تانىم • 24 اقپان، 2020

قالامى سەمسەر سەركە ەدى

37 رەتكورسەتىلدى

بۇكىل سانالى عۇ­مى­رىن سىر ەلىنىڭ ءوسىپ، وركەن جايۋىنا با­عىش­­تاعان قارىمدى قالام­گەر، قالامى سەمسەر سەركە بولعان جۋر­ناليست وتەگەن جاپپارحانوۆ اعا­نىڭ ومىردەن وتكەنىنە 40 كۇن دە وتە شىعىپتى-اۋ.

كوزى تىرىسىندە وتەگەن اعا:

– ءىنىم-اۋ، مەن بالا كەزدەن جىر تىڭداۋدى ۇناتاتىنمىن. ءالى ەسىمدە، بار-جوعى 4-كلاسس وقۋ­شىسىمىن. اۋىلىمىزعا بەلگى­لى جىراۋ راحمەت مازقوجاەۆ ات باسىن بۇرعان. وي، دۇنيە-اي دەسەي­شى! كۇن-ءتۇن دەمەي توكسىن جىردى. جاتاعان ءۇيدىڭ ىرگەسىندە ەتپەتتەي جاتىپ، سول جىرلاردى جۇرەگىمە جازىم العانمىن. سول كىسىنىڭ ماعان سالىپ بەرگەن سارا جولىمەن ءجۇرىپ كەلەمىن عوي دەگەن ەدى.

وتەكەڭنىڭ وقۋشى كەزىندەگى جازبالارى سول كەزدەگى اۋداندىق «كوممۋنيزم تاڭى» گازەتىندە بۇر­قىراپ شىعا باستايدى. قا­لام­عا دەگەن قۇشتارلىقتان بولار، جاتا-جاستانا جازىپ جۇرگەن وعان گازەت رەداكتورى سىدىق الدا­بەرگەنوۆتەن شاقىرۋ كەلەدى. قۋا­نى­شى قوينىنا سىيماي كەلگەن وعان سىدىق اعاسى:

– بالام، وقۋشى بولساڭ دا دايىن قالامگەر ەكەنسىڭ، بىزگە جۇمىسقا كەلەسىڭ بە؟ – دەيدى.

ءوز-وزىنە سە­نە­­رىن بىلمەگەن وتەگەن بالا باسىن يزەي بەرىپتى.

سونىمەن توعىزىنشى سىنىپتا كەشكى مەكتەپكە اۋىسقان وتەكەڭ الدىمەن ءتىلشى، بەرتىن كەلە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، جاۋاپتى حاتشى قىزمەتتەرىن ابىروي­لى اتقارادى. جۋرناليست ماماندىعىن الۋدى مۇرات تۇتقان ول 1959 جىلى قازاق مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرنا­ليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋ­عا قابىلدانىپ، 1963 جىلى جۋرناليست ماماندىعىن يەلەنىپ، تۋعان توپىراعىنا ورالادى. قا­لام­گەرلىك ەڭبەك جولىن قى­زىل­و­ردا وبلىستىق راديوتەلەديدار كوميتەتىندە ءتىلشى، سودان سوڭ اعا رەداكتور، باس رەداكتور بولۋمەن جالعاستىرادى.

سىر سۇلەيلەرىنىڭ جىر-تەر­مە­لەرىن بالا كەزدەن كوكەيىنە قۇي­ىپ جۇرگەن وتەكەڭنىڭ وسى سالاداعى سىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز بولا­دى. ناقتىلاي ايتار بولساق، راديو­نىڭ «التىن قورىن» سىر سۇلەيلەرىنىڭ ماقام-سازىنىڭ مول مۇراعاتىمەن تولىقتىرادى. كوشەنەيدىڭ كۇمىس ءۇنىن العاش رەت وبلىستىق راديو ارقىلى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە قۇيعان وتەگەن اعا ەكەنىن بىرەۋلەر بىل­سە، بىرەۋلەر بىلمەس. وتەكەڭ وسى راديو سالاسىندا ون التى جىل قىزمەت ىستەپ، سىر شايىر­لا­­ر­ىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋدەن الدىنا جان سال­ما­عان بىردەن-ءبىر ازامات اتانادى. ايتقانداي، وتەگەن اعا بۇل ومىردەن وتكەنشە سىر سۇلەي­لەرىنىڭ تەلەگەي مۇراسىن تۇگەن­دەۋ­دەن دە قاعىس قالعان ەمەس. ءبىر عانا دەرەكتى ايتايىن.

كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنشا، پوە­زيانىڭ اق پەرىشتەسى اتانعان ۇلبيكە قازاقتان شىققان تۇڭعىش ايتىسكەر قىز كورىنەدى. ون ەكى جاسقا دەيىن ءتىلى شىقپاعان ول بىردەن ولەڭمەن سويلەپ كەتكەن ەكەن دەگەن دەرەك تە بار. ۇلبي­كە­نىڭ كۇدەرى قوجامەن ايتىسى «تۇركى تايپالارى حالىق ادە­بيە­تىنىڭ ۇلگىلەرى» دەگەن كىتاپ­قا ەنىپ، بۇگىنگى ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرىلعان. بار-جوعى 24 جىل عانا ءومىر سۇرگەن ۇلبيكە تۋرالى وتەگەن اعانىڭ جازبالارىنان كول-كوسىر دەرەك الۋعا ابدەن بولادى. سول ءۇشىن دە ەل-حالىقتىڭ بۇگىندە وتەكەڭە ايتار العىسى شەكسىز.

كەلەسى ءسوز كەزەگىن وتەگەن اعا­نىڭ قالامگەرلىك كەلبەتىنە بە­رە­لىك. وتەكەڭ قالامى سەمسەر سەركە، ياعني ساتيريك بولاتىن. ونىڭ وبلىستىق گازەتتە جا­ريالانعان فەلەتوندارى مەن سىن ماقالالارى تالاي­لار­دى تاۋ­بە­سىنە ءتۇسىردى، كوپ­پەن سا­ناس­­قىسى كەلمەگەن كەر­دەڭ­دەر­دى قالىپقا سالدى. سودان بولار 1983 جىلى شىلدە ايىندا رەس­پۋبليكانىڭ باس گازەتى «سوتسيا­ليستىك قازاقستانعا» (بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان») قىز­مەتكە شاقىرىلىپ، وسى گازەت­تىڭ جەز­قاز­عان وبلىسىنداعى مەن­شىكتى ءتىلشىسى بولىپ تاعايىن­دا­لا­دى. بەر­تىن كەلە جەزقازعان وبلىسى تاراپ، وتەكەڭ وسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىنە كەلەدى.

ءبىز بىلەردە باس باسىلىمدا وتەكەڭنىڭ قوعامدىق ماڭىزى بار اۋقىمدى دا وتكىر ماسەلەلەر كوتەرگەن تولعاقتى ماقالالارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ جاتاتىن. كوركەم وچەركتەرىمەن تالاي جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن پاش ەتسە، كەمشىن تۇستاردى سىن ساداعىنا ءىلدى. 

باس باسىلىمنىڭ جەزقازعان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ جۇرگەندە قۇرىلىسى 20 جىلدان بەرى بىتپەي تۇرعان مەتالل قۇيۋ زاۋىتى تۋرالى سىن ماقالا جازادى. بۇل ماقالاسىندا باستى كەيىپكەر ەتىپ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نيكولاي داۆىدوۆتى سىن ساداعىنا الادى. ول كەزدە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ دۇركىرەپ تۇرعان شاعى عوي. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋىمەن ن.داۆىدوۆ تاۋبەسىنە تۇسەدى.

وزدەرىڭىزگە ءمالىم، 1962 جىلى قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن سالىمگەرەي توقتامىسوۆ جايلى «پراۆدا» گازەتىندە «بيتايا كارتا» دەگەن سىن ماتە­ريال جاريالانادى. جوعارىدان تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ، اقىر اياعى س.توقتامىسوۆ تاعىنان تايدىرىلىپ، جامبىل وبلىسىنىڭ ءبىر كەڭشارىن باسقارۋعا جىبەرىلەدى.

وسى ماقالانى مەيلىنشە زەرتتەپ، وي ەلەگىنەن وتكىزگەن وتەكەڭ جالعاندىققا جول بەرىلگەنىن انىقتاپ، «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە اعا ەسىمىن اقتاپ كولەمدى ماقالا جازادى. مۇنداي ەرلىككە باسقا قالامگەرلەر ەمەس، تەك قانا وتەگەن اعا باراتىن ەدى.

وتەگەن اعا جۋرناليست قانا ەمەس، جازۋشى دا بولاتىن. اسىرە­سە سا­تيرالىق جانرداعى كور­كەم­سوز­گە قايماق سالۋشى ەدى. تىل­شىلىك قىزمەتتىڭ تىنىم­سىز تىر­شىلىگىندە جۇرسە دە، «سول قالتا»، ء«بىر قورا وسەك»، «مى­نەزدەر» اتتى 3 ساتيرا­لىق كىتاپ پەن «جەز­قاز­عان جۇل­دىز­دارى» اتتى وچەركتەر جي­نا­عىن شىعارعان. 

وتەگەن اعا زەينەت دەمالىسىنا شىقسا دا قولىنان قالامىن تۇسىرگەن ەمەس. بۇگىنگى قوعامداعى قۇبىلىسقا بەيجاي قارامايتىن. باسپاسوزگە بەرىپ، ەل نازارىنا ۇسىناتىن.

وتەكەڭدى ءولدى دەۋگە بولمايدى، ويتكەنى ارتىندا ولمەيتۇعىن ءسوز، وشپەيتۇعىن ءىز قالدىردى.

 

ەركىن ءابىلوۆ،

جازۋشى-جۋرناليست

 

سوڭعى جاڭالىقتار

عاسىر زۇلماتى

قوعام • كەشە

قۇردىم (تورتتاعان)

ادەبيەت • كەشە

جاڭا فورماتتاعى جىر كەشى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار