اباي • 27 اقپان، 2020

ابايدىڭ عىلىمي دۇنيەتانىمى

131 رەتكورسەتىلدى

اباي «كامالاتتى شەبەرلىك» حاقىنداعى پىكىرلەرىمەن بولىسەدى. تابيعات – وقۋلىق. تابيعات – قازىنا. تابيعات – سۋرەتحانا، ياعني قيساپسىز بوياۋلار مەن دىبىستار دۇنيەسى. جاھان «جۇرگىزىپ قويعان ساعات سياقتى» دەسەدى. تابيعاتتى 1) تىڭداۋ 2) وعان باعىنۋ، تاعىلىم الۋ 3) اقىل جۇمساپ، قۇرمەتتەۋ پارىز. وندا عاجايىپتى ۇلى ۇيلەسىم، كوركەمدىك كەلىسىم بار. ىشكى گارمونيا قاتاڭ ساقتالعان، اقىل-وي قۋاتى شامالاي المايتىن، جاندى-جانسىز دۇنيەنىڭ قۇرىلىمىندا امبەباپ ءوزارا ارەكەتتەستىك بار، مىڭداعان، ميلليونداعان بايلانىستار مەن قارىم-قاتىناستار جۇيەسى بار.

عالام عالاماتى، جاراتۋشى قۇ­پيا­سى، جاراتىلىس سىرى، جەتى قات كوك، جەتى قات جەر، ادام بولمىسى اباي­دىڭ «جيىرما جەتىنشى سوزىندە» پلاتوننىڭ ۇستازى سوكرات حاكىمنىڭ اتى­نان سونشالىقتى ءتۇپسىز تەرەڭدىكپەن قيسىندى باياندالعان. دانىشپان سوكرات شاكىرتى اريستوديمگە ادامنىڭ دەنەسى، وعان اقىلدىڭ قايدان بۇيىرعانى جايىن­دا مىناداي پالساپالىق تۇيىن­دەمەسىن، تۇجىرىمىن ايتادى: «بۇل عالام­دى كوردىڭ، ولشەۋىنە اقىلىڭ جەت­پەيدى، كەلىستى كورىمدىگىنە ءھام قانداي لايىقتى جاراستىقتى زاكونى­مەن جاراتىلىپ، ونىڭ ەشبىرىنىڭ بۇزىلماي­تۇعىنىن كورەسىڭ». شىنىندا، ايرىقشا كۇردەلى بايلانىس، ءتارتىپ، جۇيە بار. تىلسىمنىڭ تۇڭعيىعىنا دەن قويعان ويشىل اباي: «بۇلاردىڭ يەسى ءبىر ولشەۋسىز ۇلى اقىل ما؟ ەگەر اقىلمەنەن بولماسا، بۇلايشا بۇل ەسەبىنە، ولشەۋىنە وي جەت­پەيتۇعىن دۇنيە ءتۇرلى كەرەككە جارا­تىلىپ ءھام ءبىر-بىرىنە سەبەپپەن باي­لا­نىستىرىلىپ، پەندەنىڭ اقىلىنا ول­شەۋ بەرمەيتۇعىن مىقتى كوركەم زاكونگە قاراتىلىپ جاراتىلدى» – دەيدى. سوكراتتىڭ پايىمىنشا، «جاراتۋشى ارتىق اقىل يەسى». ويلانىپ كورىڭىز. ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق تۇيسىگى، اقىلى تابيعات الەمىمەن جانە ونىڭ تاماشا كورىنىستەرىمەن وزەكتەس ەكەن. جۇلدىزداردىڭ نازىك ساۋلەلەرى ادامنىڭ اقىل-ويىن جارىقتاندىرادى. اسپان تورىندەگى جارقىراۋىق نۇكتەدەن شىققان ەسەپسىز ساۋلەلەر – ۇيىمداسقان ءتاستۇيىن اسكەر دەۋگە بولادى. قازاق تىلىندەگى «شۇعىلاداي ورىلگەن» دەيتىن فرازا وسى ءبىر رەتتىلىكتى كورسەتىپ، تانىتپاي ما؟! ابايدىڭ ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ «مىقتى كوركەم زاكونعا قاراتىلىپ جاراتىلدى» دەگەنىنە مىسال رەتىندە قىزىل ءتۇس قۇبىلىسىنا دەن قويساق، بۇل ءبىر سەكۋندتىڭ ىشىندە ءتورت ءجۇز ميلليون مارتە تەربەلىستەر تۋدىرادى ەكەن. عالامنىڭ ءاربىر بولشەكتەرىنە دەيىن ەنەرگەتيكالىق ورىسكە باعىنىپ، ىشكى گارمونيا مەن سۇلۋلىق زاڭدىلىقتارىنا قۇرىلعان. اتاقتى جاراتىلىستانۋشى انري پۋانكارەنىڭ (1854-1912) كوزقاراسىنشا، سوندىقتان الەم گارم­و­نياعا كەمەلدىگىمەن دە تاڭىرلىك سيپاتقا يە. (انري پۋانكارە. و ناۋكە. م: ناۋكا، 1990. س. 202.).

« ۇلىق قۇدايعا» «قۇلشىلىق» جاساۋ­دى مويىنداۋ – ابدەن دۇرىس. سەبەبى، اللا ادام بالاسىنىڭ ءوزىن دە، داۋلەتىن دە، بارشا كەرەك-جاراعىن جاراتتى. ءيا، ء«بىر-بىرىنە عىلىم ۇيرەتەرلىك شەشەندىك سالاحياتتى»، «سىپايىلىق شەبەرلىكتى» جانە «عاجايىپ اقىلدى»، «عاجايىپپەنەن جاساعان دەنەگە كىرگىزىپ، مۇنشا سالاحيات يەسى قىلعانى حيكمەتپەنەن وزگە حايۋانعا سۇلتان قىلعاندىعىنا دالەل ەمەس پە؟» دەپ، جيناقىلىقپەن تۇيىندەپ وتىرىپ، جاراتقان يەنىڭ «ادام بالاسىن ارتىق كورىپ، قامىن اۋەلدەن اللانىڭ ءوزى ويلاپ جاساعانىنا دا دالەل ەمەس پە؟ ەندى ادام بالاسىنىڭ قۇلشىلىق قىلماققا قارىزدار ەكەنى ماعلۇم بولماي ما؟ – دەپتى». ابايدىڭ دانالىق دۇنيەتانىمى، جاراتىلىستانۋ عىلىمى بويىنشا وزىق كوزقاراسى، تەرەڭدىكتەردەگى قۇپيا سۇلۋلىق، قۇبى­لىستار، زاتتار، بولشەكتەر اراسىن­داعى كۇردەلى بايلانىستاردى قۋاتتى اقىل كوزىمەن سارالاۋى، الەمدىك گار­مونيانىڭ نەگىزىن، ءمانىسىن ءتۇسىندىرۋى، اي مەن كۇننىڭ جارىعىنداي «جانىنىڭ جارىعى»، ۇزدىك تاجىريبەسى مەن كەمەل قابىلەتى وسىنداي بايلامدار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. ادامزاتتىڭ ماڭگىلىك مەكەنىن، مىرزالىقپەن ءۇيىپ-توگىپ ماڭ­گىلىككە بەرىلگەن ىرىزدىعىن (جەر، سۋ، اۋا، وت، رۋح، اۋلەت جانە ت.س.س.) مۇقيات قورعاۋ، ساقتاۋ، بايىتۋ، گۇلدەندىرۋ كەرەك ەكەندىگىن مىنا ءبىر پىكىرىنەن «بىرەۋ سەنىڭ قامىڭدى جەسە، سەنىڭ وعان قارىزدار ەكەندىگىڭە دە ۇستاز كەرەك پە؟» دەگەنىنەن دە تەلەگەي سىر مەن ماعى­نا يشاراتتارى «وتىز سەگىزىنشى سوزىن­دە» بۇعان جان-جاقتى تولىق، تەرەڭ تۇسىنىك-سيپاتتاما بەرىلگەن: «كىم وزىڭە ماحاب­بات قىلسا، سەن دە وعان ماحاببات قىل­­ماعىڭ قارىز ەمەس پە؟ اقىل كوزىمەن قارا: كۇن قىزدىرىپ، تەڭىزدەن بۇلت شىعا­را­دى ەكەن، ول بۇلتتاردان جاڭ­بىر جاۋىپ، جەر جۇزىندە نەشە ءتۇرلى داندەردى ءوسى­رىپ، جەمىستەردى ءون­دىرىپ، كوزگە كورىك، كوڭىل­گە راحات گۇل-باي­شەشەكتەردى، اعاش-جاپى­راق­تاردى، قانت قامىستارىن ءوندىرىپ، نەشە ءتۇرلى ءنابا­تاتتاردى (وسىمدىكتەردى) ءوست­ى­رىپ، حايۋان­داردى ساقتاتىپ، بۇلاقتار اعى­زىپ، وزەن بولىپ، وزەندەر اعىپ، داريا بو­لىپ، حايۋاندارعا، قۇسقا، مالعا سۋسىن، بالىق­­تارعا ورىن بولىپ جاتىر ەكەن. جەر ماق­تاسىن، كەندىرىن، جەمىسىن، كەنىن، گۇلدەر گ ۇلىن، قۇستار ءجۇنىن، ەتىن، جۇ­مىرت­قا­سىن; حايۋاندار ەتىن، ءسۇتىن، كۇشىن، كور­كىن، تەرىسىن; سۋلار بالىعىن، بالىقتار يكرا­­سىن، حاتتا ارا بالىن، بالاۋىزىن، قۇرت جىبەگىن-ءھامماسى ادام بالاسىنىڭ پاي­­داسىنا جاسالىپ، ەشبىرىندە بۇل مەنىكى دەر­لىك بىرنارسە جوق، ءبارى – ادام بالاسىنا تاۋ­سىل­ماس ازىق». اسىلى، حاكىمنىڭ اسىل، ما­عى­نالى بايلام-تولعامدارىنىڭ ءتۇپ-تور­كىنى «ساۋلە بەرۋشى كىتاپتىڭ» «شىنشىل اقىل-كەڭەسىمەن»، «مۇباراك ءبىر ناسي­حاتى­مەن» ۇيلەسەدى: «جەردى توسەپ، وندا ءار­­تۇرلى كوركەم نارسەلەردى وسىردىك» (50-قاف سۇرەسى، 7-ايات). «سەندەرگە كوكتەن، جەر­­­دەن، ريزىق بەرەتىن كىم؟ ەندەشە، اللا­­­دان باسقا قانداي قۇدىرەت بار» (27 – ءنا­­مىل سۇرەسى، 64-ايات).

اباي ادامزات تاريحىنداعى، دۇنيە تاريحىنداعى جاراتۋشىنىڭ كەرەمەت قىزمەتىن، «ارتىقشا عاجايىپتاۋعا لايىقتى»، «اقىل يەسى»، «ادام بالاسى­نىڭ ۇزىلمەس ناسىلىنە تاۋسىلماس ازىق بولسىن دەگەندىك» ۇلى تىلەگىن دايەكتىلىكپەن ۇعىندىرعان. بۇل زامانعا، قوعامعا، ۋاقىتقا ماڭگىلىك قاعيدا، ۇران ەتەتىن «قۇدايلىق قۇدىرەتتىڭ»، جاراتىلىستىڭ اتىنان ايتىلعان قاسيەتتى لەبىز. ءارى قاراي ىلگەرى جىلجىساق، التىن بەسىك، جەر-انا، سۇرقيا، سۇم، ءازازىل ساياسات ويلاپ تاپقان رادياتسيانىڭ، تەرروريزمنىڭ، ەكسترەميزمنىڭ، سەپەراتيزمنىڭ، لاڭكەس­تىكتىڭ، بەيداۋا جۇقپالى دەرتتەردىڭ قۇربانىنا، جەمىنە اينالدى. قۇرلىق­تار توزاقتىڭ وتىنا شارپىلدى، ادامزات تاعدىرى ويىنشىق ىسپەتتى. «ەسسىزدەردىڭ ناسيحاتى» بەلەڭ الىپ، بەرەكەسىزدىككە دۋشار ەتۋدە. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە، اباي پايىمدارى – كەمەڭگەرلىك كەڭەستىڭ ناق ءوزى. جاقسىلىق ءىس ىستەۋشى، جارىلقاۋشى، «عالامدى قانداي حيك­مەت­پەنەن جاراستىرىپ، قانداي قۇدىرەت­پەنەن ورنالاستىرعان» جانە «بىرىنەن-ءبىر پايدا الاتۇعىن قىلىپ جاراتىپتى»، «عالام اللا تاعالانىڭ ىشىندە»، ء«بىر» مەن «بار» دا «عالامنىڭ ىشىندە»، «كامالاتتى شەبەرلىكپەن جاراتقان ءھام ادام بالاسىن ءوسىپ-ءونسىن دەپ جاراتقان»، «ەرىنبەدى، كەلىسىممەنەن، حيكمەتپەنەن، كامالاتتى ءبىر جولعا سالىپ جاسادى» دەپ، بىلگىرلىك پەن كوسەمدىك تانىتادى.

عالام جۇزىندەگى بارشا قۇبىلىس­تار­دىڭ، زاتتاردىڭ، نارسەلەردىڭ وزىندىك تاعى­لىمى، قاسيەت-ەرەكشەلىكتەرى، «قۇدى­­رەتتى سيپاتتارى» بار. ء«بارىنىڭ حيك­­مەتى بار، ءبارىنىڭ سەبەبى بار...» دەيدى. بىرى­نەن ءبىرى تۋىنداپ، ءوربىپ قولداپ-قورعاپ، جالعاسىپ، باسقا ءبىر تۇرگە، كۇيگە الماسىپ جاتقان دۇنيە.

«عاقليا دالەلىم قۇدايتاعالا بۇل عالامدى اقىل جەتپەيتىن كەلىسىممەن جارات­قان – دەپ پايىمدايدى اباي – ونان باسقا بىرىنەن-ءبىرى پايدا الاتۇعىن قىلىپ جاراتىپتى».

ادامزات پەن عالامزاتتى عالامات سۇلۋلىقپەن، ۇزدىك كوركەمدىكپەن، تەرەڭ دە پاراساتتى تاعىلىممەن جاراتقان اللانىڭ قۇدىرەتىن جان-جاقتى سيپاتتاپ جەتكىزۋ ءۇشىن، قۇران كارىمدە كور­­سەتىل­گەندەي، ءتورت مۇحيتتى سيا ەتسەڭ دە، كوك اسپاندى قاعاز ەتسەڭ دە، ۇلى جاراتۋشىنىڭ عاجايىپ شەبەر­لىگىن ءتۇپ-تامىرىنان قوپارىپ بايانداۋ مۇمكىن ەمەس. ءار قۇبىلىستىڭ، ءار نار­­سەنىڭ سىرى مەن سىمباتى، ءمانى مەن ءسانى، اقيقاتى مەن شىنايىلىعى بار. دانا­لىق پەن ءتىلى بار. بۇلاي بولما­عاندا الەم كورىكسىز كۇيگە تۇسەر ەدى. اسىلى، عالامنىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسى ابايدىڭ تانىمىندا «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس»، «اللا وزگەرمەس»، «اللا ءمىنسىز اۋەلدەن...»، «قۇران راس، اللانىڭ ءسوزى ءدۇر ول»، «ادامدى ءسۇي، اللانىڭ حيكمەتىن سەز، نە قىزىق بار ومىردە ونان باسقا؟»، «ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى، سەن دە ءسۇي، ول اللانى جاننان ءتاتتى»، ء«بىر قۇدايدان باسقانىڭ ءبارى وزگەرمەك»، «اۋەلى ايات، حاديس – ءسوزدىڭ باسى»، «بەزەندىرىپ جەر ءجۇزىن ءتاڭىرىم شەبەر»، «اللا مىقتى جاراتقان سەگىز باتىر» دەگەن قيسىندى قاعيداتتارىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى.

سۋرەتكەر اباي جانسىزعا جان ءبى­تى­رىپ، قارا تاسقا ءتىل ءبىتىرىپ، ءتىلسىز تا­بي­­عاتتى سويلەتۋگە كەلگەندە اقىندىق دانا­­لىق تانىتادى. وي تەرەڭدىگىنە سەزىم مول­دىرلىگى مەن ءسوز شەبەرلىگى ادەمى ۇش­تاس­قان. مىسالى: «جازعىتۇرى» ولەڭىندە بىلايشا ورىلگەن:

بەزەندىرگەن جەر ءجۇزىن ءتاڭىرىم شەبەر،

مەيىرباندىق دۇنيەگە نۇرىن توگەر.

انامىزداي جەر ءيىپ ەمىزگەندە،

بەينە اكەڭدەي ۇستىڭە اسپان تونەر.

تابيعاتتى تامىلجىتىپ جاڭارتقان، جايناتىپ جاسارتقان – ءتاڭىر يەم. جاساعان جەر مەن اسپاندى ءبىر-بىرىنە عاشىق قىلىپ، جاراستىقتا تۋدىرىپ تابىستىرعان، ديدارلاستىرعان. جەر –انانىڭ قۇشاعى تاپ-تازا نۇرعا تولىپ، باقىت قۇسى قونىپ، بەينە ءبىر جۇماق قورىعىنا اينالعان.

ءارى قاراي:

كۇن-كۇيەۋ، جەر قالىڭدىق ساعىنىستى،

قۇمارى ەكەۋىنىڭ سونداي كۇشتى،

دەپ ءساتتى ساباقتاستىرادى. كۇندى كۇيەۋ­گە، جەردى قالىڭدىققا ۇقساتىپ، ءبىر-بىرى­نە قۇمارلاندىرىپ، قاۋىشتىرىپ، تاع­دىر­لاس ەتىپ قويادى. دوڭگەلەنگەن دۇنيە­نىڭ كەۋدەسىن كەرىپ، قورعاسىنداي ەرىپ، گۇل اتقان قوساعىمەن قوسا اعارعان قىزىقتى شاعىنىڭ سۇلۋلىعىن اباي بارىنشا تەرەڭدەتە اشادى.

كۇن – كۇيەۋىن جەر كوكسەپ الا قىستاي،

بىرەۋىنە بىرەۋى قوسىلىسپاي

كوڭىلى كۇن لەبىنە تويعاننان سوڭ،

جەر تولىقسىپ، تۇرلەنەر توتى قۇستاي.

ناعىز سۋرەتشىلدىك. شىنايى سىر­شىلدىق. ول يسلامدىق-عىلىمي دۇنيە­تانىمدى مەڭگەرگەن. ونىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمىنىڭ تەرەڭدىگىنىڭ ءبىر قىرى وسىعان بايلانىستى. سەبەبى، اللاتاعالا الەمگە ماحاببات، عاشىقتىق سىيلاعان. وسى ءبىر ۇعىم – تۇسىنىكتى اباي وتتاي ماز­­داتىپ، كەمەلىنە كەلتىرە سۋرەتتەگەن. ويشىل اقىننىڭ وسىناۋ جىرىندا قازاقى بولمىس تا، پالساپالىق وي دا، سىر دا، سۋرەت تە ءبىرتۇتاس تۇزىلگەن.

وسىلايشا ۇلى جاراتىلىستى سوي­لەتىپ، قۇپياسىن توگىلتە سۋرەتتەپ جەت­كىزىپ، عالامات قۋاتتىڭ كوزىن تاۋىپ، وي-سەزىم مۇحيتىنىڭ اعىس-تولقىندارىن تۋدىرعان.

اباي دۇنيەنى، بولمىستى، ءومىردى، تۇرمىس-تىرشىلىك تولقىندارىن ەكى تۇرعىدان دا ساباقتاستىرىپ جىرلايدى. ءبىرىنشىسى، وبرازدىلىق-بەينەلىلىك تۇر­عىدان; ەكىنشىسى، لوگيكالىق-پالسا­پالىق زاڭدىلىقتار ارقىلى.

...جىرشى قۇستار اۋەدە ولەڭ ايتىپ،

قيقۋ سالار كولدەگى قاز بەن قۋلار – دەگە­نىندە سىر دەستەسى، كوركەمدىك كەس­تەسى دە كەلىستى. بۇل سويلەمدەردىڭ ىشكى ماز­­مۇ­نىندا، رۋحىندا اللا كىتابىنىڭ عيب­رات­­تارى، سىر-سيپاتتارى كورىنىس بەرگەندەي:

«اسپانداعىلاردىڭ، جەردەگىنىڭ بار­لىعى، قاناتىن كەڭ جايىپ ۇشىپ جۇ­رەتىن قۇستاردىڭ دا اللانى دارىپتەپ، زىكىر ەتەتىنىن سەن، بىلەسىڭ بە؟ ءبارىنىڭ دە ءوز تىلىندە ايتاتىن دۇعاسى، ماداق سوز­دەرى بار. ولاردىڭ نە ىستەيتىنى ءبىر اللا­نىڭ وزىنە ايان» (24-نۇر سۇرەسى، 41-ايات).

عالامنىڭ، بولمىستىڭ ءارى قۇپيا، ءارى سىرلى، ءارى نازىك تاڭعاجايىپ قۇبىلىس­تارى ەرەسەن ولشەۋسىز. تابيعاتتى ءتۇسىنۋ، اسەرلى قۇلشىنىسپەن قابىلداۋ، مۇقيات تىڭداۋ، ءتالىمىن ادامي تانىم مەن تاجى­ريبەدە مىقتاپ ەسكەرۋ – ادامزاتتىڭ اسىل پارىزى. جاسامپاز رۋحاني قۇن­دى­لىقتار، يماندىلىق، ىزگىلىك – جەر مەن كوك اماندىعىنىڭ كەپىلى. جارالعان ءاربىر زاتتا جانە جاراتىلىستىڭ وزىندە تەرەڭ ماعىنالاردىڭ بار ەكەنىن، وندا ءاربىر جان يەسى جانە ءاربىر زات سول عالا­مات كىتاپتىڭ ءبىر-ءبىر ارىپتەرى ەكەنى اقيقات. نەگىزىندە، ءبىرتۇتاس دۇنيە­نىڭ ىشكى جۇيەسى بويىنشا، بارشا قۇبىلىس­تار، زاتتار ءبىر-بىرىمەن رۋحتاس، تامىر­لاس. جاندى-جانسىزعا، ماعىناۋي كەڭىستىككە ۇيلەسىم، كەلىسىم، تاۋەلدىلىك، جاۋاپكەرشىلىك ءتان.

جاراتۋشى مەن جاراتىلىستىڭ جارا­سىم­دى ىرعاعىن نازىك ۇيلەستىرۋشى، رەتكە، جۇيەگە ءتۇسىرۋشى، شىن مانىسىندە، قۇ­دى­­رەت­تىڭ ءىسى. حاكىم اباي وسى ءبىر جۇم­باق جايتتەردىڭ تۇڭعيىعىنا بارلاۋ جاساعانداي.

ا) ماساتىداي قۇلپىرار جەردىڭ ءجۇزى

ءا) بەزەندىرىپ جەر ءجۇزىن ءتاڭىرىم شەبەر...

ب) كوبەلەكپەن، قۇسپەنەن سايدا دۋ-دۋ،

ۆ) جەر جۇزىنە ءوڭ بەرەر گۇل-بايشەشەك

گ) قىردا تورعاي سايراسا، سايدا بۇلبۇل،

 تاستاعى ءۇنىن قوسار، بايعىز، كوكەك

د) ماساتىداي قۇلپىرار جەردىڭ ءجۇزى!

ج) جەر تولىقسىپ، تۇرلەنەر توتى قۇستاي.

اباي جاراتىلىستىڭ گۇلزارىن، جاراتۋ­­شىنىڭ كوركەم بەزەندىرۋ شە­بەر­­لىگىن، تابيعاتتىڭ تامىلجىعان شا­عىن وسىلايشا تولعاسا، ونىڭ ءتۇپسىز تەرەڭ تامىرىندا،كوزقاراسىندا، ويلاۋ جۇ­يە­سىندە قۇران اياتتارى سىرلارىنا جۇ­گىنگەندىك تە بار.

«ولار جەر جۇزىنە قاراماي ما؟ وندا ءارتۇرلى كوركەم وسىمدىكتەر وسىردىك» (26 – شۇعارا سۇرەسى، 7-ايات)

«ايتالىق، ءبىز جەر بەتىندە الۋان ءتۇرلى ادەمى وسىمدىكتەر وسىردىك. مۇنى ولار كورمەي مە؟ مۇندا كوپ عيبرات بار عوي، بىراق ولاردىڭ كوبى سەنۋشى ەمەس» (26-شۇعارا سۇرەسى، 7-8 ايات).

«قۇران راس، اللانىڭ ءسوزى ءدۇر ول» دەگەن ابايدىڭ كۇردەلى ويلارىنىڭ استارىندا قۇران قاعيداتتارىنىڭ ۇلى ۇشقىندارى بار. سۇلۋ جاراتىلىستى سىڭعىرلاتىپ سويلەتكەن ابايدىڭ «اتا-اناداي ەلجىرەر كۇننىڭ كوزى» دەگەنىندە اللانىڭ نۇرى جايىندا تولعانىپ، وي بولىسەدى. مۇمكىن مىنا ءبىر اياتپەن دە اسىل بايلانىس بارداي:

«اللا – اسپاننىڭ دا، جەردىڭ دە نۇرى. ول بەينە ءبىر بۇركەۋدەگى (قۋىس­تاعى) ساۋلەگە ۇقسايدى. ايتالىق، بۇر­كەۋ بار جەردە شىنى-شيشا تۇر، شيشا­نىڭ ىشىندە شىراق بار. الگى شيشا – ءىنجۋ-جۇلدىز دەرسىڭ. شىراق – شىعىستا، باتىستا بولماعان عاجايىپ ءبىر ءزايتۇن اعاشىنىڭ مايىنان تامىزىق الادى. الگى ماي وت تيمەي-اق جالىنداپ كەتكەلى تۇرادى، ال وت تيسە، نۇر ۇستىنە نۇر قوسىلماق». (24 – نۇر سۇرەسى، 35-ايات).

ابايدىڭ تۇسىندىرۋىنشە، اسىلدار­دىڭ اسىلى، ماگنيتتىك قاسيەتى بولەكشە مەتالداردىڭ تورەسى – تەمىر. مۇنى بىلايشا جۇمباقتاپ سيپاتتايدى:

قارا جەر ادامزاتقا بولعان مەكەن،

قازىنا ءىشى تولعان ءارتۇرلى كەن.

ىشىندە ءجۇز مىڭ ءتۇرلى اسىلى بار،

سولاردىڭ ەڭ ارتىعى نەمەنە ەكەن.

(شەشۋى: تەمىر)

 

«سونداي-اق تەمىردى پايدا قىلدىق. وندا مىقتى كۇش ءارى ادامزات ءۇشىن حاجەتتەر بار. (سوعىس قۇرالدارى تاعى باسقا اسپاپتار تەمىردەن جاسالادى). ءتىپتى تەمىرسىز ءومىر بولمايدى.) اللا ونىمەن دىنىنە، ەلشىلەرىنە كورمەي-اق كومەك ەتكەنى كىسىنى ءمالىم ەتەدى». 57 – حاديد سۇرەسى، 25-ايات)

تەمىردە جاراتۋشىنىڭ عالامات سىر-قۇپياسىنىڭ بارى اياتتا ايقىن ايتىلعان. اقجان ماشاني «جۇرەكتىڭ سوعۋىن، قاننىڭ قوزعالىسىن باسقاراتىن تەمىر اتومدارى» جانە جەردىڭ ىشكى وزەگى دە تەمىردەن دەپ جازادى ء«ال-فارابي جانە اباي» دەيتىن ەڭبەگىندە. اللا ادامنىڭ قان تامىرلارىنداعى تەمىر ارقىلى (بۇعان ەلەكتروماگنيتتىك تولقىندار جا­زى­لادى) وي اڭسارىن، نيەت قالاۋىن، جان جۇمباعىن جازباي تانيدى. بۇل جايت­تەر حاكىم ابايعا بەيمالىم ەمەس. ويت­كەنى، ول يسلام وركەنيەتى تاريحىنداعى عىلىمي داس­تۇر­لەردى، اسىرەسە، مۇحاممەد (س.ع.س.) مەد­رەسەسىنىڭ سانداعان ساف تازا عۇلا­ما­لارىنىڭ، كەمەڭگەر تۇل­عا­­لارى­نىڭ، حاديسشەلەرىنىڭ، جارا­تىلىس­­تانۋ­­­شى­لارىڭ، ستراتەگ­تەرىنىڭ، ديپلو­ماتتارى­نىڭ، قۇقىقتانۋ­شىلارى­نىڭ جانە ولاردىڭ جولىن ۇستان­عانداردىڭ ءىلىم-ءبىلىمىن قابىلداعان.

سونداي-اق جاراتىلىستانۋ عىلىم­دارىنىڭ ايناسىنداي قۇراندا ماتە­ماتيكاعا قاتىستى – 61 ايات، سالىستىر­مالى تەورياعا تيەسىلى – 61 ايات، فيزي­كاعا ارنالعان – 64 ايات، يادرولىق فيزي­كاعا بايلانىستى – 5 ايات بار ەكەنىن ليۆان وقىمىستىسى يۋسۋف مۋراۆان انىقتاعان. (ق.مىقتىبەك ۇلى. قازانات، 2001. 61-بەت).

ابايدىڭ «38-ءشى قارا سوزىندەگى» عىلىمي وي-تۇجىرىمدارى مەن يسلام­دىق قۇندىلىقتارىنىڭ ءمان-ماعىناسى تۇبەگەيلى زەردەلەپ-زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز.

 

سەرىك نەگيموۆ،

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 

سوڭعى جاڭالىقتار

iPhone 12 Pro رەندەرى شىقتى

تەحنولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار