارقىلى وتەدى. ەگەر جۇ­يەدە ۇزاق ۋاقىت اقاۋ بولسا, بۇل جەت­كىزۋ تىزبەگىنە اسەر ەتىپ, تاۋارلار كەشىگىپ, باعا شارىقتاي تۇسەدى. سوندىقتان دا بۇل سالاداعى كەز كەلگەن وزگەرىس الدىن الا دايىن­دىق جاسالعاننان كەيىن عانا ەنگىزىلۋى كەرەك. ال كەيىنگى كەزدەرى كەدەن سالاسى كوزگە كوپ ءتۇسىپ كەتتى. وزگەرىستەر كوپ.

سونىڭ ىشىنە ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداقتا ەلەكتروندىق ساۋدا ەرەجەلەرى كىرەدى. ونى دا نا­زار­دان تىس قالدىرۋعا بولماي­دى. بۇل باستاما العاش رەت 2020–2021 جىلدارى ينتەرنەت-ساۋدانى زاڭداستىرۋ يدەياسى رەتىندە كوتەرىلگەن. قازىر بۇل ۇدەرىس ترانسشەكارالىق ساۋدا­نى رەتتەيتىن تولىققاندى حالىق­ارا­لىق قۇقىقتىق ەكوجۇيە قالىپ­تاستىرۋعا باعىتتالعان. قازىر ەاەو قۇرامىنداعى 5 مەملەكەت ەلەكتروندىق ساۋدا تۋرالى جاڭا كەلىسىمدى اياقتاۋ كەزەڭىن­دە تۇر. بولاشاقتا وسى قۇجات ترانس­شەكا­رالىق ينتەرنەت-ساۋدانى بارىنشا اشىق ءارى تۇسىنىكتى ەتۋگە ءتيىس. ەلىمىز كەلىسسوزدەرگە بەل­سەندى قاتىسىپ كەلەدى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى­نىڭ مالىمەتىنشە, كەلىسىم جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا وتاندىق بيزنەسكە جاعدايدى ناشارلاتۋى مۇمكىن نورمالاردىڭ 12-15%-ى قايتا قارالعان.

مىسالى, باستاپقىدا كەلىسىم جوباسىندا ء«بىرتۇتاس نارىق» ۇعى­مىن ەنگىزۋ ۇسىنىلعان. بىراق وتاندىق ساراپشىلار مەن «اتا­مەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بۇل تەرمينگە قارسى شىق­قان. ونىڭ ورنىنا ء«وزارا ەلەكتروندىق  ساۋدا» دەگەن ۇعىمدى قول­دانۋ ۇسىنىلعان. بۇل شەشىم ۇلت­تىق مۇددەنى قورعاۋ ءارى نارىق­تىڭ قازىرگى جاعدايىن ەسكەرۋ ماق­ساتىن­دا قابىلدانعان.

ء«بىز ساۋدانى قولدايمىز. بىراق نارىق جەتكىلىكتى دەڭگەيدە باسە­كە­گە قابىلەتتى بولعانعا دەيىن سىرت­تان قاتاڭ رەتتەۋ ەنگىزۋگە بول­ماي­دى. قازىر ەلىمىزدەگى ەلەكترون­دىق ­ساۋدا نارىعى نەگىزىنەن تۇتىنۋ­­شى رولىندە. ياعني وتانداستا­رىمىز شەتەلدىك پلاتفورمالار­دان كوبىرەك ساتىپ الادى, ال ءبىزدىڭ پلاتفورمالار باسقا ەلدەردىڭ نارىعىنا ءالى تولىق شىعا قويعان جوق. سوندىقتان ورتاق قاتاڭ ستان­دارتتاردى بىردەن ەنگىزۋ وتاندىق پلاتفورمالاردى ءىرى ويىنشىلارمەن تەڭ ەمەس جاعدايعا قويۋى مۇمكىن», دەيدى «اتامەكەن» ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى.

راس, قازىر وتاندىق ماركەتپلەيستەر نەگىزىنەن ىشكى نارىقتا جۇمىس ىستەيدى. رەسەي نەمەسە بەلارۋس تۇرعىندارى ءبىزدىڭ پلاتفورمالاردان سيرەك ساتىپ الادى. ساراپشىلار وسى جاڭا كەلىسىم تولىق ىسكە قوسىلعان كەزدە جاعداي وزگەرۋى مۇمكىن دەپ وتىر.

«ەڭ كوپ تالقىلانىپ جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – شەتەلدەن جەكە تاپسىرىسپەن كەلەتىن تاۋارلار­دىڭ قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ. 2025 جىلى 11 جەلتوقساندا وتكەن ۇكى­مەت­ارالىق كەڭەس وسى ماسەلەنى رەتتەۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن. سوعان سايكەس 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاۋارلاردىڭ قاۋىپ­­سىزدىگىن راستاۋدىڭ جاڭا ەرەجە­لەرى ەنگىزىلۋگە ءتيىس. جاڭا جۇيە بويىنشا كوپتەگەن تاۋارعا جەڭىل­­دەتىلگەن حابارلاما ءتارتىبى ەن­گىزىلەدى. بۇل جاعدايدا شەتەلدىك ساتۋشى نەمەسە ءوندىرۋشى تاۋاردىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى دەكلاراتسيانى ءوزى راسىمدەي الادى. مۇنداي تا­ۋارلاردى ەاەو زەرتحانالارىن­دا مىندەتتى تۇردە تەكسەرۋدىڭ قا­جە­تى بولمايدى. دەكلاراتسيا ماركەت­­­­­­­­­­­­پلەيس وپەراتورى ارقىلى تاۋار­­دىڭ سيپاتتاماسىندا جاريالا­نادى», دەپ ءتۇسىندىردى ۇلت­تىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى.

بۇل  قۇجاتتا  تاۋاردىڭ ەاەو تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرىنە عانا ەمەس, حالىقارالىق ستاندارتتارعا نەمەسە جونەلتۋشى ەلدىڭ نورمالارىنا سايكەس كەلەتىنى كورسەتىلۋى ىقتيمال. ال ادام دەنساۋلىعى­نا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن «وسال» ساناتتاعى تاۋارلارعا تولىق ساي­كەستىك تەكسەرۋى مىندەتتى تۇردە جۇرگىزىلەدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى وزگەرىس – ەلەكتروندىق ساۋدا وپەراتورلا­رى ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى. بۇل نورمالار ەاەو «كەدەن» كودە­ك­س­ىندە بەكىتىلەدى. ەلىمىز بۇل حاتتامانى 2025 جىلى 4 قازاندا راتيفيكاتتاعان. جاڭا جۇيە اياسىندا حالىقارالىق ينتەرنەت-سالەمدەمەلەردى جەتكىزۋ, ارنايى قويمالاردا ساقتاۋ مەن كەدەن ورگاندارىمەن ءوزارا ارەكەت ەتۋ مىندەتى كاسىبي وپەراتورلارعا جۇكتەلەدى. بۇل وپەراتورلار مەملەكەت الدىندا تولىق جاۋاپ بەرەدى جانە ازاماتتاردى ارتىق بيۋرو­­­­­- كراتيادان بوساتۋعا ءتيىس. سونىمەن بىرگە ساتىپ الۋشىلاردىڭ تاڭداۋى ساقتالادى, ولار تاۋاردى وپەراتور ارقىلى نەمەسە ءوز بەتىنشە راسىمدەي الادى.

ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتا­سىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇل وزگە­رىستەر ەاەو-نىڭ بارلىق مەم­لە­كەتتەرى ءتيىستى حاتتامانى راتيفي­كاتسيالاعان جاعدايدا 2026 جىلعى شىلدەدە كۇشىنە ەنەدى.

سونىمەن قاتار ەلىمىزدە ينتەر­­نەت-ساۋداعا قاتىستى تاعى ءبىر ماڭىزدى ەرەجە جۇمىس ىستەي­دى. 2022 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەلدە «Google سالىعى» ەنگىزىلگەن. بۇل سالىق شەتەلدىك ينتەرنەت-كومپانيالاردى ەلىمىزدەگى ونلاين-ساتىلىمدار كەزىندە قوسىل­عان قۇن سالىعىن تولەۋگە مىندەت­تەيدى. 2026 جىلدان باستاپ بۇل سالىقتى قولدانۋ شارتتارى ناق­تى­راق انىقتالدى. ەگەر ساتىپ الۋ­شى ەلىمىزدە  تۇرسا, تولەم وتان­دىق بانك نەمەسە ەلەكتروندىق ءاميان ارقىلى جاسالسا نەمەسە ساتىپ الۋشىنىڭ IP-مەكەنجايى مەن تەلەفون كودى +7 – بىزگە تيەسىلى بولسا, شەتەلدىك پلاتفورما ەلىمىزگە سالىق تولەيدى. دەگەنمەن ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستە ءالى دە بىرقاتار قيىندىق بار. مىسالى, 2025 جىلدىڭ سوڭىندا رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى كەدەندىك حاتتامانى راتيفيكاتتاۋ تۋرالى بۇرىن جىبەرىلگەن نوتانى كەرى قايتارعان. بۇل ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا الاڭىن­دا كەيبىر تەحنيكالىق ماسەلەلەر بويىنشا تالقىلاۋ ءالى جالعاسىپ جاتقانىن كورسەتەدى.

ال ۇكپ-نىڭ پىكىرىنشە, كەدەن مەن ەلەكتروندىق ساۋ­دا جۇيەسىنىڭ تسيفرلانۋى حالىقارالىق ساۋدا­نىڭ جاڭا كەزەڭىن بىلدىرەدى. بىراق مۇنداي رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋى, ەڭ الدىمەن, جۇيەلەردىڭ تەحنيكالىق تۇراقتىلىعىنا, رەت­تەۋ­دىڭ تەڭگەرىمدى بولۋىنا, بيزنەسكە قولايلى جاعدايدىڭ جاسالۋى­نا بايلانىستى. جاڭا جۇيەلەر تولىق دايىن كۇيىندە ىسكە قوسىلسا, ولار سىرتقى ساۋدانى جەڭىلدەتەدى. ال ەگەر جۇيەلەردە اقاۋلار بولسا, تسيفرلاندىرۋ بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن.