جەڭىل ماشينا دالا جولىمەن كەلىپ, اتىز باسىنا توقتادى. اۆگۋستىڭ ىستىق اپتابى تۇر دالادا قاپىرىق. توبەدەن تىك تۇسكەن كۇن تاباننان بىراق شىققانداي ىبەكەڭ اق قالپاعىن, كەڭ قولتىق جەلەتىن, كەرزى ەتىگىن مۇنداي ىسسىدا دا تاستاعان ەمەس. انە قازىر دە سول قالپىندا ماشينادان ءتۇستى. قاسىندا كولحوز اگرونومى مۇستافا تاجىكوۆ پەن ەگىس بريگاداسىنىڭ بريگاديرى قويشىباي ورازىمبەتوۆ. كانال بويىمەن باستاپ كەلەدى ول. پلانتيتسياعا جاقىنداپ بارىپ كىدىردى.
– كورەمىز عوي؟
– كورەلىك.
– ەندەشە كەتتىك. وتىرا قالىپ اياق كيىمىن شەشتى دە, بالاعىن ءتۇرىندى. ادەتتە سابىرلى, اۋىر بولىپ كورىنەتىن ىبەكەڭ ەگىن باسىندا ساپتاعى سولداتتاي قيمىلدايدى. ءبىز دە ونى ءۇنسىز قايتالاپ جاتىرمىز. ىبەكەڭ اتىز ىشىندەگى كىشكەنە جولمەن العا بەتتەدى. ەسكەرتكەنى:
– بايقاڭدار, جىلان شاقپاسىن, دەنە شىمىر ەتە ءتۇستى. اگرونوم مۇستافا سەكىرىپ كەتە جازدادى. جىلان, كەسىرتكە دەسە ءزار-يمانى قالمايتىن جىگىت ەكەن. ونىڭ وسى سىرىن بىلەتىن ىبەكەڭ ادەيى ازىلدەپتى.
اتىز ورتاسىنان اسا توقتادىق. ىبەكەڭنىڭ ىمداۋىمەن قويشىباي ىلكى العا شىقتى. «كۇرىشتىڭ ساباعىن ولشەپ كەر» دەگەن بەلگى بەردى وعان. بريگادير سۋدى بەلۋاردان كەشىپ تۇرىپ ءبىر ۋىس ساباقتى بويىنا تەڭەستىرىپ ەدى, الاسا جىگىتتىڭ يىعىنان كەلدى. قولمەن قويعانداي تەپ-تەگىس.
– كوڭىلگە ولقىلاۋ سوعاتىن اتىزىم وسى, مۇستافا. اگرونوم ءبىر-ەكى ساباقتى ءۇزىپ الىپ الاقانىمەن ۇگىتتى. ءدانىن سانادى.
– بۇرناعى جىلعىدان دا, بىلتىرعىدان دا كەم تۇسپەسىڭىزگە كوزىمىز جەتىپ تۇر. ىبەكەڭە بۇرىنعى مولشەر بەلگىلى. گەكتارىنا توقسان ءبىر-توقسان ەكى تسەنتنەردەن اينالعان. ول جاعىن ەسكە الىپ جاتپادى. تەك ايتقانى:
– ونى جينالعاندا كورەرمىز. ەندى شەتكە شىعالىق. قويشىباي ءتىسىن اقسيتا جىميادى. «اسىعىپ تا, اسىرىپ تا ايتپاۋدى كىمنەن ۇيرەنگەن وسى كىسى» دەگەلى تۇرعانداي.
جيەككە الدىمەن اتتاعان ىبەكەڭ ارتىنا بۇرىلىپ ءتىل قاتتى: وراق الدىندا ەگىندى توپتانىپ ارالاۋ بەكەر, جايۋلى داستارحاندى اياقپەن باسقان سياقتى, بويىڭ تىتىرەيدى.
ىبەكەڭ وسىلاي دەگەندە اگرونوم مۇستافا ازىلدەي سويلەدى:
– ادام باسقاننان ءونىمىڭىز ازايا قويماس, قاريا, ارام ءشوپ باسقاننان امان بولسا!...
بۇل ءسوز ىبەكەڭنەن بۇرىن بريگادير قويشىبايدىڭ جۇرەگىنە شىق ەتە ءتۇستى.
– ەۋ, مۇستافا, ون گەكتار جەردى كۇرمەك باستى دەپ مەنىڭ قىر سوڭىمنان قالمايتىن بولدىڭ عوي, اۋىلدا دا, دالادا دا تىلىڭە تيەك ەتەر مەنەن باسقا وسى كولحوزدا ەشكىم قالماعان با؟
– توقتا, قويشەكە, سابىر ەت.
– جوق, توقتامايمىن, مەنى شالىپ كەلەسىڭ, ايتپەسە ەگىنى تاپ-تازا ىبەكەڭدە نەڭ بار. اتىزدى ارام ءشوپ باسسا, وعان الدىمەن اگرونوم جاۋاپ بەرسىن, ايتارىم وسى.
مۇستافا بريگاديردىڭ شىڭداپ بۇرتيعانىنا جىميىپ قاپتى. ءزىلسىز جىميىس.
– قويشەكە, نەگە ۇرلەگەن قارىنداي جارىلعالى تۇرسىڭ, ءبىر قىلمىسىڭ بار-اۋ ءسىرا, مەن ەشبىر ادرەسسىز ايتتىم عوي. ساقتاندىرعىم كەلەدى. كىمدىكى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس ەكەن, تورەلىگىن ىبەكەڭ-اق ايتسىن.
ىبەكەڭ مىرس-مىرس ك ۇلىپ قويادى.
– وۋ, ەكى باستىققا باعا بەرە الام با مەن, ەكەۋىڭنىڭ ايتقاندارىڭ دا تەرىس بولماس كەرەك. تەك ەسكەرتەرىم: ادام ارام ءشوپ قۇرلى جوق پا, تاپتاي بەرسە, تارىداي ءداندى عانا ەمەس, تاۋداي تاستى دا جوق قىلماي ما؟ ەستە بولسىن, جىگىتتەر, ادامنىڭ قولى التىن بولعانمەن, تابانى ۋ.
ىبەكەڭنىڭ مىنا ءبىر تولعاۋى ءبارىمىزدى جالت قاراتتى. مۇستافا دا, قويشىباي دا ونى قولتىقتاي ىلگەرى اياڭدادى.
– ەندى ءبىر اپتادان كەيىن سۋىن تارتساق, ونشاقتى كۇننىڭ جۇزىندە وراق تا ءتۇسىپ قالار.
– ءتۇيىن جيىن-تەرىندى دۇرىس وتكىزۋدە قالىپ تۇر عوي.
– سولاي, مۇستافا. كۇرىشتى ءوسىرۋىن وسىرگەنمەن جيناۋعا كەلگەندە كىبىرتىكتەپ قالاتىنىمىز بار-اۋ كەيدە.
– ءدال ايتاسىز, ىبەكە, جارتىسىن دەسەم ارتىق بولار, كوپ جەردە ساباعىنا شىققان كۇرىشتىڭ تورتتەن ءبىرىن اتىزدىڭ ءوزى الىپ قالاتىنى انىق.
ىبەكەڭ ءۇنسىز قۇپتايدى. سول كەيپى تالاي نارسەنى اڭعارتادى. وسى جەردە ىبىراي قاريادان ءار ورايدا ەستىگەن كەيبىر لەبىزدەر ويعا ورالادى. بۇل – ءارى ەل اراسىنا, اسىرەسە ءوزىنىڭ جاقاەۆشى شاكىرتتەرى اراسىنا كەڭ تارالىپ, جاتتالىپ كەتكەن وسيەتتەر.
ءوزى ەڭبەك ەتەتىن «قىزىلتۋ» كولحوزىنىڭ جاستارى الدىندا بىلاي دەگەنى بار:
– نۋ ەگىن دە, جاسىل ورمان دا, قىزعالداق گۇل دە جەر-جانناتتان وركەن جايادى. ولاي بولسا جەردى سۇيىڭدەر, جەردى قادىرلەڭدەر, دوستارىم. بارلىق – جەردە. جەر – قويماداعى استىق, ورىستەگى مال, اۋىزداعى اس. ال سول جەر ەڭبەكپەن, تەك قانا ەڭبەكپەن, تەرمەن ءيدى, سونى ۇمىتپاڭدار!..
بۇرناعى جىلدىڭ اياعىندا وبلىس ورتالىعىندا جاس كۇرىششىلەردىڭ – جاقاەۆشىلاردىڭ سلەتى بولىپ, وعان ىبەكەڭنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن ۇشقىش-كوسموناۆت گەرمان ستەپانوۆيچ تيتوۆ قاتىستى. وسى ۇلكەن جيىندا ىبىراي قاريا قادىرلى قوناققا مىناداي نيەت ءبىلدىردى.
– اتام قازاق جاقسىنى سۇيگەن, ەل قوشەمەت كورسەتكەن ەرلەرگە باسىن يگەن. قارت تا بولسا ەل داڭقىن شىعارعان ەرلىگىڭە باس يەمىن.
بۇل ويىن ول مەيىرىمدى جۇزىمەن دە, اتالىق ىقىلاسىمەن دە, تەبىرەنگەن جۇرەگىمەن دە ۇعىندىردى. ال تيتوۆ بولسا, ىبەكەڭە دەگەن باي اسەرلەرىن وعان سىيلاعان كىتابىنا جازعان مىناداي سوزدەرىنەن ايقىن اڭعارتقان ەدى: «ىبىراي جاقاەۆقا تاڭقالا وتىرىپ ۇسىنامىن. ءومىر-باقي قارتايماي ءوتۋدىڭ سىرى ەڭبەكتە ەكەنىنە جاس ادامداردىڭ كوزى جەتسىن. ۇزاق جىلدار ساۋ-سالەمەت بولۋىڭىزدى تىلەيمىن تيتوۆ».
كۇرىش ءوسىرۋ جايىندا ىبەكەڭ نە ايتىپ ەدى:
– كۇرىش ءدانى دە بەينەبىر بالاپان. ال بالاپان ۇياسىن تاپساڭ, جەمىن بەرە بىلسەڭ عانا قاناتتانىپ ۇشا الادى. ۇشپاعان بالاپان قۇس بولمايتىنى سياقتى, كۇتپەگەن, بابىن تاپپاعان كۇرىش تە بولمايدى!
بۇدان كەيىن كۇرىش تۋرالى قۇلاش-قۇلاش ءسوز سويلەۋدىڭ نە قاجەتى بولسىن. زەردەسىندە بار ادامعا وسى دا جەتەدى.
مىنە, قازىر ۇلكەن وراق الدىندا ءوزىنىڭ سىرالعى دوستارىمەن بىرگە ىبەكەڭ وسىنداي پىكىرلەرىن, وسىنداي تەرەڭ سىرلارىن از سوزبەن ۇقتىرىپ, قورعاسىنداي سالماقتى قالپىن وزگەرتپەي, ماڭ-ماڭ باسىپ بارادى. انە ول جالعىز ءوزى ىلگەرىلەپ كەتتى. سوڭىنان قاراپ تۇرعان اگرونوم مەن بريگادير ىبەكەڭدى ءدال بۇگىن عانا كورگەندەي سۇيسىنە قارايدى.
«وسىناۋ اتىراپتا ىبەكەڭنىڭ كەتپەنى تيمەگەن جەر بار ما, ءسىرا؟ جوق شىعار. ءبىر كەزبە وسى ءوڭىر قالىڭ, بۇتا, ءشوپ-شوعىردىڭ ۇياسى ەدى. سونى كەتپەنمەن ارشىپ, كۇرىش ەككەنىن كوزبەن كورمەدىك پە! بۇل ءوڭىردىڭ «ىبىراي تۇبەگى» اتاۋلى سول ەڭبەگىنە حالىقتىڭ تارتقان ماڭگىلىك سىيى عوي.
سوندىقتان بۇل تۇبەك ىبەكەڭە ىستىق. ىبەكەڭنىڭ جاس كەزىندەگى قايرات-جىگەرىنىڭ قىزىعىن كورگەن دە وسى تۇبەك. ىبەكەڭنىڭ داڭقىن الەمگە ايگىلى ەتكەن دە وسى تۇبەك. رەكوردتىڭ تۋعان جەرى بۇل تۇبەك. جىلدار وتەر, ۋاقىت ىلگەرى كەتەر. جاڭا ۇرپاق, جاس ۇرپاق ەر جەتەر. سوندا بۇل تۇبەك – ىبىراي تۇبەگى دەپ ەرەكشە ەسكە الىنار, تاريح شەجىرەسى سەكىلدى اۋىزدان-اۋىزعا اۋىسار».
ەكەۋى دە وسىلاي ويلاپ, وسىلاي تولعانىپ كەتكەن سياقتانادى ماعان. ىبەكەڭ اينالاعا كوز جىبەرىپ تۇر. قولىندا ءبىر ۋىس توپىراق. تۋعان جەردىڭ توپىراعى, ءوزىنىڭ تەرى سىڭگەن توپىراق. ءدال وسى كورىنىس ىبەكەڭنىڭ بۇكىل ۇزاق ومىرىنە كوز جىبەرەر, ونىڭ ەڭبەككە تولى ەرلىك ءىسىن كوز الدىنا اكەلەر ءسات ءتارىزدى ەدى.
قويشىباي تەرەڭ تولعانىستان كەيىن ءبىر سىر اشتى. «مىنە, تابانداتقان وتىز جىل بىرگە ەڭبەك ەتىپ كەلەم. ەكى ەلى ەتەك اجىراتقانىمىز جوق. ىبەكەڭنىڭ بارلىق قۋانىشىنا دا, قينالىسىنا دا كۋا بولدىق. ءوزىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا اتاي ءتوسى وردەنگە تولدى. التىن جۇلدىز جارقىرادى. سوڭعى كۇندەرى ءوزىنىڭ جەتپىس بەس جىلدىق تويى وسىناۋ كيەلى قارتتىڭ جۇزىنەن ەرەكشە ءبىر كورىنىس بايقايمىن. «...ە. تۇبەك, «ىبىراي تۇبەگى», وتىز جىلداي وتاستىق, توسىڭدە ەركىن شالقىتتىڭ, قۇتىڭدى ايامادىڭ. دەنەڭە تامعان اششى تەردى ءتاتتى ريزىق ەتىپ قايتارىپ كەلەسىڭ. ەندى مەن جەتپىس بەسكە شىعىپ تۇرمىن. جەتپىس بەس اۋىر جۇك ەكەن. سەنەن الىستاتىپ كەتەردەي سەزىنەم. جوق...» ءدال وسىنداي تولعانىس تابامىن جۇزىنەن. تۇبەكپەن قوشتاسقانداي بولادى. الدە سىرلاسقانى ما ەكەن؟..
ىبەكەڭ قايتىپ ورالدى. كۇرىشتىڭ جايىن ايتىپ كەلەدى. قاشان جيناپ الادى, قانشا ءتۇسىم بولادى. سونى اڭگىمەلەيدى. جاس ورمانداي جايقالا ءوسىپ, بوي كوتەرىپ كەلە جاتقان شاكىرتتەرى الدىندا, ەلى الدىندا بەرگەن ۋادەسىندە تۇرۋدى ارماندايدى. ويعا وي جالعاسادى.
ىبەكەڭ كۇرىش باسىندا قالدى. ءبىز اتتانىپ, باسقا زۆەنولارعا بەت تۇزەدىك. ارتقا بۇرىلىپ قاراي بەرەمىز. دالا كىندىگىن قولىنا ۇستاپ تۇرعان ۇلكەن الىپتاي كورىنەدى ول.
بۇگىن توي. ءتورت لەنين وردەندى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىق لاۋرەاتىنىڭ, دالا اكادەميگىنىڭ تويى, اق كۇرىشتىڭ اتاسى ىبىراي جاقاەۆتىڭ جەتپىس بەس جىلدىعى, ەل بولىپ اتاپ وتەر ۇلكەن مەرەكە. ەرتەڭ وراق. ىبەكەڭ «ىبىراي تۇبەگىندە» كۇرىشىنە وراق سالادى.
ۇ. باعاەۆ.
قىزىلوردا وبلىسى.
شيەلى اۋدانى
«سوتسياليستىك قازاقستان», 18 اۆگۋست, 1965 جىل
