كريپتوۆاليۋتا نارىعىندا الاياقتار كوبەيدى
كوبىنە قارجى الاياقتارى زاڭسىز ارەكەتتەرىن كريپتوۆاليۋتا نارىعى ارقىلى ىسكە اسىرىپ وتىرعان. كولەڭكەلى وپەراتسيالار اسىرەسە Binance جانە Huobi پلاتفورمالارىندا ءجيى ورىن الىپتى. اقش-تىڭ قارجى مينيسترلىگى (قازىناشىلىق دەپارتامەنتى) رەسەيلىك ميللياردەر ولەگ دەريپاسكاعا رەسەي بيلىگىنە تابىستى جىلىستاتۋعا قولعابىس ەتۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىك كەلتىردى. قازاقستانداعى احۋال دا كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. ەگەمەندىك العاننان بەرى ەلىمىزدەن شامامەن 200 ملرد دوللارعا جۋىق قاراجات جىراققا شىعارىلعان.
ەلدەگى جاعدايدى تارقاتپاس بۇرىن, الدىمەن الەمدىك كونيۋنكتۋرانى باعامداپ كورەيىك. تسيفرلى ءداۋىردىڭ ارتىقشىلىعىن كيبەرقىلمىسكەرلەر ۇتىمدى پايدالانىپ كەلەدى. Chainalysis كومپانياسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2019 جىلى بيرجالارعا بيتكوين تۇرىندە زاڭسىز الىنعان 2,8 ملرد دوللار تۇسكەن. بۇل قاراجاتتىڭ 52%-دان استامى تەك ەكى پلاتفورماعا – Binance جانە Huobi-گە جىبەرىلدى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, 300 مىڭنان اسا ەسەپشوت قىلمىستىق ىسپەن بايلانىستى بولعان. وسى رەتتە اقشانىڭ 75%-ى, ياعني جالپى سوماسى 819 ملن دوللار تەك 810 اميانعا تۇسكەن.
ماماندار بۇل مەكەنجايدىڭ دەنى تاۋەلسىز بروكەرلەرگە تيەسىلى بولعاندىقتان KYC ءراسىمنىڭ (كليەنتتى انىقتاۋ ءتارتىبى) جەڭىلدەتىلگەن تالاپتارى ولارعا الاياقتارمەن بىرلەسىپ, بيرجالارداعى قاراجاتتى جىمقىرۋعا سەپتەستى دەپ سانايدى. وسىعان بايلانىستى Rogue 100 ءتىزىمى جاساقتالىپ, وعان تابىستى جىلىستاتۋعا كومەكتەسەتىن 100 ءىرى دەربەس بروكەردىڭ ەسىمى جاريالاندى. سول جۇزدىكتىڭ 70-ءى Huobi بيرجاسىندا جۇمىس ىستەيتىنى جانە 2019 جىلى بۇل بروكەرلەرگە قىلمىستىق قۇرىلىمداردان 194 ملن دوللار بيتكوينمەن بەرىلگەنى انىقتالدى. ءبىر قىزىعى, بۇل تىزىمدەگى بىردە-ءبىر بروكەر Binance-تە جۇمىس ىستەمەيتىن بولىپ شىقتى. الايدا كەيبىرەۋىنىڭ اتالعان بيرجادا جانە باسقالارىندا اككاۋنتتارى بولۋى مۇمكىن. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە قانىققان Binance وكىلدەرى پلاتفورماداعى كىرىستى جىلىستاتۋ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ ءۇشىن KYC جانە AML پروتسەدۋرالارىن جەتىلدىرۋگە ۋادە ەتتى. بۇل ورايدا جوعارىداعى تىزىمدە الاياقتارمەن جۇمىس ىستەيتىن بارلىق دەربەس بروكەرلەر كورسەتىلمەگەن. سەبەبى ولاردىڭ كوپشىلىگىن انىقتاۋعا تۋرا كەلەدى. سوراقىسى سول قاۋىپتى تىزىمدەگى بروكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى.
ءداستۇرلى ۆاليۋتاعا سۇرانىس جوعارى
بىلتىر تامىز ايىندا اقش-تاعى ۆەستۆۋد شاھارىنىڭ تۇرعىنى كۋنال كالرا كريپتوۆاليۋتا ارقىلى 25 ملن دوللاردى جىلىستاتقانىن مويىندادى. بۇل – كاسىپكەرلىكتەگى كىرىستى جىمقىرۋعا قاتىستى قۇراما شتاتتارداعى العاشقى فەدەرالدىق قىلمىستىق ءىس.
وسىعان ۇقساس جاعداي سكانديناۆيا ايماعىندا بولدى. 33 جاستاعى دانيالىق ازامات بيتكوينمەن 450 مىڭ دوللار قاراجات جىمقىرعانى ءۇشىن 4 جىل 3 ايعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. جەرگىلىكتى پوليتسيانىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ايىپتالۋشى بيتكوين ساتىپ الىپ, ونى شەتەلدىك كريپتوۆاليۋتا بيرجالارىنىڭ شوتتارى ارقىلى قاتىسۋشىلارعا جىبەرىپ وتىرعان. ناقتى قانداي بيرجالار ەكەنى ەسەپتە كورسەتىلمەگەن. تەرگەۋ بارىسىندا كۇدىكتىنىڭ بانكتەگى شوتتارىنىڭ بىرىنە بوپسالاۋ ارقىلى يەلەنگەن اقشالارى ءتۇسىپ وتىرعانى اشكەرەلەندى.
ايتسە دە ارنايى زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, قىلمىسكەرلەر اراسىندا ءالى دە ءداستۇرلى اقشاعا سۇرانىس جوعارى. ويتكەنى قازىر دۇنيە جۇزىندە كريپتوۆاليۋتامەن جاسالاتىن قىلمىسقا قارسى كۇرەس كۇشەيىپ كەلەدى. سول سەبەپتى قىلمىسكەرلەر فياتتى قاراجاتتى پايدالانۋدى جالعاستىرۋدا. Rand Corporation كوممەرتسيالىق ەمەس تالداۋ ورتالىعى كريپتوۆاليۋتا تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋ ءادىسى رەتىندە اسا قاتتى قاۋىپ توندىرمەيدى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن.
كورشىلەس رەسەيدە اقشا مەن م ۇلىك اينالىمىن رەسەي قارجى مونيتورينگى باقىلايدى. بۇل قۇرىلىم بانكتەگى قاراجاتتىڭ شىعۋى تۋرالى اقپاراتتى سۇراستىرۋعا قۇقىلى. ال تەكسەرۋدىڭ قورىتىندىسىن سالىق نەمەسە پوليتسيا ورگانىنا بەرە الادى. رەسەيدە قولما-قولعا اينالدىرىلعان اقشا قاتاڭ باقىلانبايدى. سول سەبەپتى زاڭسىز اقشا اينالىمى فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەدى. باتىس ەلدەرىندەگى تابىستى جىلىستاتۋداعى مودەلدىڭ اسا تانىمال بولماۋى دا وسىندا جاتىر. «باتىس مەملەكەتتەرى مەن رەسەيدەگى زاڭسىز قولما-قول اقشامەن كۇرەستە ايىرماشىلىق بار. مىسالى, رەسەيدە قولما-قول اقشاعا پاتەر الساڭىز, بۇل اقشانىڭ قايدان كەلگەنىن ەشكىم سۇرامايدى. ال ەگەر ءدال وسىلاي ۆاشينگتون ورتالىعىنان باسپانا الۋدى قالاساڭىز, وندا بۇل ويىڭىزدان تۇك شىقپايدى. ەشكىم سىزگە ءۇيىن ساتپايدى. تەك اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋ ارقىلى عانا جىلجىمايتىن م ۇلىككە قول جەتكىزەسىز. نەگە؟ باتىستا قوماقتى قولما-قول اقشا – قىلمىستىق ەلەمەنتتىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى ەسىرتكى بيزنەسى, جەزوكشەلىك جانە تاعى باسقا قىلمىستار قولما-قول اقشامەن جاسالادى. گەروين پارتياسى ءۇشىن اقشاسىز ەسەپ ايىرىسسا, بىردەن مەملەكەتتىك قارجىلىق قاداعالاۋعا الىنادى. سوندىقتان قىلمىستىڭ دەنى قولما-قول اقشانىڭ اينالاسىندا شوعىرلانعان.
ال رەسەيدە بارلىعى كەرىسىنشە. ءىرى كولەمدەگى قولما-قول اقشانى قايدان الدىڭ دەپ ەشكىم سۇرامايدى. ەگەر ەسەپشوتتاعى قاراجات بولسا, وندا جاعداي باسقاشا. بۇل ورايدا سالىق تولەپ, كىرىستىڭ قايدان كەلگەنى جونىندە اقپارات بەرۋگە تۋرا كەلەدى. بيۋدجەت قاراجاتىن سىرتقا شىعارىپ, ونى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋ قارقىن الدى. الاياقتاردىڭ جۇيەسى قاراپايىم: ءبىر كۇندىك فيرمامەن شارت جاسالادى. وسىدان كەيىن مەملەكەتتىك بيۋدجەت قولما-قول اقشاعا اۋدارىلىپ, قىلمىسكەرلەر ءىزىن سۋىتادى. كىرىستىڭ شىعۋى جونىندە سۇرامايىنشا, زاڭسىز قولما-قول اقشانىڭ ماسەلەسى رەسەيدە وزەكتى بولىپ قالا بەرمەك», دەپ الەۋمەتتىك جەلىدە ويىمەن ءبولىستى رەسەيلىك زاڭگەر رۋسلان رەشاتوۆ.
رەسمي دەرەك بەيمالىم...
قازاقستانعا كەلسەك, بۇل رەتتە قارجى مينيسترلىگى قارجى مونيتورينگى كوميتەتىنە ارنايى ساۋالحات جولداعان ەدىك. وكىنىشكە قاراي, قۇزىرلى ورگان تاراپىنان قاناعاتتانارلىق جاۋاپ الا المادىق. ۆەدومستۆونىڭ رەسمي جاۋابى مىناۋ: «قر قارجى مينيسترلىگىنىڭ قارجى مونيتورينگى كوميتەتى ءسىزدىڭ قازاقستاننان اقشا قاراجاتىن شىعارۋ تۋرالى مالىمەتتەردى ۇسىنۋعا قاتىستى 2020 جىلعى 4 اقپانداعى №08-46/62008 سۇرانىسىڭىزدى قاراستىرىپ, كەلەسىنى حابارلايدى. «قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 18-بابىنىڭ 3-بولىمىنە سايكەس (بۇدان ءارى – زاڭ) قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۋاكىلەتتى ورگانعا قارجى مونيتورينگىنە جاتاتىن وپەراتسيا تۋرالى مالىمەتتەر مەن اقپاراتتى ۇسىنۋ تۋرالى سۇراۋ سالۋدى جىبەرۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ جانە ونىڭ ورىنباسارلارىنىڭ سانكتسياسىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. زاڭنىڭ جوعارىدا كورسەتىلگەن بابىنىڭ 5-1 تارماعىنا سايكەس قارجى مونيتورينگىنە جاتاتىن وپەراتسيالار تۋرالى, سونداي-اق قارجى مونيتورينگى سۋبەكتىلەرىنىڭ كليەنتتەرى تۋرالى مالىمەتتەر مەن اقپاراتتى ۋاكىلەتتى ورگان وسى زاڭدا كوزدەلمەگەن تارتىپپەن بەرمەيدى. وسىعان بايلانىستى, زاڭناما نورمالارىن بۇزۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا وسى سۇرانىس بويىنشا اقپارات جولداۋ مۇمكىن بولىپ تابىلمايدى. سونىمەن بىرگە قارجى مونيتورينگى كوميتەتى سىزبەن الداعى ۋاقىتتا قر زاڭناماسى شەڭبەرىندە ىنتىماقتاستىققا دايىن».
البەتتە, ارناۋلى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ بەلگىلەنگەن جۇمىس ءتارتىبى بار. ونى جوققا شىعارۋ قيسىنسىز, ول زاڭمەن رەتتەلگەن. دەسە دە پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋىن قالاساق, وندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعى, سونداي-اق قاجەتتى اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگى سوعان لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى ءتيىستى ەمەس پە؟!
قوش, بىزدەگى زاڭسىز قولما-قول اقشانىڭ كونيۋنكتۋراسىن ءبىلۋ ءۇشىن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە جۇگىندىك. اسىرەسە شەت ەلدەردەگى باعالى قاعازدار نارىعى, سونداي-اق ۆاليۋتا جانە قور نارىعىنان تۇسەتىن تابىس قازاقستاندا قولما-قول اقشاعا اۋدارىلۋى مۇمكىن دەگەن اقپارات بەيرەسمي دەرەك كوزدەرىنەن قولىمىزعا ءتۇستى. تۇتاستاي العاندا, شەتەلدىك ترەيدەرلەر ءۇشىن قازاقستاندا تابىسىن قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟ ترەيدەرلەردىڭ تابىسى قازاقستاندا فيسكالدى ورگاندارمەن رەتتەلگەن بە, ياعني تابىسىنىڭ قانشا پايىزى سالىققا تولەنەدى؟ مىنە, وسى سۇراقتارعا Wall Street Invest Partners فيليالىنىڭ ديرەكتورى ءىلياس قاسجانوۆ جاۋاپ بەرگەن-ءدى.
– الدىمەن قارجى نارىعىندا ساۋدا قالاي جۇرگىزىلەتىنىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. قارجى نارىعى دەپ مەڭزەپ تۇرعانىم: ۆاليۋتا, تاۋار, شيكىزات جانە قۇندى قاعازدار نارىعى. اتالعان نارىقتىڭ بىرەۋىنە شىعۋعا نيەت بىلدىرسەك, ەڭ الدىمەن بروكەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. بروكەر دەگەنىمىز كىم؟ ول – قۇزىرلى ورگاننىڭ رۇقساتىن, ياعني ليتسەنزياسىن الىپ, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا ساۋدا الاڭىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كاسىبي قاتىسۋشى. ونىڭ نەگىزگى كوزدەگەنى – كوميسسيا. ياعني, بروكەر ءار ينۆەستوردىڭ جاساعان ساۋداسىنان بەلگىلى مولشەردە ءوز پايداسىن الىپ وتىرادى. ارينە ول پايدا ينۆەستوردىڭ تابىسىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا از. سوندىقتان شىعىسى دا جوق. مۇنىمەن ايتقىم كەلگەنى, ءار ينۆەستور ءوزى قالاعان نارىققا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بروكەردى تاڭدايدى. مىسالى, ەلىمىزدەگى بيرجالاردا ساۋدا جاساعىسى كەلگەن ينۆەستور ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى بروكەرلەردىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ويتكەنى بۇل سالا ەندى عانا دامىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان ۇلتتىق بانك قاتاڭ قاداعالايدى. بروكەر ينۆەستورعا ساۋدا شوتىن اشادى. اقشا بانكتەگى ەسەپشوتىڭىز ارقىلى اۋدارىلادى. تۋرا سولاي اقشاڭىزدى سول بانك ارقىلى الاسىز. ەسكەرتەتىن جايت, بروكەر اقشانى شوتتىڭ يەسىنە عانا اۋدارادى. بۇل ستاندارتتار AML دەپ اتالادى (قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى ستاندارتتار). سوندىقتان دا شەت ەلدەگى قۇندى قاعازداردان تۇسكەن پايدا قازاقستانعا كەلسە, ول تەك ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلەسىن قوسادى. سەبەبى قارجىلاي ساۋاتتى ادامداردىڭ ءال-اۋقاتى ەسەلەنە تۇسەدى. تۇسكەن پايدادان سالىق تولەنەدى جانە سۇرانىستى وتەيدى, – دەدى ءى.قاسجانوۆ.
سالا مامانى شەتەلدىك ترەيدەرلەر ءۇشىن قازاقستاننىڭ قۇندى قاعازدارى تارتىمسىز دەيدى. سەبەبى نارىقتاعى قاتىسۋشىلار تىم از. دەمەك, الاتىن پايدا دا شامالى بولسا كەرەك. سوندىقتان ترەيدەردىڭ تاپقان پايداسى تۇرىپ جاتقان ەلىندەگى بانكتەردىڭ شوتىنا تۇسەدى. قازاقستاندا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ىرگەسى قالانعان استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ءتيىمدى ۇسىنىس جاساپ كەلەدى. مۇندا اعىلشىن قۇقىعىنا نەگىزدەلگەن سوت جۇيەسى ىسكە قوسىلعان جانە قاتىسۋشىلار 50 جىلعا سالىق تولەۋدەن بوساتىلعان, دەدى ءى.قاسجانوۆ.
– قازاقستاننىڭ سالىق زاڭناماسىنا سايكەس قۇندى قاعازدارمەن ساۋدا جاساپ, تاپقان پايداعا سالىق سالىنادى. بۇل وتە اۋقىمدى تاقىرىپ. ويتكەنى قۇندى قاعازداردىڭ باعاسى اۋىتقۋىنان تاباتىن پايدا بار. ديۆيدەند رەتىندە كەلگەن پايدا مەن شەت ەلدەگى بروكەرلەردىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن ادامدار دا بار. قىسقاشا ايتقاندا ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتى دەكلاراتسيا تولتىرعان كەزدە وزىندەگى قۇندى قاعازداردى كورسەتۋى كەرەك. بۇل قاعازعا جەكە تابىس سالىعى 10% مولشەرىندە سالىنادى, – دەدى ءى.قاسجانوۆ.
سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا قارجى باقىلاۋ ورگاندارى ءبىر مىڭعا جۋىق قىلمىستىق ءىستىڭ قوزعالۋىنا نەگىز بولعان كولەڭكەلى جۇيەلەردى انىقتادى. بىلتىر 800-گە جۋىق جاۋاپسىز كليەنتتەرمەن ىسكەرلىك قاتىناس توقتاتىلىپ, 280-نەن استام نىسان قارجى مونيتورينگىنىڭ ەسەبىنە قويىلدى. 2019 جىلى 800-گە تارتا كۇماندى كومپانيالار انىقتالىپ, ولاردىڭ كىرىس اينالىمى ميللياردتاعان اقشانى قۇراعان.
