قوش, اۋەلگى اڭگىمەگە ورالايىق. تاتار ينتەلليگەنتسياسىنىڭ وكىلدەرى ءاليحان بوكەيحاندى قارا تۇتىپ, ۇنەمى العا سالىپ جۇرەتىن بولعان. ويتكەنى ول ءوزىنىڭ اقىل-پاراساتىمەن, بىلىمىمەن جانە كوشباسشىلىق قابىلەتىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەدى. الەكەڭ جەرگىلىكتى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ مۇددەسىن نازاردان تىس قالدىرماعان.
قالاداعى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ ساناسى ويانىپ, ۇلت-ازاتتىق, تەڭدىك ماسەلەلەرى دە ءجيى كوتەرىلىپ تۇردى. بۇل رەتتە حالىقتى اعارتۋشىلىق جولعا باستاۋعا 1908 جىلى كازانسكايا كوشەسىنىڭ بويىنداعى مەشىت جانىنان اشىلعان «يكتيساد» العاشقى تاتار ەكونوميكالىق جۋرنالى دا زور ءرول اتقاردى. ول جۋرنال 1913 جىلعا دەيىن جارىق كورگەن. اۋديتورياسى دا اۋقىمدى بولىپ, رەسەي يمپەرياسىنىڭ اۋماعىنا تارالدى. كەيىن 1914 جىلى تارالىمى توقتاپ, ونىڭ ءىزىن قازان قالاسىنداعى «رەسەي ساۋداسى» جۋرنالى جالعاستىرعان.
گۋبەرنيا ورتالىعىنداعى مۇسىلماندار قاۋىمداستىعى وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك ستاتۋستارىن جانە قارجىلاي-ەكونوميكالىق جاعدايىن جوعارىلاتۋمەن قاتار قوعامدىق پوزيتسياسىن دا كۇشەيتتى. كازانسكي كوشەسىندەگى مەشىتتىڭ يمامى مۋحاممەت-فاتىح مۋرتازين ساماراداعى نەسيەلىك قوعام مەن سامارالىق اعارتۋ كووپەراتيۆىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلداندى. ال مەشىتتىڭ اقىلداستار القاسىنىڭ حاتشىسى حانكەرەي اپتەكوۆ ۆولگا وزەنىندەگى پاروحود زاۋىتىندا ينجەنەر قىزمەتىن اتقاردى. مەشىت قۇرىلىسىنىڭ باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى, قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ماحمۇت بايشەۆ سامارا قالالىق دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ءدال وسى كەڭەستىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى, بوكەي ورداسى حاندارىنىڭ ۇرپاعى, سەميپالاتينسك وبلىسىنىڭ اتىنان I مەملەكەتتىك دۋماعا مۇشە بولىپ سايلانعان ءاليحان بوكەيحانوۆ «دون جەر» بانكىنىڭ سامارا قالالىق بولىمشەسىندە جاۋاپتى لاۋازىمدا قىزمەت ەتكەن. بۇل ازاماتتاردىڭ ەسىمىن قالا تۇرعىندارى جاقسى ءبىلدى.
كەيىن مۇرتازين مەن بوكەيحانوۆ بۇكىلرەسەيلىك حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ كوميتەتىنىڭ سامارا قالالىق بولىمشەسىنە مۇشەلىككە كىردى. ولار 1911 جىلعى اشتىقتان زارداپ شەككەن وڭتۇستىكتەگى ۋەزدەردىڭ تۇرعىندارىنا كومەك كورسەتۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاستى.
جاندارمەريا جازبالارى…
الەكەڭنىڭ قوعامدىق-ساياسي ماسەلەلەرگە بەلسەندى ارالاسۋى جانە ونىڭ مۇسىلمان قاۋىمداستىعىنىڭ الدىندا جوعارى بەدەلگە يە بولۋىنان پاتشا جاندارمەرياسى قاۋىپتەندى. ولار بۇل ماسەلەگە بەيجاي قارامادى. سوندىقتان دا ءاليحان بوكەيحان تۋرالى دەرەكتەردى جيناستىرىپ, ونىڭ ءىس-ارەكەتىن باقىلاۋدا ۇستاۋعا تىرىستى. ءارى ءدال وسى كەزدە ورال وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورىنان ورىنبور گۋبەرناتورىنىڭ اتىنا تەلەگرامما جىبەرىلەدى. جەدەلحاتتا 7 شىلدەدە №7 قىزىلجار ستانتسياسىندا قىرعىز (قازاق – رەد.) بولىستارىنىڭ جينالىسى وتكەنى جانە وندا اسكەرگە بارۋدان باس تارتۋ, بيلىك وكىلدەرىنە ءتىزىم بەرمەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانى جازىلعان. بۇل جيىنعا مولدا قاجىعالي اۋليمبەرديەۆ باسشىلىق جاساپ, ورىنبورداعى «قازاق» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ حاتىن وقيدى. حاتتا ءاليحان قىرعىزدارعا (قازاقتار – رەد.) اسكەرگە بارماۋدى ۇسىنعان. سونداي-اق اسكەرگە بارۋدان باس تارتقان جاعدايدا ەشقانداي جازا قولدانىلمايتىنى جانە اسكەرگە قابىلدانعانداردىڭ ءتىزىمى جويىلاتىنىن جازعان.
ورال وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى تەلەگراممانى ءاليحان بوكەيحانعا قارسى دايەكتەردى جيناقتاپ, وعان ۇكىم شىعارۋ ماقساتىندا جىبەردى. بۇل كەزدە ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۇرعىلىقتى مەكەنجايى سامارا قالاسىندا ەدى.
وسىدان سوڭ سامارا گۋبەرنيالىق جاندارم باسقارماسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ سوڭىنا ادام سالىپ, ونى 24 ساعات بويى باقىلاۋعا العان. الەكەڭنىڭ قايدا بارعانى, كىممەن كەزدەسكەنى تاپتىشتەلىپ, جازىلىپ وتىرعان ەكەن. جاندارمدار اليحانعا «اسمان» دەگەن لاقاپ ات قويادى. ارنايى جۋرنالدا ونىڭ 46 جاستا ەكەندىگى, دون كوشەسىندەگى №30 ۇيدە تۇراتىنى جازىلعان. سونداي-اق سىرتقى بەينەسى دە سيپاتتالىپتى.
پريمەتى «اسمانا»: لەت 45, سرەدنەگو روستا, بريۋنەت, تەلوسلوجەنيا پلوتنوگو, ليتسو پولنو كرۋگلوە, بورودۋ برەەت, نە بولشيە ۋسيكي, ودەۆاەتسيا: نا گولوۆۋ پوپوۆسكايا بوبروۆايا شاپكا, زيمنەە كوريچنەۆوە پالتو س نوركوۆىم ۆوروتنيكوم ي چەرنىە بريۋكي نا ۆىپۋسك, فيلەرى: كۋرىنتسەۆ, ۆينوكۋروۆ, ي دۋبروۆين.
جاندارمدار الەكەڭە نەگە «اسمان» دەگەن ات قويدى؟ مۇنىڭ دا وزىندىك استارى بار ەكەن. ياعني ولار وسماندىقتارعا, تۇرىكتەرگە «ەرەكشە كوزقاراستا» بولىپ, اتا جاۋلارى سانادى. سوندىقتان دا تەگى تۇرىك, ۇلتى قازاق الەكەڭدى ءوزارا «وسمان» دەپ اتايدى. ال دون حالقىنىڭ تىلدىك ەرەكشەلىگى بويىنشا ولار «و» دىبىسىن «ا» دەپ اتايدى. وسىلايشا ءاۋ باستا «وسمان» دەگەن ءسوز «اسمانعا» اينالعان.
سامارا وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى قۇجاتتاردا تىڭشىلار جازعان قانشاما قۇجات بار. ولاردىڭ بارلىعىن ءبىر ماقالا اياسىندا تالداپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس, ارينە. سوندىقتان دا تەك ا.كەرەنسكيمەن بايلانىسىنا قاتىستى كەيبىر جازبالاردىڭ ءۇزىندىسىن بەرۋدى ءجون كوردىك.
* * *
«ناتسيونال» قوناقۇيى, سامارا ق. پيانسكايا كوشەسى.
ساعات 11:45-تە «ناتسيونال» قوناقۇيىنە «اسمان» ء(اليحان بوكەيحانوۆ) كەلدى. ول قوناقۇيدەن ساعات 01:45-تە الەكساندر كەرەنسكي فەدوروۆيچپەن بىرگە شىقتى. پانسكوي مەن دۆوريانسكي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنا جەتكەندە ەكى جاققا كەتتى. «اسمان» (بوكەيحانوۆ) باقىلاۋسىز كەتتى. ال «دۋمسكي» (كەرەنسكي) دۆوريانسكي كوشەسىندەگى «ۆولجسكي دەن» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا كەتتى. ول وندا 1 ساعات 20 مينۋت بولدى. رەداكتسيادان شىققان سوڭ دۆوريانسكايا كوشەسىندەگى № 71 ۇيگە «ۆەچەرنىي» (يۆانا ماركوۆانىڭ) پاتەرىنە باردى. ول پاتەردە 1 ساعات 10 مينۋت بولدى. شىققاننان سوڭ ءوز ۇيىنە كەتتى. قايتا شىققانىن كورمەدىك.
باقىلاۋشىلار: كۋرىنتسەۆ, ۆينوكۋروۆ, وۆچيننيكوۆ جانە چەچەتكين.
* * *
ساراتوۆسكي مەن پانسي كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىنداعى «ناتسيونال» قوناقۇيى.
كۇندىزگى 12:35-تە «دۋمسكيعا» (الەكساندر كەرەنسكي) «اسمان» ء(اليحان بوكەيحانوۆ) كەلدى. ول وندا 1 ساعات 10 مينۋت بولدى. «دۋمسكيمەن» بىرگە شىعىپ, وليمپ تەاترىنا باردى. ول جەردە «دۋمسكي» ءدارىس وقىدى. كۇندىزگى 15:15-تە «دۋمسكي» وليمپ تەاترىنان شىعىپ «اسمان» (بوكەيحانوۆ) جانە ەلشينمەن بىرگە پرەدچەنسكي كوشەسىنە جەتىپ, سول جەردە قوشتاستى. ەلشين باقىلاۋسىز كەتتى. «دۋمسكي» مەن «اسمان» ناتسيونال قوناقۇيىنە باردى. ول جەردە ۇزاق كىدىرمەي سوبورنوي كوشەسى №102 ۇيدە تۇراتىن ەلشينگە باردى. ولار ەلشيننىڭ پاتەرىندە 2 ساعات 30 مينۋت كىدىردى. ولار ول پاتەردەن بەلگىسىز بارىنكامەن بىرگە شىقتى. پرەدتەچەنسۋي مەن سوبورنوي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا قوشتاستى. «اسمان» بەلگىسىز بارىنكامەن بىرگە باقىلاۋسىز كەتتى. ال, «دۋمسكي» تاسىمالداۋشى قۇرالعا وتىردى دا تورگوۆوي كوشەسىندەگى №20 ۇيگە باردى. ول جەردە 1 ساعات كىدىردى. شىققان سوڭ ترامۆايعا وتىرىپ, ترويتسكو بازارىنا دەيىن باردى دا, ۇيىنە قاراي بەت الدى.
كەشكى ساعات 21:25-تە «دۋمسكي» (كەرەنسكي) ءوز پاتەرىنەن شىعىپ دۆوريانسكي كوشەسىندەگى №71 «ۆەچەرنىيدىڭ» (ماركوۆا) ۇيىنە باردى. ول جەردە ول 3 ساعات كىدىردى. سودان سوڭ ءوز پاتەرىنە كىردى. شىققانىن كورگەن جوقپىز.
باقىلاۋشىلار: كۋرىنتسەۆ, دۋبروۆين, چەچەتكين مەن سۆيازنوۆ.
* * *
«ناتسيونال» قوناقۇيى, ساراتوۆسك پەن مانسكوي كوشەلەرىنىڭ بۇرىشى.
تاڭعى 08:25-تە «دۋمسكيگە» (كەرەنسكي) «اسمان» (بوكەيحانوۆ) كەلدى. ول «دۋمسكيدىڭ» پاتەرىندە ۇزاق كىدىرمەي شىقتى دا باقىلاۋسىز كەتتى. تاڭعى 10:30-دا «دۋمسكي» (كەرەنسكي) قوناقۇيدەن جۇكپەن شىقتى. سودان سوڭ تاسىمالداۋ قۇرالىنا وتىرىپ, ۆوكزالعا باردى. ۆوكزالدان پەتروگرادقا دەيىن وياتۋ ۋاقىتىن تاڭعى 11:25-كە بەلگىلەپ بيلەت الدى. «دۋمسكيدىڭ» سوڭىنان باقىلاۋشىلار دا اتتاندى. ونى شىعارىپ سالۋعا «اسمان» (بوكەيحانوۆ) كەلدى.
باقىلاۋشىلار: مامۋتكين مەن شەحۆاتوۆ.
ءتۇيىن
بۇل ماقالانىڭ اياسىندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ سانكت-پەتەربۋرگ, ساماراداعى كەزەڭدەرىن تولىق كورسەتىپ كەتە المادىق. سانكت-پەتەربۋرگتە ءبىلىم العان كەزەڭى, مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى بولعانداعى وقيعالار, كىممەن بىرگە وقىدى, كىمنەن ءدارىس الدى, قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن ادامدار تۋرالى, سونىمەن قوسا ساماراداعى ارحيۆتە ساقتاۋلى تۇرعان جاندارمەريانىڭ قانشاما پاپكالارى, الابين مۋزەيىنەن تابىلعان الەكەڭنىڭ بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان سۋرەتتەرى, ونىڭ كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياداعى جۇمىسى, قالاداعى ينتەلليگەنتسيامەن بايلانىسى, گازەتتەرگە جازعان ماقالالارى جانە تاعى دا باسقا تىڭ دەرەكتەرى بۇل ماقالاعا ەنبەدى. ولاردىڭ ءبارىن ءبىر ماقالانىڭ اياسىندا قامتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى كاسىبي تاريحشىلاردىڭ ەنشىسىنە بەردىك. اسىرەسە ءاليحاننىڭ سامارادا تۇرعان جىلدارىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. ويتكەنى الاش پارتياسىنىڭ, الاش اۆتونومياسىنىڭ جەتەكشىلىگىنە اپارعان جولى وسى جەردەن باستالدى. مۇنىڭ ءبارىن تاريحشىلار تەرەڭ زەردەلەۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ارحيۆتەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
ءبىز بۇل ماقالادا ءاليحان مەن الەكساندر ەلشيننىڭ اراسىنداعى بايلانىستى عانا ايتىپ وتتىك. ال ونىڭ سول تۇستاعى وزگە دە بەلسەندى ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناسى ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. ماسەلەن, رەسەيدىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, ۋاقىتشا ۇكىمەت توراعاسى ا.كەرەنسكي ساماراعا كەلگەن ساپارىنىڭ كوپ بولىگىن ءاليحان بوكەيحانمەن كەزدەسىپ, پىكىر الماسۋعا ارناعان ەكەن. ولاردىڭ مەملەكەتتىڭ الدا قانداي باعىتتا داميتىنى, قانداي قۇرىلىمدى تاڭدايتىنى جونىندەگى ەكەۋارا اڭگىمەلەرى مەن وي-پىكىرلەرى جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, شىڭعىس ۇرپاقتارى اق پاتشادان جەر الىپ, سامارا جەرىن ەن جايلاعان. ولار اليحانعا قارجىلاي كومەك كورسەتىپ, بارىنشا قولداۋ بىلدىرگەن. بۇلاردىڭ ءوزى ۇلكەن ءبىر تاقىرىپقا جۇك بولارلىق دۇنيەلەر ەمەس پە؟!
ءبىز تۇلعالاردىڭ ءومىرىن زەرتتەۋ بارىسىندا ولاردىڭ ساياسي ءومىرىن, قوعامداعى ءىس-ارەكەتتەرىن كورسەتۋمەن عانا شەكتەلىپ قالامىز. ال ولاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسى, اينالاسىنداعى ادامدارمەن قارىم-قاتىناسى تاسادا قالىپ قويادى. سوندىقتان دا تاۋ تۇلعالارىمىزدىڭ ءومىر جولىن زەرتتەگەندە ولاردىڭ وبرازىن اشاتىن دەرەك-دايەكتەمەلەردى ىزدەپ, قاراپايىم ادامي قاسيەتتەرى ارقىلى جاعىمدى كوزقاراس قالىپتاستىرعان دۇرىس بولار ەدى.
نۇرلان دۋلاتبەكوۆ,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى
