تانىم • 24 اقپان، 2020

ءاليحان بوكەيحان: سانكت-پەتەربۋرگ جانە سامارا ىزدەرى

118 رەتكورسەتىلدى

(سوڭى. باسى 36-نومىردە)

 ءاليحان جانە تاتار ەليتاسى

ءسوز باسىندا الەكەڭنىڭ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ساماراداعى بەدەلدى تۇلعالاردىڭ بىرىنە اينالعانىن ايتىپ وتتىك قوي. بۇل تۇستا قالادا تاتار ۇلتىنىڭ وكىلدەرى كوپ ەدى. ماسەلەن، 1897 جىلعى بۇكىلرەسەيلىك حالىق ساناعىنىڭ ناتيجەسىندە سامارادا 2803 تاتار ءومىر سۇرەتىنى انىقتالعان. بۇل قالا حالقىنىڭ 3،2%-ى. ايتسە دە بۇل ناقتى كورسەتكىش ەمەس. ويتكەنى ساناق بارىسىندا نان بازارىنداعى ماۋسىمدىق جۇمىسكەرلەر، شارۋالار، جارمەڭكە ساۋداگەرلەرى مەن ۋاقىتشا تىركەۋدەگىلەر ەسەپكە الىنباعان. سول كەزدەگى سامارا قالاسىنىڭ بيلىگى بولسا تاتارلاردىڭ سانى 3 000 ادام دەگەن ۇستانىمدا بولعان. ال باسقا دەرەكتەردە حح عاسىردىڭ باس كەزىندە قالاداعى تاتار قاۋىمىنىڭ جالپى سانى 6000 ادام بولعانى ايتىلادى.

 

قوش، اۋەلگى اڭگىمەگە ورالايىق. تاتار ينتەلليگەنتسياسىنىڭ وكىلدەرى ءاليحان بوكەيحاندى قارا تۇتىپ، ۇنەمى العا سالىپ جۇرەتىن بولعان. ويتكەنى ول ءوزى­نىڭ اقىل-پاراساتىمەن، بىلىمىمەن جانە كوش­باسشىلىق قابىلەتىمەن ەرەكشە­لە­نە­تىن ەدى. الەكەڭ جەرگىلىكتى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ مۇددەسىن نازاردان تىس قالدىرماعان.

قالاداعى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ ساناسى ويانىپ، ۇلت-ازاتتىق، تەڭدىك ماسە­لە­لەرى دە ءجيى كوتەرىلىپ تۇردى. بۇل رەتتە حالىقتى اعارتۋشىلىق جولعا باستاۋعا 1908 جىلى كازانسكايا كوشەسىنىڭ بو­يىن­­داعى مەشىت جانىنان اشىلعان «يك­تي­ساد» العاشقى تاتار ەكونوميكالىق جۋر­نالى دا زور ءرول اتقاردى. ول جۋرنال 1913 جىلعا دەيىن جارىق كورگەن. اۋديتورياسى دا اۋقىمدى بولىپ، رەسەي يمپەرياسىنىڭ اۋماعىنا تارالدى. كەيىن 1914 جىلى تارالىمى توقتاپ، ونىڭ ءىزىن قازان قالاسىنداعى «رەسەي ساۋداسى» جۋرنالى جالعاستىرعان.

گۋبەرنيا ورتالىعىنداعى مۇسىل­مان­دار قاۋىمداستىعى وزدەرىنىڭ الەۋ­مەت­تىك ستاتۋستارىن جانە قارجىلاي-ەكو­نوم­ي­كا­لىق جاعدايىن جوعارىلاتۋمەن قاتار قوعامدىق پوزيتسياسىن دا كۇشەيتتى. كازانسكي كوشەسىندەگى مەشىتتىڭ يمامى مۋحاممەت-فاتىح مۋرتازين ساماراداعى نەسيەلىك قوعام مەن سامارالىق اعارتۋ كووپەراتيۆىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلداندى. ال مەشىتتىڭ اقىلداستار القاسىنىڭ حاتشىسى حانكەرەي اپتەكوۆ ۆولگا وزەنىندەگى پاروحود زاۋىتىندا ينجەنەر قىزمەتىن اتقاردى. مەشىت قۇرىلىسىنىڭ باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى، قامقورشىلىق كەڭە­سىنىڭ مۇشەسى ماحمۇت بايشەۆ ساما­را قالالىق دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ءدال وسى كەڭەستىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى، بوكەي ورداسى حاندارىنىڭ ۇرپاعى، سەميپالاتينسك وبلىسىنىڭ اتىنان I مەملەكەتتىك دۋماعا مۇشە بولىپ سايلانعان ءاليحان بوكەيحانوۆ «دون جەر» بانكىنىڭ سامارا قالالىق بولىمشەسىندە جاۋاپتى لاۋازىمدا قىز­مەت ەتكەن. بۇل ازاماتتاردىڭ ەسىمىن قالا تۇر­عىندارى جاقسى ءبىلدى.

كەيىن مۇرتازين مەن بوكەيحانوۆ بۇكىلرەسەيلىك حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ كوميتەتىنىڭ سامارا قالالىق بولىمشەسىنە مۇشەلىككە كىردى. ولار 1911 جىلعى اشتىقتان زارداپ شەككەن وڭتۇستىكتەگى ۋەزدەردىڭ تۇرعىندارىنا كومەك كورسەتۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاستى.

جاندارمەريا جازبالارى…

الەكەڭنىڭ قوعامدىق-ساياسي ماسەلە­لەر­گە بەلسەندى ارالاسۋى جانە ونىڭ مۇسىلمان قاۋىمداستىعىنىڭ الدىندا جوعارى بەدەلگە يە بولۋىنان پاتشا جاندارمەرياسى قاۋىپتەندى. ولار بۇل ماسەلەگە بەيجاي قارامادى. سوندىقتان دا ءاليحان بوكەيحان تۋرالى دەرەكتەردى جيناستىرىپ، ونىڭ ءىس-ارەكەتىن باقىلاۋدا ۇستاۋعا تىرىستى. ءارى ءدال وسى كەزدە ورال وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورىنان ورىنبور گۋبەرناتورىنىڭ اتىنا تەلەگرامما جىبەرىلەدى. جەدەلحاتتا 7 شىلدەدە №7 قىزىلجار ستانتسياسىندا قىرعىز (قازاق – رەد.) بولىستارىنىڭ جينالىسى وتكەنى جانە وندا اسكەرگە بارۋدان باس تارتۋ، بيلىك وكىلدەرىنە ءتىزىم بەرمەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانى جازىلعان. بۇل جيىنعا مولدا قاجىعالي اۋليمبەرديەۆ باسشىلىق جاساپ، ورىنبورداعى «قازاق» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ حاتىن وقيدى. حاتتا ءاليحان قىرعىزدارعا (قازاقتار – رەد.) اسكەرگە بارماۋدى ۇسىنعان. سونداي-اق اسكەرگە بارۋدان باس تارتقان جاعدايدا ەشقانداي جازا قول­دانىلمايتىنى جانە اسكەرگە قابىل­دان­عان­داردىڭ ءتىزىمى جويىلاتىنىن جازعان.

ورال وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى تەلەگراممانى ءاليحان بوكەيحانعا قارسى دايەكتەردى جيناقتاپ، وعان ۇكىم شىعارۋ ماقساتىندا جىبەردى. بۇل كەزدە ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۇرعىلىقتى مەكەنجايى سامارا قالاسىندا ەدى.

وسىدان سوڭ سامارا گۋبەرنيالىق جاندارم باسقارماسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ سوڭىنا ادام سالىپ، ونى 24 ساعات بويى باقىلاۋعا العان. الەكەڭنىڭ قايدا بار­عا­نى، كىممەن كەزدەسكەنى تاپتىشتەلىپ، جازى­­لىپ وتىرعان ەكەن. جاندارمدار الي­حانعا «اسمان» دەگەن لاقاپ ات قويادى. ارنايى جۋرنالدا ونىڭ 46 جاس­تا ەكەندىگى، دون كوشەسىندەگى №30 ۇيدە تۇرا­تىنى جازىلعان. سونداي-اق سىرتقى بەينەسى دە سيپاتتالىپتى.

پريمەتى «اسمانا»: لەت 45، سرەدنەگو روستا، بريۋنەت، تەلوسلوجەنيا پلوتنوگو، ليتسو پولنو كرۋگلوە، بورودۋ برەەت، نە بولشيە ۋسيكي، ودەۆاەتسيا: نا گولوۆۋ پوپوۆسكايا بوبروۆايا شاپكا، زيمنەە كوريچنەۆوە پالتو س نوركوۆىم ۆوروتنيكوم ي چەرنىە بريۋكي نا ۆىپۋسك، فيلەرى: كۋرىنتسەۆ، ۆينوكۋروۆ، ي دۋبروۆين.

جاندارمدار الەكەڭە نەگە «اسمان» دەگەن ات قويدى؟ مۇنىڭ دا وزىندىك استارى بار ەكەن. ياعني ولار وسماندىقتارعا، تۇرىكتەرگە «ەرەكشە كوزقاراستا» بولىپ، اتا جاۋلارى سانادى. سوندىقتان دا تەگى تۇرىك، ۇلتى قازاق الەكەڭدى ءوزارا «وسمان» دەپ اتايدى. ال دون حالقىنىڭ تىلدىك ەرەكشەلىگى بويىنشا ولار «و» دىبىسىن «ا» دەپ اتايدى. وسىلايشا ءاۋ باستا «وسمان» دەگەن ءسوز «اسمانعا» اينالعان.

سامارا وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحي­­ۆىن­­دەگى قۇجاتتاردا تىڭشىلار جاز­عان قانشاما قۇجات بار. ولاردىڭ بار­لى­عىن ءبىر ماقالا اياسىندا تالداپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس، ارينە. سوندىقتان دا تەك ا.كەرەنسكيمەن بايلانىسىنا قاتىستى كەيبىر جازبالاردىڭ ءۇزىندىسىن بەرۋدى ءجون كوردىك.

 * * *

«ناتسيونال» قوناقۇيى، سامارا ق. پيانسكايا كوشەسى.

ساعات 11:45-تە «ناتسيونال» قوناق­ۇيىنە «اسمان» ء(اليحان بوكەي­حانوۆ) كەلدى. ول قوناقۇيدەن ساعات 01:45-تە الەكساندر كەرەنسكي فەدوروۆيچپەن بىرگە شىقتى. پانسكوي مەن دۆوريانسكي كوشە­لەرىنىڭ قيىلىسىنا جەتكەندە ەكى جاق­قا كەتتى. «اسمان» (بوكەيحانوۆ) باقى­لاۋسىز كەتتى. ال «دۋمسكي» (كەرەن­سكي) دۆوريانسكي كوشەسىندەگى «ۆولجسكي دەن» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا كەتتى. ول وندا 1 ساعات 20 مينۋت بولدى. رەداكتسيادان شىققان سوڭ دۆوريانسكايا كوشە­سىندەگى № 71 ۇيگە «ۆەچەرنىي» (يۆانا ماركوۆانىڭ) پاتەرىنە باردى. ول پاتەردە 1 ساعات 10 مينۋت بولدى. شىققاننان سوڭ ءوز ۇيىنە كەتتى. قايتا شىق­قانىن كورمەدىك.

باقىلاۋشىلار: كۋرىنتسەۆ، ۆينو­كۋ­روۆ، وۆچيننيكوۆ جانە چەچەتكين.

* * *

ساراتوۆسكي مەن پانسي كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىنداعى «ناتسيونال» قوناقۇيى.

كۇندىزگى 12:35-تە «دۋمسكيعا» (الەكساندر كەرەنسكي) «اسمان» ء(الي­حان بوكەيحانوۆ) كەلدى. ول وندا 1 ساعات 10 مينۋت بولدى. «دۋمسكيمەن» بىرگە شىعىپ، وليمپ تەاترىنا باردى. ول جەر­دە «دۋمسكي» ءدارىس وقىدى. كۇندىزگى 15:15-تە «دۋمسكي» وليمپ تەاترىنان شىعىپ «اسمان» (بوكەيحانوۆ) جانە ەلشينمەن بىرگە پرەدچەنسكي كوشەسىنە جەتىپ، سول جەردە قوشتاستى. ەلشين با­قى­­لاۋسىز كەتتى. «دۋمسكي» مەن «اسمان» ناتسيونال قوناقۇيىنە باردى. ول جەردە ۇزاق كىدىرمەي سوبورنوي كوشەسى №102 ۇيدە تۇراتىن ەلشينگە باردى. ولار ەلشيننىڭ پاتەرىندە 2 ساعات 30 مينۋت كىدىردى. ولار ول پاتەردەن بەلگىسىز بارىنكامەن بىرگە شىقتى. پرەدتەچەنسۋي مەن سوبورنوي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا قوشتاستى. «اسمان» بەلگىسىز بارىنكامەن بىرگە باقىلاۋسىز كەتتى. ال، «دۋمسكي» تاسىمالداۋشى قۇرالعا وتىردى دا تورگوۆوي كوشەسىندەگى №20 ۇيگە باردى. ول جەردە 1 ساعات كىدىردى. شىققان سوڭ ترامۆايعا وتىرىپ، ترويتسكو بازارىنا دەيىن باردى دا، ۇيىنە قاراي بەت الدى.

كەشكى ساعات 21:25-تە «دۋمسكي» (كەرەنسكي) ءوز پاتەرىنەن شىعىپ دۆو­ريان­س­كي كوشەسىندەگى №71 «ۆە­چەر­نىي­دىڭ» (ماركوۆا) ۇيىنە باردى. ول جەردە ول 3 ساعات كىدىردى. سودان سوڭ ءوز پاتەرىنە كىردى. شىققانىن كورگەن جوقپىز.

باقىلاۋشىلار: كۋرىنتسەۆ، دۋبرو­ۆين، چەچەتكين مەن سۆيازنوۆ.

* * *

«ناتسيونال» قوناقۇيى، ساراتوۆسك پەن مانسكوي كوشەلەرىنىڭ بۇرىشى.

تاڭعى 08:25-تە «دۋمسكيگە» (كە­رەن­سكي) «اسمان» (بوكەيحانوۆ) كەل­دى. ول «دۋمسكيدىڭ» پاتەرىندە ۇزاق كىدىرمەي شىقتى دا باقىلاۋسىز كەتتى. تاڭعى 10:30-دا «دۋمسكي» (كەرەنسكي) قوناقۇيدەن جۇكپەن شىقتى. سودان سوڭ تاسىمالداۋ قۇرالىنا وتىرىپ، ۆوكزالعا باردى. ۆوكزالدان پەتروگرادقا دەيىن وياتۋ ۋاقىتىن تاڭعى 11:25-كە بەلگىلەپ بيلەت الدى. «دۋمسكيدىڭ» سوڭىنان باقىلاۋشىلار دا اتتاندى. ونى شىعارىپ سالۋعا «اسمان» (بوكەي­حانوۆ) كەلدى.

باقىلاۋشىلار: مامۋتكين مەن شەحۆاتوۆ.

 ءتۇيىن

بۇل ماقالانىڭ اياسىندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ سانكت-پەتەربۋرگ، ساما­را­داعى كەزەڭدەرىن تولىق كورسەتىپ كەتە المادىق. سانكت-پەتەربۋرگتە ءبىلىم العان كەزەڭى، مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى بولعانداعى وقيعالار، كىممەن بىرگە وقىدى، كىمنەن ءدارىس الدى، قا­لىپ­تاسۋىنا ىقپال ەتكەن ادامدار تۋرالى، سونىمەن قوسا ساماراداعى  ارحيۆتە ساقتاۋلى تۇرعان جاندارمەريانىڭ قانشاما پاپكالارى، الابين مۋزەيىنەن تابىلعان الەكەڭنىڭ بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان سۋرەتتەرى، ونىڭ كون­ستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق پار­تيا­داعى جۇمىسى، قالاداعى ينتەلليگەنتسيامەن بايلانىسى، گازەتتەرگە جازعان ماقالالارى جانە تاعى دا باسقا تىڭ دەرەكتەرى بۇل ماقالاعا ەنبەدى. ولاردىڭ ءبارىن ءبىر ماقالانىڭ اياسىندا قامتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى كاسىبي تاريحشىلاردىڭ ەنشىسىنە بەردىك. اسىرەسە ءاليحاننىڭ سامارادا تۇرعان جىلدارىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. ويتكەنى الاش پارتياسىنىڭ، الاش اۆتونومياسىنىڭ جەتەكشىلىگىنە اپارعان جولى وسى جەردەن باستالدى. مۇنىڭ ءبارىن تاريحشىلار تەرەڭ زەردەلەۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ارحيۆتەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ، بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى كەرەك.

ءبىز بۇل ماقالادا ءاليحان مەن الەك­سا­ندر ەلشيننىڭ اراسىنداعى بايلانىس­تى عانا ايتىپ وتتىك. ال ونىڭ سول تۇستاعى وزگە دە بەلسەندى ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناسى ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. ماسەلەن، رەسەيدىڭ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى، ۋاقىتشا ۇكىمەت توراعاسى ا.كەرەنسكي ساماراعا كەلگەن ساپارىنىڭ كوپ بولىگىن ءاليحان بو­كەيحانمەن كەزدەسىپ، پىكىر الماسۋعا ارناعان ەكەن. ولاردىڭ مەملەكەتتىڭ الدا قانداي باعىتتا داميتىنى، قانداي قۇرىلىمدى تاڭدايتىنى جونىندەگى ەكەۋ­ارا اڭگىمەلەرى مەن وي-پىكىرلەرى جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، شىڭعىس ۇرپاقتارى اق پاتشادان جەر الىپ، سامارا جەرىن ەن جايلاعان. ولار اليحانعا قارجىلاي كومەك كورسەتىپ، بارىنشا قولداۋ بىل­دىرگەن. بۇلاردىڭ ءوزى ۇلكەن ءبىر تاقى­رىپ­قا جۇك بولارلىق دۇنيەلەر ەمەس پە؟!

ءبىز تۇلعالاردىڭ ءومىرىن زەرتتەۋ بارىسىندا ولاردىڭ ساياسي ءومىرىن، قوعامداعى ءىس-ارەكەتتەرىن كورسەتۋمەن عانا شەكتەلىپ قالامىز. ال ولاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسى، اينالاسىنداعى ادامدارمەن قارىم-قاتىناسى تاسادا قالىپ قويادى. سوندىقتان دا تاۋ تۇلعالارىمىزدىڭ ءومىر جولىن زەرتتەگەندە ولاردىڭ وبرازىن اشاتىن دەرەك-دايەكتەمەلەردى ىزدەپ، قاراپايىم ادامي قاسيەتتەرى ارقىلى جاعىمدى كوزقاراس قالىپتاستىرعان دۇرىس بولار ەدى.

 

نۇرلان دۋلاتبەكوۆ،

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار