تاياۋ شىعىس تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا مىنانى ەسكەرۋ كەرەك. گەوساياسي ماڭىزى, تاريحي ءمانى, قازبا بايلىعى ايرىقشا بولعاندىقتان, ءوڭىر تۇرعىندارى «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن» ءومىر ءسۇردى دەپ ايتۋ قيىن. كونە داۋىردەن بەرى ەۆفرات پەن تيگر وزەندەرىنىڭ الابى تالاي قىرعىندى باستان كەشىردى. ايتسە دە, بۇل ايماق مامىراجاي داۋىرگە دە كۋا بولدى. بىراق تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىستىڭ كەيىنگى كەزدە كۇرت ارتۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار.
ايماقتاعى تۇراقسىزدىقتىڭ باستى سەبەبى – مۇناي مەن گاز. XX عاسىردىڭ باسىندا اعىلشىن گەولوگتارى وڭىردەن «قارا التىن» تاپقالى بەرى الەم دەرجاۆالارى تاياۋ شىعىستا ءوز دەگەنىن جۇرگىزۋگە نيەتىن جاسىرعان ەمەس. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. قازىرگى تاڭدا جەر جاھانداعى مۇناي قورىنىڭ – 48 پايىزى, گازدىڭ 38 پايىزى تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە تيەسىلى. ونىڭ ۇستىنە, مۇناي ءوندىرۋ بويىنشا دا وڭىردەگى مەملەكەتتەر الدىڭعى قاتاردا تۇر. ازىرگە الەم «قارا التىننان» باس تارتۋعا ىڭعاي تانىتقان ەمەس. ەندەشە ايماقتا كىمنىڭ دەگەنى بولىپ, ايتقانى ورىندالسا, سونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويى ارتىپ, بايلىعى ەسەلەنە تۇسپەك. سوندىقتان وڭىرگە «كوز الارتىپ قاراۋدىڭ» باستى سەبەبى وسىندا جاتىر.
مۇناي قورىنىڭ مولدىعى, ونى ءوندىرۋ – تاياۋ شىعىس ءۇشىن تاعدىرشەشتى ماسەلە بولىپ وتىر. «قارا التىن» تابىلماسا اساي-مۇسەيىن ارقالاعان امەريكالىقتار مەن اعىلشىندار ارابتىڭ سارتاپ شولىنە قىزىقپاس ەدى. ۇلىبريتانيانىڭ ايگىلى پرەمەر-ءمينيسترى, ءدىلمار ساياساتكەر چەرچيللشە ايتساق, دەرجاۆالاردىڭ تاياۋ شىعىستا «دوسى دا, قاسى دا جوق; تەك مۇددەسى بار». وكىنىشكە قاراي, مۇنايدىڭ مول قورى ەۆفرات پەن تيگردى جاعالاي قونىس تەپكەن حالىقتىڭ باعىنا ەمەس, سورىنا اينالدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ادەتتە ەكونوميكاسى ءالسىز, حالقىنىڭ تۇرمىسى تومەن, ديكتاتور بيلەگەن مەملەكەتتەر ىشكى تۇراقسىزدىققا سىرتقى كۇشتى كىنالاپ, وزدەرى جۇرگىزگەن ءالسىز ساياساتتى اقتاپ الۋعا تىرىساتىنى بار عوي. مۇنى سىلتاۋ دەرسىز. ال تاياۋ شىعىس ەلدەرى ساياسي ارەناداعى ساتسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ناشارلىعىن سىرتقى كۇشپەن قالاي بايلانىستىرسا دا جاراسادى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, كەي مەملەكەتتەر بايلىققا تالاس ءۇشىن كەز كەلگەن ارەكەتكە باراتىنىن سوزبەن دە, ىسپەن دە دالەلدەدى. ول بىلاي تۇرسىن, ايرانداي ۇيىعان ءبىر ەلدىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىرىپ, حالقىن تەنتىرەتىپ جىبەرەتىنىن كوز كوردى. ماسەلەن, تالاي تاريحتى باستان وتكەرگەن سيريا بۇگىندە سوعىس ءورتى جالماعان تامۇققا اينالعان. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن تاريحي جادىگەر مۇلدەم جويىلىپ كەتتى. يراكقا يادرولىق قارۋ ىزدەپ بارعاندار مۇنايدان باسقا ەشتەڭە تاپپاي قايتتى.
تاياۋ شىعىستىڭ قۇتىن قاشىرىپ تۇرعان تاعى ءبىر سەبەپ – يزرايل. اسىقپاڭىز, بۇتىندەي ءبىر مەملەكەتتى ايماقتاعى الاۋىزدىققا كىنالايىن دەپ وتىرعانىمىز جوق. تۇيتكىلدىڭ ءتۇپ-تامىرىن كورسەتپەكپىز. يزرايل بۇگىندە دامۋدىڭ داڭعىلىنا تۇسكەن تاۋەلسىز ەل. ونى مويىنداۋ كەرەك. دەگەنمەن تاياۋ شىعىستا ەۆرەيلەر ەلىنىڭ ورنالاسۋى ارابتارعا استە ۇناعان ەمەس.
تاريحقا ۇڭىلسەك, وسمان يمپەرياسى تۇسىندا پالەستينا جەرىندە ارابتار مەن ەۆرەيلەردىڭ تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشكەنىن بايقايمىز. الايدا XIX عاسىردىڭ سوڭىندا الەمگە تاراعان ەۆرەيلەر اراسىندا ۇلتتى بىرىكتىرۋ يدەياسى كۇش الا باستايدى.
«ساياسي ءسيونيزمنىڭ اكەسى» سانالاتىن جۋرناليست تەودور گەرتسل ءوزىنىڭ The Jewish State كىتابىندا ەۆفرات پەن تيگر ماڭايىندا مەملەكەت قۇرۋ قاجەتتىگىن جازعان ەكەن. كەيىنىرەك بۇل تۋىندى ەۆرەيلەردىڭ بويتۇمارىنا اينالدى. وسىلايشا جان-جاقتان يەرۋساليمگە اعىلعان سيونيستىك يدەيانى سىڭىرگەن ەۆرەيلەر بىرتىندەپ تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ جەرىن ساتىپ الا باستايدى. بىراق پالەستينالىقتار ولاردىڭ تۇپكى ماقساتىن اڭعارماي, قولىن مەزگىلىن كەش سەرمەپ قالدى. 1947 جىلى بۇۇ 181 قارارىندا پالەستينا جەرىن ءبولىپ, پالەستينا جانە يزرايل مەملەكەتتەرىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل قادام اراب ەلدەرى جوعارى كەڭەسىنە ۇناعان جوق. كوپ ۇزاماي-اق يەرۋساليمنىڭ ءمۇفتيى ەۆرەيلەرگە جيھاد جاريالادى. ءبىر جىلدان سوڭ 1948 جىلى 14 مامىردا يزرايل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا اراب ليگاسى ولارعا سوعىس اشتى. مىسىر, يوردانيا, يراك, سيريا, ليۆان, ساۋد ارابياسى, يەمەن بىرىگىپ, يزرايلگە قارسى شىققان. بىراق تۇيەدەن ءالى ءتۇسىپ ۇلگەرمەگەن ارابتار امەريكالىقتار قولداعان ەۆرەيلەردى جەڭە العان جوق. كەرىسىنشە, پالەستينا تەرريتورياسىنىڭ 78 پايىزىنان ايرىلىپ قالدى.
مىنە, وسىدان بەرى سەميتتەر ۇلىسىنا جاتاتىن ارابتار مەن ەۆرەيلەردىڭ باسى پىسپەي كەلەدى. العاشقى قاقتىعىستان كەيىن ەكى تاراپ بىرنەشە رەت سوعىسىپ, ونىڭ زاردابىن قاراپايىم حالىق تارتتى. اراب ليگاسى قانشا تالپىنسا دا, سيونيستەردى جەڭە العان جوق. بۇگىندە ميلليونداعان پالەستينالىق ءوز ۇيىنەن ايىرىلىپ, بوسىپ كەتكەن. ارابتار ءالى كۇنگە دەيىن ءيزرايلدى بۇيىردەن شىققان شيقان سەكىلدى كورسە, ەۆرەيلەر اتاجۇرتىمىزعا كەلدىك دەپ ەسەپتەيدى.
تاياۋ شىعىستا تۇراقتىلىق بولماۋىنىڭ كەلەسى سەبەبى – وڭىردە الەمدىك دەڭگەيدەگى دەرجاۆا, گەوساياسي شاحمات تاقتاسىنا لايىق ويىنشى جوق. ءبىر وڭىردە ءبىر عانا «دوكەيدىڭ» ۇستەمدىگى الەمدىك تەپە-تەڭدىك ءۇشىن كەرەك. ياعني ءبىر مەملەكەت كورشىلەرىنە «اقىل» ايتىپ وتىرۋدى ءجون سانايدى. ماسەلەن, سولتۇستىك امەريكادا اقش, ازيانىڭ وڭتۇستىگىندە قىتاي, سولتۇستىگىندە رەسەي وسى «مىندەتتى» اتقارىپ وتىر. تاياۋ شىعىستا مۇنداي «اعا» جوق. جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ وسى ورىنعا ۇمتىلىسى دا الاۋىزدىق تۋعىزادى. قازاقى تىلمەن ايتساق, «ەكى قوشقاردىڭ باسى ءبىر قازانعا سىيمايدى».
قازىرگى تاڭدا تاياۋ شىعىستاعى بەدەلدى ەلگە اينالۋدى كوزدەيتىن ءۇش مەملەكەت بار. ولار: تۇركيا, ساۋد ارابياسى جانە يران. تۇركيانىڭ ۇمتىلىسى تۇسىنىكتى. ول الىپ وسمان يمپەرياسىنىڭ شاڭىراعى مەن قازانىن ۇستاپ قالعان ەل. سوندىقتان تۇرىكتەر تاياۋ شىعىستا ىقپالدى ەل اتانۋعا تالپىنۋى زاڭدىلىق.
ساۋد ارابياسى دا وڭىردە ءوز دەگەنىن جۇرگىزۋگە مۇددەلى. بۇعان دا نەگىز بار. وسى ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە تاياۋ شىعىستاعى بىردە-ءبىر مەملەكەت شەندەسە المايدى. مۇناي قورى بويىنشا الەمدە ۆەنەسۋەلادان كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. ساۋد ارابياسى اراب ليگاسى, پارسى شىعاناعى ىنتىماقتاستىق كەڭەسى, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سەكىلدى بەدەلدى ۇيىمداردىڭ نەگىزىن قالاۋعا تىكەلەي اتسالىستى. قىسقاسى, رەسمي ەر-رياد تاياۋ شىعىستىڭ تىرلىگىنە بەلسەندى ارالاسىپ كەلەدى.
يران دا وڭىردە ءوز دەگەنىن جۇرگىزۋدى كوزدەيتىنى بەلگىلى. پارسىلار تالپىنىسى بەكەر ەمەس. يران – كونە داۋىردەن كەلە جاتقان ەل. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن پاتشالارى ءبىراز ەلدى جاۋلاعان قىزىلباستار بۇگىنگە دەيىن بوتەن ەلگە باعىنىشتى بولعان ەمەس. گاز قورى جونىنەن الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. يراندا مۇناي دا جەتىپ-ارتىلادى.
ونىڭ ۇستىنە, جوعارىدا اتالعان ءۇش مەملەكەت دەڭگەيلەس. يران مەن تۇركيانىڭ حالىق سانى ارقايسىندا 83 ميلليوننان ءسال اسادى. 34 ميلليونعا جۋىق تۇرعىنى بار ساۋد ارابياسى حالىق سانى جونىنەن تاياۋ شىعىستاعى ءۇشىنشى ەل سانالادى. ءۇش مەملەكەتتىڭ اسكەري الەۋەتى دە شامالاس. ماسەلەن, ءۇش مەملەكەتتىڭ ارقايسىسىندا كەمىندە 300 مىڭ سارباز ساپتا تۇر. ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا الشاقتىق جوق. ساۋد ارابياسى مەن تۇركيا ءىجو بويىنشا ۇزدىك جيىرمالىققا كىرسە, يران 30-دىققا ەنگەن. وسىلايشا ولار «اققۋ, شورتان ءھام شايان» سەكىلدى ءۇش جاققا تارتىپ تۇر.
بۇدان بولەك, شيەلەنىستىڭ تۇبەگەيلى شەشىلمەۋىنە كەزىندە يمپەريالىق ماقساتتا ءوڭىردى جاۋلاپ العان ەلدەردىڭ اسەرى بار. تاياۋ شىعىستاعى بىرقاتار مەملەكەت نەگىزىنەن XX عاسىردا قۇرىلعانى بەلگىلى. ياعني يمپەريالاردىڭ قولى قىسقارىپ, باسقارۋعا الەۋەتى جەتپەگەندىكتەن, پالەستينا سەكىلدى ەلدەر تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. بىراق ازاتتىقتىڭ اق تاڭى ايماقتىق ماسەلەلەردى دە الا كەلدى. جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن مەملەكەتتەردىڭ شەكاراسى تۇپكىلىكتى شەگەندەلگەن جوق. وسىنىڭ ناتيجەسىندە وسى ايماقتاردا ءتۇرلى قاقتىعىستار ءجيى ورىن الىپ كەلەدى. مىسالى, 1990 جىلدارداعى يراك پەن كۋۆەيت اراسىندا شەكارادان تۋىنداعان تۇيتكىل بىرازعا دەيىن باسىلعان جوق.
الاۋىزدىققا قىرعي-قاباق سوعىستىڭ دا كەرى اسەر ەتكەنىن تاريحشىلار ايتىپ ءجۇر. اقش كسرو-نىڭ تاياۋ شىعىستاعى ىقپالىن ازايتۋ ءۇشىن وڭشىل ۇستانىمداعى جۇيە مەن اسكەري ديكتاتورلىقتى قولدادى. كەڭەس وكىمەتى كوممۋنيستىك ديكتاتورلارعا سەنىم ارتىپ, دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. ايتسە دە, مۇنداي ارىپتەستىك وڭىردەگى احۋالعا زيان كەلتىرگەنىن ۋاقىت دالەلدەدى. يرانداعى, يراكتاعى, ليۆياداعى قاقتىعىستار سوزىمىزگە دالەل. شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ وسىنداي مۇددە كوزدەۋىنەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە ەكونوميكالىق ءوسىم باياۋلاپ, ساياسي تۇراقسىزدىق بەلەڭ الىپ, جەمقورلىق جايلاعان. بۇدان بولەك, تۇرعىنداردىڭ ءبىلىمى تومەندىگى, تايپالىق ءومىر سالتىن ۇستانۋى دا «جىعىلعانعا جۇدىرىق» بولىپ تۇر.
سونداي-اق تاياۋ شىعىستىڭ تىنىشىن قاشىرىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ تاعى ءبىرى – ءدىني الاۋىزدىق. وڭىردەگى حالىقتىڭ باسىم بولىگى يسلام ءدىنىن ۇستانادى. بىراق تۇرعىنداردىڭ كەيبىرى ءسۇننيت, كەلەسىسى شيتتىك باعىتتى ءجون كورۋى جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسەدى. حالىقارالىق ارەنادا باسى پىسپەيتىن يران مەن ساۋد ارابياسىن ەسكە الساق جەتكىلىكتى. يران بيلىگىندە نەگىزىنەن شيتتىك ۇستانىمداعى باسشىلار وتىرسا, ساۋد ارابياسىندا – سۇننيتتەر. سوندىقتان ەكى تاراپتىڭ ءوزارا ءتۇسىنىسۋى قيىن. سيريادا دا سۇننيتتەر مەن شيتتەردىڭ جانجالى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە دەيىن جەتىپ, شام ەلىنىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا تۇسىرگەنى تالاي مارتە ايتىلدى. يراكتىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ساددام حۋسەين كەزىندە شيتتەردى قۋدالاعانى تۋرالى باتىس باسپاسوزىندە جاريالانعانى ەسىمىزدە. س.حۋسەيننىڭ ومىرىنە باعا بەرۋ جوسپارىمىزدا جوق. ايتقىمىز كەلگەنى, شيتتەر مەن سۇننيتتەر اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك مەملەكەتتىك دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلگەنى.
قورىتا ايتقاندا, تاياۋ شىعىستىڭ تىنىشى كەتۋىنە سەبەپ وتە كوپ. ازىرگە حالىقارالىق قوعامداستىق قانداي شەشىم قابىلداسا دا, ايماقتاعى الاۋىزدىقتىڭ بىتەر شەگى كورىنبەيدى. يمام بۇحاريدان جەتكەن حاديستە پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) ءبىر سوزىندە ەۆفرات وزەنىنىڭ بويىنان بايلىق تابىلاتىنىن, سونىڭ سەبەبىنەن سوعىس بولىپ, كوپ ادام قىرىلاتىنىن جەتكىزگەن ەكەن. بالكىم, اللانىڭ ەلشىسى ايتقان بايلىق مۇناي شىعار, كىم ءبىلسىن؟!
