ەكونوميكا • 20 اقپان، 2020

تابىستى جىلىستاتۋدىڭ جولدارى

116 رەتكورسەتىلدى

قىلمىستىق جولمەن كىرىستى جىلىستاتۋ ءھام اقشانى زاڭسىز قولما-قولعا اينالدىرۋ – قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان الەمدىك پروبلەما. ماسەلەن، بىلتىر قىلمىسكەرلەر بيتكوين ارقىلى 3 ملرد دوللارعا جۋىق قاراجاتتى قالتاعا باسىپتى. بۇل دەرەكتى Chainalysis كومپانياسى ارنايى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە كەلتىردى.

 

كريپتوۆاليۋتا نارىعىندا الاياقتار كوبەيدى

كوبىنە قارجى الاياقتارى زاڭسىز ارەكەتتەرىن كريپتوۆاليۋ­تا نارىعى ارقىلى ىسكە اسىرىپ وتىرعان. كولەڭ­كەلى وپەرا­تسيا­لار اسىرەسە Binance جانە Huobi پلاتفورمالارىندا ءجيى ورىن الىپتى. اقش-تىڭ قارجى مينيستر­لىگى (قازىناشىلىق دەپارتا­مەنتى) رەسەيلىك ميلليار­دەر ولەگ دەريپاسكاعا رەسەي بي­لى­گىنە تابىستى جىلىستاتۋعا قول­عا­بىس ەتۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىك كەل­تىردى. قازاقستانداعى احۋال دا كوڭىل كونشى­تەرلىك ەمەس. ەگە­مەن­دىك العاننان بەرى ەلىمىزدەن شا­ما­مەن 200 ملرد دوللارعا جۋىق قاراجات جىراققا شىعارىلعان.   

ەلدەگى جاعدايدى تارقاتپاس بۇرىن، الدىمەن الەمدىك كونيۋنكتۋرانى باعامداپ كورەيىك. تسيفر­لى ءداۋىردىڭ ارتىقشىلىعىن كيبەرقىلمىسكەرلەر ۇتىمدى پايدا­لانىپ كەلەدى. Chainalysis كومپا­نياسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2019 جىلى بيرجالارعا بيتكوين تۇ­رىندە زاڭسىز الىنعان 2،8 ملرد دوللار تۇسكەن. بۇل قارا­جات­تىڭ 52%-دان استامى تەك ەكى پلات­فورماعا – Binance جانە Huobi-گە جى­بەرىلدى. ساراپشى­لار­دىڭ با­عا­­لاۋىنشا، 300 مىڭ­نان اسا ەسەپ­­شوت قىلمىستىق ىسپەن بايلا­نىس­تى بولعان. وسى رەت­تە اقشا­نىڭ 75%-ى، ياعني جال­پى سوماسى 819 ملن دوللار تەك 810 اميانعا تۇسكەن.

ماماندار بۇل مەكەنجايدىڭ دەنى تاۋەلسىز بروكەرلەرگە تيەسىلى بول­عان­دىقتان KYC ءراسىمنىڭ (كليەنتتى انىقتاۋ ءتارتىبى) جەڭىلدەتىلگەن تالاپتارى ولارعا الاياقتارمەن بىرلەسىپ، بيرجالارداعى قاراجاتتى جىمقىرۋعا سەپتەستى دەپ سانايدى. وسىعان بايلانىس­تى Rogue 100 ءتىزىمى جاساقتالىپ، وعان تابىستى جىلىستاتۋعا كومەكتەسەتىن 100 ءىرى دەربەس بروكەردىڭ ەسىمى جاريالاندى. سول جۇزدىكتىڭ 70-ءى Huobi بيرجاسىندا جۇمىس ىستەيتىنى جانە 2019 جىلى بۇل بروكەرلەرگە قىلمىستىق قۇ­رىلىمداردان 194 ملن دوللار بيت­كوين­مەن بەرىلگەنى انىقتالدى. ءبىر قىزى­عى، بۇل تىزىمدەگى بىردە-ءبىر بروكەر Binance-تە جۇمىس ىستەمەيتىن بولىپ شىقتى. الايدا كەيبىرەۋىنىڭ اتالعان بيرجادا جانە باسقالارىندا اككاۋنتتارى بولۋى مۇمكىن. زەرتتەۋ ناتي­جە­لەرىنە قانىققان Binance وكىلدەرى پلات­فورماداعى كىرىستى جىلىستاتۋ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ ءۇشىن KYC جانە AML پروتسەدۋرالارىن جەتىل­د­ىرۋ­گە ۋادە ەتتى. بۇل ورايدا جوعارى­دا­عى تى­زىمدە الاياقتارمەن جۇمىس ىستەي­تىن بار­لىق دەربەس بروكەرلەر كور­سەتىل­مەگەن. سەبەبى ولاردىڭ كوپشى­لىگىن انىق­تاۋعا تۋرا كەلەدى. سوراقىسى سول قاۋىپ­تى تىزىم­دەگى بروكەرلەردىڭ بەلسەن­دىلىگى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى.

 ءداستۇرلى ۆاليۋتاعا سۇرانىس جوعارى

بىلتىر تامىز ايىندا اقش-تاعى ۆەستۆۋد شاھارىنىڭ تۇرعىنى كۋنال كالرا كريپتوۆاليۋتا ارقىلى 25 ملن دوللاردى جىلىستاتقانىن مويىندادى. بۇل – كاسىپكەرلىكتەگى كىرىستى جىمقىرۋعا قاتىستى قۇراما شتاتتارداعى العاشقى فەدەرالدىق قىلمىستىق ءىس.

وسىعان ۇقساس جاعداي سكاندينا­ۆيا ايماعىندا بولدى. 33 جاس­­تاعى دانيالىق ازامات بيتكوين­مەن 450 مىڭ دوللار  قاراجات جىم­­قىر­­عانى ءۇشىن 4 جىل 3 ايعا باس بوس­­تاندىعى­نان ايىرىلدى. جەر­­­گى­لىكتى پوليتسيا­نىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، ايىپتالۋ­شى بيتكوين ساتىپ الىپ، ونى شەتەلدىك كريپتوۆاليۋتا بيرجالارىنىڭ شوتتارى ارقىلى قا­تىسۋشىلارعا جىبەرىپ وتىرعان. ناقتى قانداي بيرجالار ەكەنى ەسەپتە كورسەتىلمەگەن. تەرگەۋ با­رى­سىندا كۇدىكتىنىڭ بانكتەگى شوت­تارى­نىڭ بىرىنە بوپسالاۋ ارقىلى يەلەنگەن اقشالارى ءتۇسىپ وتىرعانى اشكەرەلەندى. 

ايتسە دە ارنايى زەرتتەۋ كورسەت­كەندەي، قىلمىسكەرلەر اراسىندا ءالى دە ءداستۇرلى اقشاعا سۇرانىس جوعارى. ويت­كەنى قازىر دۇنيە جۇزىن­دە كريپتوۆاليۋتا­مەن جاسالاتىن قىل­مىسقا قارسى كۇ­رەس كۇشەيىپ كەلەدى. سول سەبەپتى قىل­­مىس­كەر­لەر فيات­تى قاراجاتتى پاي­دا­لانۋ­دى جال­عاس­­تىرۋدا. Rand Corpo­ration كوم­مەر­تسيالىق ەمەس تالداۋ ور­تا­­لىعى كريپ­توۆاليۋ­تا تەر­روريزمدى قار­­جى­لان­دىرۋ ءادىسى رەتىندە اسا قاتتى قاۋىپ تون­دىر­مەي­دى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن.

كورشىلەس رەسەيدە اقشا مەن م ۇلىك اينالىمىن رەسەي قارجى مونيتورينگى باقىلايدى. بۇل قۇرىلىم بانكتەگى قاراجاتتىڭ شىعۋى تۋرالى اقپاراتتى سۇراستىرۋعا قۇقىلى. ال تەكسەرۋدىڭ قورى­تىندىسىن سالىق نەمەسە پوليتسيا ورگانىنا بەرە الادى. رەسەيدە قولما-قولعا اينالدىرىلعان اقشا قاتاڭ باقىلانبايدى. سول سەبەپتى زاڭسىز اقشا اينالىمى فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەدى. باتىس ەلدەرىندەگى تابىس­تى جىلىستاتۋداعى مودەلدىڭ اسا تانىمال بولماۋى دا وسىندا جاتىر. «باتىس مەملەكەتتەرى مەن رەسەيدەگى زاڭسىز قولما-قول اقشامەن كۇرەستە ايىرماشىلىق بار. مىسالى، رەسەيدە قولما-قول اقشاعا پاتەر الساڭىز، بۇل اقشانىڭ قايدان كەلگەنىن ەشكىم سۇرامايدى. ال ەگەر ءدال وسىلاي ۆا­شينگ­تون ورتالىعىنان باسپانا الۋدى قالاساڭىز، وندا بۇل ويىڭىزدان تۇك شىقپايدى. ەشكىم سىزگە ءۇيىن ساتپاي­دى. تەك اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋ ار­قىلى عانا جىلجىمايتىن م ۇلىككە قول جەتكىزە­سىز. نەگە؟ باتىستا قوماقتى قولما-قول اقشا – قىلمىستىق ەلە­مەنتتىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى. ويت­كەنى ەسىرتكى بيزنەسى، جەزوكشەلىك جانە تاعى باسقا قىلمىستار قولما-قول اقشامەن جاسالادى. گەروين پارتياسى ءۇشىن اقشاسىز ەسەپ ايىرىسسا، بىردەن مەملەكەتتىك قارجىلىق قاداعالاۋعا الىنادى. سوندىقتان قىلمىستىڭ دەنى قولما-قول اقشانىڭ اينالاسىندا شوعىرلانعان.

ال رەسەيدە بارلىعى كەرىسىنشە. ءىرى كولەمدەگى قولما-قول اقشانى قاي­دان الدىڭ دەپ ەشكىم سۇرامايدى. ەگەر ەسەپشوتتاعى قاراجات بولسا، وندا جاعداي باسقاشا. بۇل ورايدا سالىق تولەپ، كىرىستىڭ قايدان كەلگەنى جونىندە اقپارات بەرۋگە تۋرا كەلەدى. بيۋدجەت قاراجاتىن سىرتقا شىعارىپ، ونى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋ قارقىن الدى. الاياقتاردىڭ جۇيەسى قاراپايىم: ءبىر كۇندىك فيرمامەن شارت جاسالادى. وسىدان كەيىن مەملەكەتتىك بيۋدجەت قولما-قول اقشاعا اۋدارىلىپ، قىلمىسكەرلەر ءىزىن سۋىتادى. كىرىستىڭ شىعۋى جونىندە سۇرامايىنشا، زاڭسىز قولما-قول اقشانىڭ ماسەلەسى رەسەيدە وزەكتى بولىپ قالا بەرمەك»، دەپ الەۋمەتتىك جەلىدە ويىمەن ءبولىستى رەسەيلىك زاڭگەر رۋسلان رەشاتوۆ. 

رەسمي دەرەك بەيمالىم...

قازاقستانعا كەلسەك، بۇل رەتتە قارجى مينيسترلىگى قارجى موني­تورينگى كوميتەتىنە ارنايى ساۋالحات جولداعان ەدىك. وكىنىشكە قاراي، قۇ­­زىر­لى ورگان تاراپىنان قانا­عات­­­تانارلىق جاۋاپ الا المادىق. ۆەدومستۆو­نىڭ رەسمي جاۋابى مىناۋ: «قر قارجى مينيسترلىگىنىڭ قارجى مونيتورينگى كوميتەتى ءسىزدىڭ قازاق­ستاننان اقشا قاراجاتىن شىعارۋ تۋرالى مالى­مەت­تەردى ۇسىنۋعا قاتىستى 2020 جىل­عى 4 اقپانداعى №08-46/62008 سۇرا­نىسىڭىزدى قاراس­تىرىپ، كەلەسىنى حابارلايدى. «قىلمىستىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جى­لىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قار­جى­لاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرا­لى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭى­نىڭ 18-بابىنىڭ 3-بولىمىنە سايكەس (بۇدان ءارى – زاڭ) قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ ۋاكىلەتتى ورگانعا قارجى مونيتورينگىنە جاتاتىن وپە­را­تسيا تۋرالى مالىمەتتەر مەن اقپا­راتتى ۇسىنۋ تۋرالى سۇراۋ سالۋدى جىبەرۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ جانە ونىڭ ورىن­با­سارلارىنىڭ سانكتسياسىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. زاڭنىڭ جوعارىدا كور­سە­تىلگەن بابىنىڭ 5-1 تارماعىنا ساي­كەس قارجى مونيتورينگىنە جاتاتىن وپەراتسيالار تۋرالى، سونداي-اق قار­جى مونيتورينگى سۋبەكتىلەرىنىڭ كليەنت­تەرى تۋرالى مالىمەتتەر مەن اق­پا­راتتى ۋاكىلەتتى ورگان وسى زاڭدا كوزدەلمەگەن تارتىپپەن بەرمەيدى. وسىعان بايلانىس­تى، زاڭناما نورمالارىن بۇزۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا وسى سۇرانىس بو­يىنشا اقپارات جولداۋ مۇمكىن بولىپ تابىلمايدى. سونىمەن بىرگە قارجى مونيتورينگى كوميتەتى سىزبەن الداعى ۋاقىتتا قر زاڭناماسى شەڭبەرىندە ىنتىماقتاستىققا دايىن».

البەتتە، ارناۋلى ۋاكىلەتتى ورگان­داردىڭ بەلگىلەنگەن جۇمىس ءتارتىبى بار. ونى جوققا شىعارۋ قيسىن­سىز، ول زاڭمەن رەتتەلگەن. دەسە دە پرە­زي­دەنت ق.توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجى­رىم­­داماسىنىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋىن قالاساق، وندا مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ اشىقتىعى، سونداي-اق قاجەتتى اق­پاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگى سوعان لا­يىق­تى دەڭگەيدە بولۋى ءتيىستى ەمەس پە؟!

قوش، بىزدەگى زاڭسىز قولما-قول اق­شانىڭ كونيۋنكتۋراسىن ءبىلۋ ءۇشىن ساراپ­شىلاردىڭ پىكىرىنە جۇگىندىك. اسى­رەسە شەت ەلدەردەگى باعالى قاعاز­دار نارىعى، سونداي-اق ۆاليۋتا جانە قور نارىعىنان تۇسەتىن تابىس قازاق­ستان­دا قولما-قول اقشاعا اۋدارىلۋى مۇمكىن دەگەن اقپارات بەيرەسمي دەرەك كوزدەرىنەن قولىمىزعا ءتۇس­تى. تۇتاس­تاي العاندا، شەتەلدىك ترەي­دەرلەر ءۇشىن قازاقستاندا تابىسىن قولما-قول اق­شاعا اينالدىرۋ قان­شا­لىقتى ءتيىمدى؟ ترەي­دەرلەردىڭ تابىسى قازاقستاندا فيسكالدى ورگاندارمەن رەتتەلگەن بە، ياعني تا­بىسىنىڭ قانشا پايىزى سالىققا تولە­نەدى؟ مىنە، وسى سۇراقتارعا Wall Street Invest Partners فيليالىنىڭ ديرەكتورى ءىلياس قاس­جانوۆ جاۋاپ بەرگەن-ءدى.

– الدىمەن قارجى نارىعىندا ساۋدا قالاي جۇرگىزىلەتىنىن انىقتاپ الۋى­مىز كەرەك. قارجى نارىعى دەپ مەڭ­زەپ تۇر­عانىم: ۆاليۋتا، تاۋار، شيكى­زات جانە قۇندى قاعازدار نا­رىعى. اتال­عان نارىق­تىڭ بىرەۋىنە شى­عۋعا نيەت بىل­دىر­سەك، ەڭ الدىمەن بروكەردىڭ كومەگىنە جۇگى­نۋگە تۋرا كەلەدى. بروكەر دەگەنىمىز كىم؟ ول – قۇزىرلى ورگاننىڭ رۇقساتىن، ياعني لي­تسەن­زياسىن الىپ، جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا ساۋدا الاڭىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كاسىبي قاتىسۋ­شى. ونىڭ نەگىزگى كوزدەگەنى – كوميسسيا. ياعني، بروكەر ءار ينۆەستوردىڭ جاسا­عان ساۋ­د­اسىنان بەلگىلى مولشەردە ءوز پاي­دا­سىن الىپ وتىرادى. ارينە ول پاي­دا ين­ۆەس­توردىڭ تابىسىمەن سالىس­تىرعاندا الدەقايدا از. سون­دىق­تان شىعىسى دا جوق. مۇنىمەن ايتقىم كەل­گەنى، ءار ينۆەستور ءوزى قالا­عان نارىققا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن بروكەردى تاڭ­دايدى. مىسالى، ەلى­مىزدەگى بيرجالار­دا ساۋدا جاساعىسى كەلگەن ينۆەستور ءبىز­دىڭ جەرگىلىكتى بروكەرلەردىڭ كومەگىنە جۇگى­نە­دى. ويت­كەنى بۇل سالا ەندى عانا دامىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان ۇلتتىق بانك قاتاڭ قاداعالايدى. بروكەر ينۆەستورعا ساۋدا شوتىن اشادى. اقشا بانك­تەگى ەسەپ­شوتىڭىز ارقىلى اۋدارىلادى. تۋرا سولاي اقشاڭىزدى سول بانك ار­قى­لى الاسىز. ەسكەرتەتىن جايت، بروكەر اق­شانى شوتتىڭ يەسىنە عانا اۋدارادى. بۇل ستاندارتتار AML دەپ اتالادى (قىلمىس­تىق جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداس­تىرۋ­عا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قار­جى­لاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرا­لى ستاندارتتار). سوندىقتان دا شەت ەل­دەگى قۇن­دى قاعازداردان تۇسكەن پايدا قازاق­ستان­عا كەلسە، ول تەك ەلىمىزدىڭ وركەن­دەۋى­نە ۇلەسىن قوسادى. سەبەبى قارجىلاي ساۋات­تى ادامداردىڭ ءال-اۋقاتى ەسەلەنە تۇسەدى. تۇسكەن پايدادان سالىق تولەنەدى جانە سۇرانىستى وتەيدى، – دەدى ءى.قاسجانوۆ.

سالا مامانى شەتەلدىك ترەيدەرلەر ءۇشىن قازاقستاننىڭ قۇندى قاعازدارى تارتىمسىز دەيدى. سەبەبى نارىقتاعى قاتىسۋ­شىلار تىم از. دەمەك، الاتىن پايدا دا شامالى بولسا كەرەك. سون­دىق­تان ترەيدەردىڭ تاپقان پايداسى تۇرىپ جاتقان ەلىندەگى بانكتەردىڭ شوتىنا تۇسەدى. قازاقستاندا ەلباسىنىڭ باستا­ماسىمەن ىرگەسى قالانعان استانا حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعى شەتەل­دىك ينۆەستورلارعا ءتيىمدى ۇسىنىس جاساپ كەلەدى. مۇندا اعىلشىن قۇقىعىنا نەگىزدەلگەن سوت جۇيەسى ىسكە قوسىلعان جانە قاتىسۋشىلار 50 جىلعا سالىق تولەۋدەن بوساتىلعان، دەدى ءى.قاسجانوۆ.

– قازاقستاننىڭ سالىق زاڭناماسى­نا سايكەس قۇندى قاعازدارمەن ساۋدا جاساپ، تاپقان پايداعا سالىق سالىنادى. بۇل وتە اۋقىمدى تاقىرىپ. ويت­كەنى قۇندى قاعازداردىڭ باعاسى اۋىت­قۋىنان تاباتىن پايدا بار. ديۆي­دەند رەتىندە كەلگەن پايدا مەن شەت ەل­دەگى بروكەرلەردىڭ كومەگىنە جۇگىن­گەن ادامدار دا بار. قىسقاشا ايتقان­دا ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتى دەكلارا­تسيا تولتىرعان كەزدە وزىندەگى قۇندى قاعاز­داردى كورسەتۋى كەرەك. بۇل قاعازعا جەكە تابىس سالىعى 10% مولشەرىندە سالىنادى، – دەدى ءى.قاسجانوۆ.

سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا قارجى باقىلاۋ ورگاندارى ءبىر مىڭعا جۋىق قىل­مىستىق ءىستىڭ قوزعالۋى­نا نەگىز بول­عان كولەڭكەلى جۇيەلەردى انىق­­تا­دى. بىلتىر 800-گە جۋىق جاۋاپ­­سىز كليەنت­تەرمەن ىسكەرلىك قاتى­ناس توقتاتى­لىپ، 280-نەن استام نى­سان قارجى موني­تورينگىنىڭ ەسەبىنە قويىل­­دى. 2019 جىلى 800-گە تارتا كۇماندى كومپانيا­لار انىقتالىپ، ولاردىڭ كىرىس اينالىمى ميللياردتاعان اقشا­نى قۇراعان. 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

Covid-19: تاعى 3 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

Covid-19: 184 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار