رۋحانيات • 24 اقپان، 2020

ونەر ايدىنىندا ساۋلەلەنگەن جۇماق ولكە

80 رەتكورسەتىلدى

قازاق قادىم زاماننان جاز – جايلاۋ، قىس – قىستاۋ، كوكتەم – كوكتەۋ، كۇز – كۇزەۋ كوشپەلى تۇرمىستى كاسىپ ەتكەن. كوشىپ-قونۋ بارىسىندا ءبىر جەردىڭ ءشوبى، سۋى، قۇنارى، تىنىس الاتىن اۋاسىمەن جاڭا قونىس-تۇراقتىڭ ءشوبى، سۋى، قۇنارى، اۋا رايىن سالىستىرىپ، تاجىريبە جۇزىندە ءتيىستى ءتۇرلى تۇجىرىمدار مەن بولجامدار جاساعان تۋمىسىنان عالىمدىققا ءبىرتابان بەيىم، كورەگەن حالىق.

ەندەشە، «حالىق ايتسا، قالىپ ايتپايدى» دەمەكشى قازاقى ءجون-جورالعى، ادەت-عۇرىپ، سالت-ءداستۇر ساباقتاستىعى ۋاقىت سىنىنان ءوتىپ، بۇگىنگە جەتتى. وسى قازاقى ءدى­لى­مىزدى بۇزۋعا ساياسي ادىسپەن سى­نالاپ ەنگىزىلگەن جات اعىمدار مەن ۇستانىمدار ەپتەپ-سەپتەپ ۇلتتىق ساناعا قايشىلىقتار تۋ­عىزا باستاعانى، قاساقانا اداس­تىرۋ ۇدەرىسىنە قوعامدىق ورتادا قارسىلىق ءۇنى ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. سىرتقى ىقپالدىڭ ناتيجەسىندە «جا­ڭاشىلدىق» يدەيالار قاپ­تادى. ءدال وسىنداي قوعامدىق ومىر­دەگى اۋمالى-توكپەلى شاقتا، بۇ­گىنگى ساندىق تەحنولوگيانىڭ اي­رىقشا بەلەڭ العان، ماسس-مەديا سانالاتىن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ەرەكشە قارقىنمەن جاپپاي ءورىس جايعان داۋىرىندە قا­لامگەر ءمادي ايىمبەتوۆ شى­عارماشىلىق ىزدەنىسىن تىڭعا تۇرەن سالىپ، «تىرشىلىك مينياتيۋ­را­لارى. كۇندەلىك-ەسسەلەر» ات­تى ەڭبەگىن سوڭعى جىلدارى فەيس­بۋكتەگى پاراقشاسى ارقىلى كۇن­بە-كۇنگى ەلەڭ ەتكىزەر وقيعا، تا­بيعاتتىڭ تاماشا كورىنىستەرىن اڭعا­رىمپازدىقپەن ءمۇلت جىبەر­مەي اۋلاپ، ۇلگى-ونەگە، ءتالىم-تار­بيە، عيبرات بولارلىق عاجايىپ ويۋ-ورنەك، ادەمى ناقىش، ايشىقتى بەينەلەردى، وتكىر پايىمدارى، سىر­شىل تەبىرەنىسى، توپشىلاۋ سە­زىم­­دەرىمەن ءبولىستى، ونەرگە ىن­تىق قۇمارتۋشىلار اراسىندا تى­كەلەي ديالوگ ورناتتى، سۇحباتقا شاقىردى، اشىق پىكىرتالاس تۋدىر­دى. اۆتوردىڭ «تىرشىلىك مي­نيا­تيۋرالارىن» الەۋمەتتىك جەلى­دەگى تۇراقتى وقىرماندارى كۇن سايى­ن اسىعا كۇتەتىن كوپ سەريا­لى قىس­قامەتراجدى ءفيلمنىڭ جال­عاسىن تاماشالاعانداي ترەند­كە اينالدى. جالپى، شىعار­ما­شىلىق ونەردە قىسقا دا نۇسقا جازۋعا ماشىقتانۋ – شەبەرلىكتىڭ شىڭى. ويماقتاي ويمەن تابيعي قۇبىلىستى اللەگوريالىق تا­سىل­مەن كەيىپتەپ، پەرنەلەپ، شەن­دەستىرىپ، ەگىزدەپ، سويىپ قاپ­تاپ قويعانداي تانىمدىق-تاعى­لىم­دىق ءمانى زور، استارى قات-قابات ماقال-ماتەلدەي ءتۇيىن ءتۇيۋ، بۇل­جىمايتىنداي بايلام جاساۋ وڭاي ەمەس. ءتىل ۇستارتىپ، كىپ-كىشكەنە مول­تەك سىردى تۇتاس وبرازعا اي­نال­دىر­عان ستيل ەرەكشەلىگى الەۋمەتتىك جە­لىنى قولدانۋ ما­دەنيەتىنىڭ ورەسىن ءوسىردى.

الەۋمەتتىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارت­­تىرعان «تىرشىلىك مينيا­تيۋ­رالارىنىڭ» ءپىشىنى مەن تار­تىم­دىلىعى ايناعا شا­عى­لىس­قانداي فوتوبەينەسىمەن قاتار جانا­رىڭنىڭ الدىنا تۇرا قالادى. بۇل وقىرمان وي-قيا­لىن سەرپىلتىپ، بىلىگى مەن دۇنيە­تانىمىنا، ەستەتيكالىق تالعا­مىنا وڭ اسەر ەتتى. اسىلى، التىن بەسىك اينالا ماڭاي تاۋ-تاس، وزەن-كول، ءشوپ-شالعىن، اڭ-قۇس، تال-تەرەك، وسىمدىك الەمى، جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىنە ساي تابيعي وزگەرىستەردىڭ سەبەپ-سالدارى ىزدەنگەنگە «كەڭ بولساڭ، كەم بولمايتىن» كەمەل­دىككە، جومارتتىققا باۋليتىن، جاسامپازدىققا جەتەلەيتىن قۇس جولىنداي بابالار وسيەتىنىڭ عارىشتىق مۇراتى. سەنسەڭىز كەيبىر ەلدە بىزدەگىدەي جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى دەگەندى مۇلدەم تۇيسىنە بەرمەسى يمانداي شىندىق. ال جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى ءبىزدى فيزيولوگيالىق، بيولوگيالىق شىڭ­داۋمەن بىرگە عىلىمي يدەيا­لىق وي-ءورىسىمىزدى كەڭىتىپ، ساپا­لىق دامىتقانى، رۋحاني جاسامپازدىقپەن بايىتقانى انا تىلىمىزدە كول-كوسىر تاڭبالانعان اتاۋ-ۇعىمداردان ايان. مىنە، وسى باعىتتا «تىرشىلىك مينياتيۋرالارى. كۇندەلىك-ەسسەلەر» قازاقى ءومىرتانۋ قۇرالى ىسپەتتى مولتەك جانردى سەمبيوز جاساپ، قۇراق كورپەدەي جيناقتاپ، جاڭاشىلدىقپەن وربىتكەن جاراتىلىسى ەرەك، دارا تۋىندى.

ەڭبەكتىڭ ءاربىر بەتىن پاراق­تاعان سايىن كوتەرگەن الەۋمەتتىك جۇگىنىڭ سالماعى مەن سان قيلىلىعى قالىڭ وقىرمان قاۋىمنىڭ ءور رۋحىن جىگەرلەندىرىپ، سۇلۋلىققا قۇشتارلىعىن وياتقانى ءشۇباسىز. بىزدىڭشە، بادىزدەلگەن كوركەم بىتىكتىڭ سۇرانىپ تۇرعان جانە ءبىر ءزارۋ سالاسى – زاماناۋي جۋرناليست ماماندىعىنا باۋليتىن ۋنيۆەرسيتەت فاكۋلتەتتەرىندەگى فوتوجۋرناليستيكا پانىنە دايىن وقۋ قۇرالى. ءتىپتى ونەرتانۋ وقۋ ورىندارىندا ءتيىستى ادەبيەت ساناتىندا پايدالانۋى بەك ىقتيمال. البەتتە، قالامگەر كوپشىلىككە ۇسىنعانمەن ءدال مۇنداي الدىنا ماقسات كوزدەمەسە دە، تاجىريبەدە قولدانۋعا ابدەن لايىق. ويتكەنى مۇنداعى وبەكتيۆكە ىلىنگەن كەز كەلگەن سۋرەتتىڭ تەحنيكالىق ساپاسىمەن بىرگە تاقىرىپ اۋقى­مى، كومپوزيتسيالىق ورىندالۋ تاپقىرلىعىنان كاسىبي شە­بەرلىگى اڭقىپ تۇرادى. اۆتوردىڭ قى­راعىلىعى تۋعان ولكەنىڭ عاجايىپ قۇبىلىستارىن كانىگى مەرگەندەي قالت جىبەرمەي، جان-جۇيەنى تە­بىرەنتەرلىك، ساعىنىشتى، وي­ناقى، مۇڭدى، قىزعىلىقتى، ءسۇيىنىشتى، اسقاق، پاڭ، الىپ، كۇرەسكەرلىگىن تانىتاتىن قاس-قاعىم سيرەك ساتتەردى كامەراعا دەرەۋ تارتىپ، فوتوەتيۋد، پەيزاج، پورترەت، ناتيۋرمورت، گرافيكا، فوتوايىپتاۋ، پانورامالىق، تۇنگى قالا كورىنىستەرى، تاريحي فوتوقۇجات، دالا لاندشافتى، رە­پورتاج جانرى نۇسقاسىن كاسىبي تۇرعىدا تۇرلەندىرگەن. قالام­گەردىڭ سۋرەتكەرلىك دالدىگى مەن قابىلەتى، قارىم-قايراتى، ليريكالىق جانعا جايلى جاراسىمدى ءازىلى، تىلسىم نۇردان، اي ساۋلەسىنەن، اسپاندى ءتۇرلى تۇسكە بوياعان كۇن­نىڭ شۇعىلاسىنان، سۋدىڭ كۇل­كىسىنەن، اقجاۋىنعا شومىلعان اق­قايىڭنان، بەتحوۆەننىڭ سىرلى سازىنان، بوياۋ كونتراستىنان، شىرشا بۇتاعىنداعى قوشاقاننان، مۇز ورنەكتەن، اسپان استى، جەر ءۇستى پىشىمىنەن، قاراشانىڭ اق ۇل­پاسىنان، سىمبات ونەرىنىڭ جاۋھارىنان، سامالاداي ءسان-ساۋ­لەتىنەن، ءشول قاڭسىتقان، اڭ­قاسى كەپكەن ايتاقىردان، قىس­قا­سى، تابيعاتتىڭ قاراپايىم كورىنىستەرىن استى-ءۇستىن، اۋدارىپ-توڭكەرىپ، تىنتكىلەپ وسكەلەڭ بۋ­ىنعا ۇلگى-ونەگە تۇتاتىن، كوزدىڭ جاۋىن الاتىن سۇلۋ نارقىنا، نازىك يىرىمىنە تامساندىرىپ، اۋەز-اۋەنى قۇلاق قۇرىشىن قاندىراتىن، قۇدىرەتى مەن ءبىتىمى تولقىتىپ، قۇ­رىلىس-كونسترۋكتسياسى تولعان­دىراتىن، جاساعان يەنىڭ امبەباپ تۋىندىگەرلىگىنە وي جۇگىرتە ءۇڭىل­تىپ، زەر سالادى. تاقىرىپ الۋان­دىعى سونداي – مۋزەي زالدارىن اياقتان توزدىرا، قاداۋ-قاداۋ ءار­بىر ەكزوتيكالىق ەكسپوناتقا جا­­نارىڭدى تىكتەپ، قۇندى جادىگەردىڭ قادىر-قاسيەتىنەن تاريحي جۇمباق سىر-سيپاتىنا، ۇرشىقتاي ۇيىرگەن رۋحاني تارتىلىس كۇشىنە كەنەلگەندەي رياسىز ۋىزداي سەزىمگە بولەيدى. بۇل رەتتە شىعارمانىڭ الەۋمەتتىك تانىمدىق قاسيەتىمەن قاتار ورە دەڭگەيى، ينتەللەكتۋالدىق بيىك پاراساتى، ءسوز ساپتاۋىنىڭ باۋ­راپ الاتىن ماگيالىق سيقىرى مەن مىسى وقىعان ءدۇيىم جۇرتتىڭ جۇرەك تولقىنىمەن شىم-شىمداپ اقىرىن-اقىرىن كۇرەتامىردى قۋالاپ بويعا سىڭەرى اقيقات.

سەزىم پەرنەسىن شەشەن تىلمەن كەستەلەپ، رۋحاني سەرگىتكەن، ءومىر­دىڭ وزىندەي ءتۇرلى-ءتۇستى بەزەن­دى­رىل­گەن ەنتسيكلوپەديالىق باسى­لىمنىڭ ءار تۇسىنان ويىپ، مىسال­عا جۇگىنەلىك.

«باق-باق – مامىردىڭ بالاۋسا شالعىنى ىشىندە ۇيالاپ قالعان كىشكەنتاي كۇن بەينەسى!.. كوكتەم شۋاعىمەن بىرگە ك ۇلىمسىرەيتىن كۇن بەينەلى گۇلدى بۇگىن تاڭعى سەرۋەن ساتىندە كوز نۇرىممەن قۋانا ايمالادىم... 04.05.17 ج.» (5-ب.).

«اققايىڭ سىلانىپ، سىرعا-شولپىسىن تاقتى. مامىردىڭ كو­گىلدىر اسپانى اياسىندا جا­ڭارىپ، بوي تۇزەگەن سۇلۋ قايىڭ-قىزدىڭ كوركەم جەلەگىنە كوز سالماي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس-اۋ، تۇسىن­سەڭىز. كوك­تەم تاڭى سەزىمدى تاعى دا ءبىر سەلت ەتكىزدى... 6.05.17 ج.» (6-ب.).

«...تاڭ الدىندا جاۋعان اقۇلپا قار شەتەن اعاشىنىڭ قىپ-قىزىل جيدەكتەرىن اپپاق شالىسىمەن جەپ-جەڭىل كومكەرىپ الىپتى. قىزىل مەن اقتىڭ گارمونياسى... قوڭىر كۇز بەن قىستىڭ ءولىارا مەزەتىندەگى بوياۋ ۇندەستىگى – اق پەن قىزىل! سۋ­ىق ەمەس، جىپ-جىلى سەزىمنىڭ ءلۇ­پىلى سەزىلەتىن جىلى بوياۋ! اس­تانا قىسى بيىل، ونشا ىزعارلى بول­مايتىن شىعار... 10.11.17 ج.» (13-ب.).

«...اققايىڭ – ليريكالىق وبراز. سۇلۋلىق پەن نازىكتىكتىڭ، سىرشىلدىق پەن ماحابباتتىڭ پاك بەينەسىنە اينالعان، جەلەگى جىبەكتەي ەسىلگەن كوركەم دە كەرىم­سال كۇمبەز اعاش. اققايىڭ – ولەڭ، اققايىڭ – وزەگىنە ءومىردىڭ شىرىن ءسولىن جيعان تابيعاتتىڭ تۇنىق تۋماسى. ءبىر عاجابى، ورماندى القاپتاردا شوقتالا دا وسەتىن، قاتارلاسىپ تا، جەكە-دارا دا بوي تۇزەيتىن اققايىڭدار قاشاندا ادام جانى مەن سەزىمىن ەڭ الدىمەن اقجۇزدى سىرلى سىمباتىمەن باۋراعان... 23.03.18 ج.» (29-ب.).

«...بۇلت-ايۋ مەن اق بۇيرا بۇلت­تار! اسپان الەمى تۇنعان سۋرەت. اقباۋىر بۇلتتار، اقشا بۇلتتار، اق شۋدا بۇلتتار، اقشۋلان بۇلتتار، الا شابىر بۇلتتار، اپپاق بۇلتتار، ءبىر شوكىم بۇلت... شاربى بۇلتتار، شۋدا بۇلتتار، تولقىن بۇلتتار، نازىك بۇلتتار، كەزبە بۇلتتار، كوك بۇيرا بۇلتتار، كوكشۋلان بۇلتتار، كۇلگىن بۇلتتار، سۇرعىلت بۇلتتار، سۇرقاي بۇلتتار، تۇيدەك بۇلتتار، شوق-شوق بۇلتتار. ءتىل ۇشىنا ورالا بەرەتىن تەڭەۋى شەكسىز تالاي-تالاي بۇلتتار اسپان-تەڭىزدىڭ ايدىنىندا نەشەمە زامانالاردان بەرى ءجۇزىپ كەلەدى، ءجۇزىپ بارادى. بايتاق تا باي، جاۋھار تىلىمىزدە بۇلتتارعا قانشا بەينەلى تەڭەۋ بولسا، بۇلت-سۋرەتتەردىڭ دە سونشاما اتاۋى بار... 29.10.18 ج.» (68-ب.).

«...شىعىس بەتى جەم وزەنىنە قارا­عان، باتىسىن قالىڭ شا­عىل قۇم ەمىنە جيەكتەگەن الىس اۋىل­دىڭ بەينەسى كوڭىلگە ساعىنىش سازىن ۇيالاتادى. اياسىندا بالا­لىق، ءجاسوسپىرىم شاقتىڭ كۇندەرى وتكەن، بۇيىعىپ جاتقان بەيكۇنا ىستىق مەكەن.

جىلدار بويى ۋاقىت تابىن سول كۇيى ساقتاپ تۇرىپ قالعان، شاتىرسىز، جايپاق توبەلى ەسكى ۇيلەرىندە، ۇشارىن كوككە سوزعان قاراعاشتار مەن كوكتەرەكتەردە الىس-الىس كۇندەردىڭ ەلەسى ءسال عانا مۇڭايىپ تۇرعانداي. قۇم جيەگىندەگى اۋىلدىڭ وسى باكەنە ۇيلەرى قانشاما ۇرپاقپەن بىرگە جاساپ، بىرگە تاعدىرلاس بولدى دەسەڭىزشى! تىرشىلىگى بەيعام، ءوز كۇيىن ءوزى كۇيتتەگەن تالاي جان­دارعا قۇتتى شاڭىراق، ىستىق ۇيا بولعان قالپىنان اينىماعان، ءبىر-ءبىرىن قايتالامايتىن ءوزىمىزدىڭ قازاقى سيپاتتى ۇيلەر-اي!.. 08.02.19 ج.» (86-ب.).

اتالعان ەڭبەك باستان-اياق تۇنىپ تۇرعان ۇلتتىق بوياۋعا قانىق ويۋ-ورنەككە، شۋاقتى ما­نەر-ناقىشقا، قاناتتى شابىت­قا، تىرشىلىكتىڭ بۇلكىلدەپ سوق­قان قان تامىرىنداي ءدىرىل-تى­نىسىن، مىنەز-قۇلقىن، بەكزات بولمىس-ءبىتىمىن تايعا تاڭبا باس­قانداي جاراتىلىس سۋرەتىن سەلكەۋسىز شىرايلى سومداعان. دۇنيە جارالىپ، سۋ اققالى ءومىر-تىرشىلىكتىڭ تاڭىرلىك جادى اۋىزدان-اۋىزعا، اتادان بالاعا جالعاسقان ۋاقىت پەن كەڭىستىك ارالىعىنداعى ساباقتاستىق تا­عىلىمى تاپسىرلەنگەن. سول ار­قىلى قالامگەر قىر-سىرى مول الۋان ءتۇرلى بۇگىنگى تاڭداعى كەلەلى ماسەلەنى شىعارماعا ارقاۋ ەتىپ، وقىرمانىن ويعا شومدىرادى. بۇل قىسقا-قىسقا زەردەلەنگەن لەبىز-پايىمىن اۆتور جارىس­تىرا تابيعي فوتوبەينەسىمەن ۇشتاستىرىپ بەرۋى وتە-موتە كوڭىلگە قونىمدى، ەستەتيكالىق اسەرلى... سونداي-اق «تىرشىلىك مينياتيۋرالارى. كۇندەلىك-ەسسەلەر» بىتىگىنىڭ 98-بەتىنەن 355-بەتى ارالىعىن «فوتوقوسىمشا» قامتىعان، الەۋمەتتىك جەلىدەگى دوستاردىڭ 356-383-بەتتەردەگى كەيبىر وي-پىكىرلەرى دە نازاردان تىس قالماعان.

سايىپ كەلگەندە، ءمادي ايىم­­بەتوۆتىڭ كوركەمدىك-يدەيا­­لىق شۇرايلى قولتاڭباسى كوڭىلدى الاڭ­داتقان الاساپىران، مازا­سىز كەزەڭدە ۇرپاققا مۇرا جەر تاعدىرى، دارحان ولكەنىڭ تۇ­تاس­تىعى مەن اماندىعىنا دەگەن ازا­ماتتىق شەكسىز قامقورلىق پەن ىڭكارلىكتى، وتانشىلدىق ءمولدىر سەزىمدى مازداتتى. «تىر­شىلىك مي­نياتيۋرالارى. كۇن­دەلىك-ەسسە­لەر» – ونەر ايدىنىندا ساۋلە­لەنگەن جۇماق ولكەنىڭ رۋحاني جاڭعىرىعى، ساناعا تو­قىلاتىن ۇلتتىق ادەپ پەن تانىم كودەكسى.

 

امانقوس مەكتەپ-تەگى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

Covid-19: تاعى 3 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

Covid-19: 184 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار