– كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى – الەۋمەتتىك جاعدايى نەمەسە دەنساۋلىق الەۋەتىنە قاراماستان, بالالاردىڭ تولىق دامۋى ءۇشىن جان-جاقتى جاعداي جاساۋ. ەلىمىزدە, اسىرەسە دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ سالالارىنا بايلانىستى شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر وتە كوپ. بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدىڭ تەتىگى مەن جولدارىن جاڭالاپ, قالىپتاستىرۋ, جۇيەلەنگەن بىرقاتار قيىندىقتاردىڭ شەشىمىن تابۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە بولىپ تۇر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا كىمنىڭ ۋاكىل بولىپ تاعايىندالاتىنىنا قاراماستان, بۇل تەتىك كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ەگەر رەتىمەن ايتساق, بالالاردىڭ دەنساۋلىعى باستى ورىندا تۇر.
بالالاردىڭ جانى مەن ءتانىن جاستاي مۇگەدەكتىككە ۇرىندىرۋدىڭ الدىن الۋ بالانىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىرىن قورعاۋدى, دەنى ساۋ ۇلت ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل دەگەنىڭىز بولاشاقتا بالالار مۇگەدەكتىگىنە اپارىپ سوقتىراتىن اۋرۋلاردى ۋاقىتىندا انىقتاۋ, دياگنوز قويۋ, ەمدەۋدى ەرتە باستان قولعا الۋ, ساۋىقتىرۋ دەگەن ءسوز. بۇگىندە دەنساۋلىعىندا كىناراتى بار بالالاردى ساۋىقتىرۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ جولدارى ەسكىرگەن, ءار بالانىڭ ءومىرى جەكە قاراستىرىلماعان ءارى سىرقات بالالاردىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە المايدى. بۇگىنگى بۇل جۇيە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى سەكىلدى ءۇش بولەك ۆەدومستۆونىڭ قىزمەتىنە نەگىزدەلگەن. سول سەبەپتى جۇيەنى دۇرىس قۇرۋ ءۇشىن ماڭىزى زور دايىندىق جۇمىسىن ساۋاتتى جۇرگىزۋ مىندەتىمىز. ەڭ باستىسى, دەنساۋلىق, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ءبىلىم كۇشتەرىن بىرىكتىرە وتىرىپ, جۇيەنى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قۇرۋ كەرەك. مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق ساۋىقتىرۋداعى ۆەدومستۆوارالىق قارىم-قاتىناستى رەتكە كەلتىرۋ قاجەت. ۋاكىلدىڭ قىزمەتى ءبىر ادامنىڭ كوزقاراسىنا جانە ونىڭ كومانداسىنىڭ قايرات-جىگەرىنە عانا بايلانىستى ەمەس. ونىڭ جۇمىسى مەملەكەتتىك قىزمەت, قوعامدىق ۇيىمدار, دارىگەرلەر, پەداگوگتەر, اتا-انالار مەن اينالاسىنا سەرگەك قارايتىن ادامدارمەن, ياعني ارقايسىمىزبەن – قازاقستاننىڭ بارلىق ەرەسەك ازاماتتارىمەن تىعىز بايلانىستى.
– وزىڭىزگە دە بەلگىلى, ۇيلەسىمدى ءارى كەشەندى بالا تاربيەسى ءبىزدىڭ قوعامداعى وتكىر ماسەلە كۇيىندە قالىپ كەلەدى: بۇكىل سپورت سەكتسيالارى, ونەر ۇيىرمەلەرى, ءتىپتى جاي عانا ساباقتى قوسىمشا وقۋ دەگەننىڭ ءبارى دە اقىلى جانە ارزان تۇرمايدى. وسى جاعدايعا ءسىزدىڭ ۇيىمىڭىزدىڭ ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى بار ما؟
– ىلگەرىرەكتە باعدارلامامدا ايتىپ وتكەنىمدەي, كەز كەلگەن ەلدىڭ باستى كاپيتالى – ادامدار, ياعني بۇل – سانالى, ماقساتقا جەتۋ جولىندا تالپىنىسى زور, باسەكەگە قابىلەتتى بولىپ ءوسۋى ءۇشىن قاجەتتى كۇش, قۋات, قارجى بۇگىن جۇمسالۋى ءتيىس بالالار. ءوز قابىلەتى مەن مۇمكىندىگىن جۇزەگە اسىرىپ, جەتىستىككە جەتۋى ءۇشىن ولارعا بارلىق جاعداي بۇگىن جاسالۋى ءتيىس. سپورت, مادەنيەت جانە عىلىم – ءسۋيتسيدتىڭ, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىستىڭ, بولاشاقتا قىلمىس سانىنىڭ ازايۋىنىڭ, كەلەشەكتە ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا از شىعىندالۋدىڭ ەڭ باستىسى الدىن الۋ شاراسى بولماق. سونداي-اق بۇل جاستاردىڭ ءبىلىمى مەن تاربيەسىن كەشەندى شەشۋدىڭ, قوعامنىڭ مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالىن دۇرىس قالىپتاستىرۋدىڭ دا امالى.
بۇل جەردە دە قولدانىستاعى جاستار مەن بالالار ساياساتىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساۋ قاجەت. قازاقستاندىقتاردىڭ جاس بۋىنى ءوز تالانتى مەن ارمانىن جۇزەگە اسىرۋدى بۇگىننەن باستاپ ۇيرەنۋى كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەتىن, بالالارىمىزعا بەرۋگە ءتيىس باستى مۇمكىندىگىمىز. ولاردى ءبىز بۇگىن قالاي تاربيەلەسەك, قازاقستاننىڭ ەرتەڭگى كەلەشەگى دە سولاي قالىپتاسپاق. بالالاردىڭ مەكتەپتەن تىس ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندەگى اكىمدىكتەرگە ۋاكىلدىك اتىنان حات جولدانىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتەن بالالاردى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋمەن قامتىپ, سەكتسيالار مەن ۇيىرمەلەردە جاتتىعۋى ءۇشىن تەك ءبىلىم مەكەمەلەرىنەن عانا ەمەس, جەكە كاسىپكەرلىك سالادان, جشس, سپورت, مادەنيەت قاۋىمداستىقتارىنان, ۇەۇ-نى تارتا وتىرىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرۋدى سۇرادىم. ەگەر بالالار ەڭ بولماعاندا ەكى ۇيىرمەدە جاتتىعۋعا مۇمكىندىك تاپسا, اتا-انالاردىڭ قارجىسى ۇنەمدەلىپ, بۇل اقشانى ساپالى تاماقتانۋعا, كيىمگە, بىرلەسكەن وتباسىلىق قاجەتتىلىككە باعىتتاعان بولار ەدى. بالانىڭ دۇرىس دامۋى ءۇشىن قارجى سالىنۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورىنداردان كەلگەن جاۋاپتاردى جالتارما دەپ قابىلداۋعا ءماجبۇرمىن. ولاردىڭ ماعان جولداعان حاتىندا ايتىلعان «60-80 پايىز بالالار ساباقتان تىس جاتتىعۋلارمەن قامتىلدى» دەگەن جاۋاپقا وتە كۇمانمەن قارايمىن. ەگەر بۇل شىن بولسا, ولار ايتقانداي, بالالاردىڭ كوپشىلىگى ۇيىرمەلەردە جاتتىعىپ جۇرسە, بۇل ماسەلە ءدال وسىلاي وتكىر قويىلماس ەدى, جۇرت ىشىندە, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىدە سىني تۇرعىدا تالقىلانباس ەدى. مىسالى, ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى بيبىگۇل اسىلوۆانىڭ ايتۋىنشا, الماتى مەن تۇركىستان وبلىستارىندا بۇل كورسەتكىش 15 پايىزدان اسپايدى. بالالاردىڭ ءبىلىمى مەن تاربيەسىنە بايلانىستى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جالعان قارىم-قاتىناسى تۋرالى مەن 5 قاراشاداعى پرەزيدەنت ق.توقاەۆپەن وتكەن كەزدەسۋىمدە دا ايتتىم. پرەزيدەنتكە الەۋمەتتىك قورعاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم, اتا-انالاردىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار قۇقىعى بويىنشا قابىلدانۋى ءتيىس كەشەندى شەشىمدەر مارتەبەسى تۋرالى باياندادىم. وسىنداي بىرقاتار مەملەكەتتىك ورىندار مەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جالعان اقپارىنان تۋىندايتىن كۇردەلى ماسەلەلەردە قولداۋ ءبىلدىرۋىن ءوتىندىم. سونداي-اق ءبىز جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق كورگەن بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى دا اڭگىمە قوزعاپ, كەيبىر جاعدايلاردى پرەزيدەنتتىڭ ءوز باقىلاۋىنا الۋىن ءوتىندىم. بىرقاتار باعىتتار بويىنشا مەملەكەت قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جولدارىن تالقىلادىق.
– قازاقستانداعى بالا اسىراپ الۋدىڭ اينالاسىندا داۋ-داماي كوپ. شەتەلدىكتەر كەدەرگىسىز اسىراپ الىپ كەلگەن قاراگوز بالالارىمىز ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ قامقورلىعىنا وڭايلىقپەن بەرىلە قويمايدى. بۇل سالامەن ۋاكىلدىكتىڭ بايلانىسى قالاي؟
– قازاقستاندا بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا بىرقاتار زاڭدىق-نورماتيۆتىك بازا بار. بىراق ورىندالۋىندا كىلتيپان جەتەرلىك. ءدال قازىر ماجىلىستە بالالار قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا تۇتاس قۇجاتتار قارالىپ جاتىر. ونداعى جوبالاردىڭ ءبىرى جان باسىنا شاعا قارجىلاندىرۋ, ياعني قازاقستاننىڭ بارلىق بالاسىن مەملەكەتتىڭ قارجىسى ەسەبىنەن قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتىپ, ايرىقشا ءبىلىم بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى بار بالالارعا ارنالعان تۇزەتۋ قىزمەتىن جان باسىنا شاعا وتىرىپ قارجىلاندىرۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق اسكەري شيەلەنىستى ايماقتاردان ورالعان بالالارعا كومەك بەرۋ دە زاڭداعى ماڭىزدى ماسەلە بولىپ وتىر. ماجىلىستە قارالاتىن زاڭناماعا وتە ماڭىزدى تۇزەتۋلەر جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا قاتىستى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا: قازاقستان اۋماعىندا تىركەۋدەن وتكەن جانە قازاقستاندىق بالالاردى شەتەلدىكتەردىڭ اسىراپ الۋىنا كومەكتەسەتىن شەتەلدىك اگەنتتىكتەر جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى. (بالالاردى قورعاۋ جانە بالانى شەتەلدىكتىڭ اسىراپ الۋىنا قاتىستى ىنتىماقتاستىق تۋرالى گااگا كونۆەنتسياسى, 2010 جىل)
الايدا زاڭنامادا ۇلتتىڭ شەتەلدىكتەردەن بالا اسىراپ الۋ باسىمدىعى بولۋىنا قاراماستان, ەلدە قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ بالا اسىراپ الۋ پروتسەسىندە ءدال وسىنداي قولداۋعا يە قازاقستاندىق اگەنتتىكتەر جوق. بۇل شارا بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ 20-بابىنا سايكەس ەتنوستىق شىعۋ تەگىن, ءدىني جانە مادەني توبى مەن انا ءتىلىن, بالا تاربيەسىنىڭ ساباقتاستىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاندىق بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا قاجەت. 2018 جىلدىڭ قاراشا ايىندا VIII ازاماتتىق فورۋمدا «انا ءۇيى» قورى بالا اسىراپ الۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ەمەس ۇلتتىق اگەنتتىك قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆ قوردىڭ باستاماسىن قولداپ, بۇل ماسەلەنى پىسىقتاۋدى تاپسىردى. بۇل شەشىم ەلىمىزدەگى بالالار ۇيلەرىن دەينستيتۋاليزاتسيالاۋ بويىنشا كوپتەگەن ۇەۇ-نىڭ كوپجىلدىق جۇمىسىنىڭ جالعاسى بولدى جانە كوپتەگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا دا, جۇزدەگەن جەتىمدەرگە دا ءۇمىت وتىن جاقتى – جاقىن ارادا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بالالار ۇيلەرى ۇعىمىنىڭ ءوزى جويىلادى, ال اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار وتباسىندا تاربيەلەنۋ قۇقىعىنا يە بولادى. «انا ءۇيى», «دوم» قق, سونداي-اق باسقا دا ۇەۇ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن بعم قۇرعان جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا كىردى. 2019 جىلدىڭ 9 ايىندا «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسىنە تۇزەتۋلەر بويىنشا ۇسىنىستار پىسىقتالدى. كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار بازاسىندا قازاقستاندىق ۇلتتىق اگەنتتىكتەردى قۇرۋ قازاقستاندىق اسىراپ الۋشى اتا-انالاردىڭ شەتەلدىك اسىراپ الۋشىلارمەن تەڭدىگىن بەلگىلەپ, قازاقستاندىق بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بالالاردى وتباسىنا ورنالاستىرۋ جونىندەگى فۋنكتسيالار ۇكىمەتتىك ەمەس جانە مەملەكەتتىك سەكتورلار اراسىندا اجىراتىلاتىن بولادى. بالا اسىراپ الۋعا كومەكتەسەتىن ۇلتتىق اگەنتتىكتەر اسىراپ الۋشى اتا-انالارعا كەڭەس بەرۋدى, ولاردى مورالدىق تۇرعىدا ازىرلەپ, سۇيەمەلدەۋدى, بالاعا اتا-انالاردى ىرىكتەۋدى, سونداي-اق بالالاردى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا دايارلاۋدى جۇزەگە اسىرادى. ال قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق مىندەتىن جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگاندار بالالاردى ورنالاستىرۋ سالاسىندا ەسەپ جۇرگىزىپ, ۇيلەستىرۋ مەن باقىلاۋدى قولعا الادى. بالالاردى وتباسىنا ورنالاستىرۋ جونىندەگى قىزمەت مەملەكەتتىك ورگانداردا – اكىمدىكتەردە, يۋۆەنالدى سوتتاردا قالادى.
– بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قاۋىپسىزدىگى جايىندا ءسوز قوزعالعاندا ەڭ الدىمەن ويعا ورالاتىن ءسوز – «پەدوفيل». قورعانسىز بالالارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قالاي قامتاماسىز ەتەمىز جانە ولاردى پەدوفيلدەردەن قالاي قورعايمىز؟
– پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا اسا اۋىر قىلمىستار ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ناقتى ايتا كەلىپ, ەلىمىزدە زاڭداردى تىم ىزگىلەندىرۋگە اۋەستەنگەنىن اتاپ ءوتتى. وتكەندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا زاڭ جوباسىن تالقىلادى. بۇل تۇزەتۋلەردى مەن باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ پىسىقتادىم. بۇل زاڭ جوباسىنىڭ نورمالارىندا اۋىر قىلمىستار, سونىڭ ىشىندە جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جازانى كۇشەيتۋ كوزدەلگەن. مەن مۇنىمەن تولىقتاي كەلىسەمىن. زورلىقشىلار جوق نارسەگە سەنىپ جازادان سىتىلىپ كەتەمىن دەپ ويلاماۋى كەرەك. بۇل جەردە قوعامنىڭ وسى ز ۇلىمدىققا قاتىسى كەم ەمەس. «ابايلىق» بالا – وسىنىڭ مىسالى. بۇل سۇمدىق وقيعا بۇكىل باق, الەۋمەتتىك جەلىدە كەڭ كورىنىس تاپتى. وسى 7 جاستاعى بالانىڭ ءىسى بويىنشا تەرگەۋ جۇرگىزگەندە, ءبىز جاعدايدى نازارعا الىپ, ونىڭ وتباسىنا كومەكتەستىك. ءبىز شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ – سوت-مەديتسينالىق ساراپشىلاردىڭ, پسيحولوگتار مەن پسيحياترلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولدىق. وسى قىلمىستىق ءىس بويىنشا ولارمەن سويلەسپەي تۇرا المادىم. كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە «بالالار وسىنداي قورقىنىشتى ىسكە قالاي بارادى؟» دەپ سۇرادىم. جوعارى سىنىپتىڭ وقۋشىلارى تومەنگى سىنىپتىڭ بالالارىن نەگە جابىرلەيدى؟ جاراتىلىس زاڭدىلىعى بويىنشا, اۋەلدەن ەر بالا قىزعا نازار اۋدارادى ەمەس پە؟ بۇل سۇراققا رەسەي مەن قىرعىزستان پسيحياترلارى بىردەي داۋىسپەن وتە ءدال انىقتاما بەردى: بۇل جەردە ماسەلە ناپسىقۇمارلىقتا نەمەسە جىنىستىق تۇيسىگىن قاناعاتتاندىرۋعا قاتىستى ەمەس, ەگەر بالانىڭ ءوز-وزىنە سەنىمدىلىگى بەكىمەسە, سپورت, شىعارماشىلىق سياقتى وزىنە قولجەتىمدى قىزىقتى مۇمكىندىكتەر ارقىلى ىشكى سەنىمىن ورنىقتىرا الماسا, ول بەيسانالى تۇردە ءوز اياعىمەن قۇردىمعا قاراي بەت الادى. جاسوسپىرىمدەر باسقا ادامنىڭ جەكە باسىن بارىنشا كەمسىتىپ, قورلاۋ ارقىلى ءوز-وزىنە سەنىمدىلىگىن نىعايتا تۇسەدى جانە بۇل زورلىق-زومبىلىق – جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوزىن مويىنداتۋدىڭ ەڭ شەتىن ءتۇرى. بۇل قورقىنىشتى. ال وسىنداي جاسوسپىرىمدەردى ۇلكەندەردىڭ قورعاۋعا كوشكەنى ودان دا وتكەن قورقىنىشتى. مەكتەپ اكىمشىلىگى, جەرگىلىكتى اكىمدىك, ءبىلىم ءبولىمى, جەرگىلىكتى پوليتسيا, پروكۋراتۋرا بالاعا جاسالعان قىلمىستىڭ زاڭدى تەرگەلۋىنە كەدەرگى بولدى, وسىلايشا قازاقستاننىڭ بارلىق بالالارىنا ەرەسەكتەردىڭ جابىرلەۋشىلەر مەن اگرەسسورلاردى قورعايتىنىن كورسەتىپ بەردى. ەسىڭىزدە بولسا, سارىاعاش اۋدانى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى مۇنىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن, ەگەر قىلمىس دالەلدەنەتىن بولسا, ورنىن بوساتاتىنىن ايتقان بولاتىن. ول سوتتان كەيىن دە ورنىن بوساتقان جوق, ول ءتىپتى قىلمىس دالەلدەنگەن كەزدە دە جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋعا جاسى جەتكەن جابىرلەۋشىگە مەرزىم كەسكەن سوت ۇكىمىنەن كەيىن دە جۇمىسىنان بوساعان جوق.
نەگە ەرەسەك ادامدار بۇكىل ەل الدىندا زورلىقشىنى قورعايدى, ول ءۇشىن ءتىپتى ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك كوتەرمەيدى؟ مەن ءالى كۇنگە وسىعان تاڭعالامىن. سەمەي ينتەرناتىنداعى جابىرلەنگەن بالالاردىڭ ءىسى سەكىلدى, ءتىپتى پەدوفيلدەردى قورعاعان «قوعامدىق بەلسەندىلەر» دە تابىلدى. ال بالالار باسسىزدىقتىڭ ءبارىن ءبىلىپ وتىر. بالا ەگەر باقىتسىزدىققا ۇشىراپ, ول تۋرالى بىرەۋگە ايتسا, وزىنە بىرەۋدىڭ قورعان بولاتىنىنا سەنبەيدى, كەرىسىنشە, ءبارى وزىنە جانە وتباسىنا جابىلا كەتەتىنىن سەزەدى. ءوزىن وتىرىكشى دەپ ايىپتايدى, اناسىن, اجەسىن دۇرىس تاربيە بەرە الماعان جامان ادامداردىڭ قاتارىنا اپارىپ قوسادى. ەرەسەكتەردىڭ ءبارى مەنىڭ قۇقىعىمدى تاپتاعان مەنىڭ جابىرلەۋشىلەرىمدى قورعايدى دەپ ويلايدى. قانشاما جىلدار بويى ءبىزدىڭ جۇيە بۇكىل ەلگە وسى مىسالدى دالەلدەپ كەلەدى. ار-وجدان, ادىلدىك قايدا سوندا؟ وسىدان كەيىن بالالاردىڭ وزىنەن نە كۇتۋگە بولادى؟ ءسويتىپ بالالار وزىنشە ءتۇيىن جاسايدى: سەنى بىرەۋ قورعاۋى ءۇشىن سەن قاتىگەز, قىلمىسكەر بولۋىڭ كەرەك. سوندىقتان وسىعان جول بەرىپ وتىرعان شەنەۋنىكتەر جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
– بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ كومەگى قاجەت بولعان قازاقستاندىقتاردان جىل باسىنان بەرى قانشا ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى؟ بۇل وتىنىشتەردىڭ مازمۇنى قانداي؟
– بالا قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل قىزمەتىنە مەن 18 ماۋسىمنان باستاپ كىرىستىم. اتا-انالار تاراپىنان سۇراۋ-جۇگىنۋ كۇن سايىن كەلىپ ءتۇسىپ جاتادى. نەگىزىنەن, وتباسى بارلىق مەملەكەتتىك قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ ەسىگىن قاققاننان شارشاپ, تۇمسىعى تاسقا تىرەلە بەرگەننەن كەيىن امالسىز بىزگە جۇگىنەدى. سول وتىنىشتەردىڭ بىرىنەن تىرلىكتەن تۇڭىلگەن جاننىڭ جانايقايى سەزىلسە, بىرىنەن ومىرلىك قيىن ءتۇيىندى شەشە الماي قامىققان جاننىڭ ءۇنى ەستىلەدى. الايدا ولاردىڭ بارلىعى بىزدەر, ۇلكەندەر شەشۋگە ءتيىستى پروبلەمالار. ورتا ەسەپپەن ايىنا 30-35 سۇراۋ سالۋ كەلىپ تۇسەدى. سۇراۋدىڭ تاقىرىبى سان ءتۇرلى: اليمەنت الا الماي قينالعان انانىڭ زارى, جەڭىلدىكپەن باسپانا الۋ تۋرالى ءوتىنىشىن مەملەكەتتىك ورىنداردىڭ نەگىزسىز قايتارۋى, اتا-اناسى اجىراسقان جاعدايدا بالانىڭ ورنىن انىقتاۋدىڭ زاڭدىلىعى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋى, كامەلەتكە جاسى تولماعاندارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق وقيعاسى تۋرالى حاتتار ءجيى كەلەدى. سونداي-اق اۋىر سىرقاتتاردى ەمدەۋ, مۇگەدەك بالالاردى كەرەك-جاراعىمەن قامتاماسىز ەتۋ, ءتۋابىتتى اقاۋمەن تۋعان بالالاردى ەمدەۋ, ونىڭ ىشىندە ولاردى مىندەتتى اقىسىز ءدارى-دارمەكپەن ەمدەۋ, تاعى سول سياقتى تولىپ جاتقان وتىنىشتەر بار.
– بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋداعى قانداي ماسەلەلەردى ءسىز نەعۇرلىم وزەكتى دەپ سانايسىز؟
– بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا وزەكتى ەمەس ماسەلەلەر بولمايدى. بىراق بالا ماسەلەسىندەگى باستى فاكتور تاعى دا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە كەلىپ تىرەلەدى, كومەككە مۇقتاج بالالار ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قالالاردىڭ, كەنتتەردىڭ, اۋىلداردىڭ اكىمدىكتەرىنە كەلىپ تىرەلەدى. سەبەبى قاي جەردە بولسا دا, مۇنداي شەشىمدەردىڭ ورىندالۋى وتە باياۋ جۇرەدى. جوعارىدا اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ دەگەنىمىز – ەلدەگى الەۋمەتتىك شيەلەنىستى تومەندەتۋ دەگەن ءسوز. سونداي-اق بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەتىن يميدجدىك ء«ىس-شارالار» (كونتسەرتتەر, مەرەكەلەر, سپورتتىق جارىستار) سانىن شەكتەۋ قاجەت. ونىڭ ورنىنا بالالار مەن جاستارىمىز ءبىر-بىرىمەن ءوزارا جارىسسىن, ول ءۇشىن تەگىن بايقاۋلار, فەستيۆالدار مەن جارىستاردى مولىنان ۇيىمداستىرىپ بەرەيىك. بۇل ءۇشىن سپورت زالدارىن نەمەسە ستاديونداردى, تەاتر ساحنالارىن اكىمدىكتەر اقى تولەمەي الىپ بەرۋى قاجەت.
– بالالاردىڭ وزدەرى سىزگە شاعىمدانعان كەزى بولدى ما؟
– ازىرگە ونداي جاعداي بولعان جوق.
– بالالار ۇيلەرىندەگى بالالار قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن كىم باقىلايدى جانە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىن بۇزعانى ءۇشىن ينتەرناتتاردىڭ ديرەكتورلارى, تاربيەشىلەر جانە باسقا دا قىزمەتكەرلەر قانداي جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى؟
– بالالار مەكەمەلەرىندە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ ءۇشىن مەكەمە اكىمشىلىگى جاۋاپ بەرەدى, ول زاڭعا سايكەس سونداعى بالالاردىڭ قامقورشىسى.
بالالار مەكەمەلەرىندە بالالاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلايتىندار:
– بعم قاراماعىنداعى بالالار ۇيلەرىندە – قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى اتقاراتىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءبىلىم بولىمدەرى مەن باسقارمالارى.
– دسم قاراماعىنداعى بالالار ۇيلەرىندە – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ بولىمدەرى مەن باسقارمالارى.
– «ەرەكشە» بالالارعا (مۇگەدەك بالالارعا) ارنالعان ينتەرنات ۇلگىسىندەگى بالالار مەكەمەلەرىندە – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ بولىمدەرى مەن باسقارمالارى.
– بارلىق تۇردەگى جانە ۇلگىدەگى بالالار مەكەمەلەرىندە بعم بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى.
زاڭ بويىنشا بالالار مەكەمەسىنىڭ اكىمشىلىگى مەن قىزمەتكەرلەرى بالالار قۇقىعىن بۇزعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ءىس جۇزىندە, وكىنىشكە قاراي, مەكەمە اكىمشىلىگى مەن ونىڭ قىزمەتكەرلەرى وتە سيرەك جازالانادى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل جەردە ماسەلە, ەڭ الدىمەن ءبىلىم بولىمدەرى مەن باسقارمالارى اينالاسىندا تىعىز ورنىققان تامىر-تانىستىقتا. بالالار مەكەمەسىندەگى بالانىڭ قۇقىقتارى بۇزىلعان ءاربىر جاعداي مەكەمەنىڭ ءتۇرى مەن ۇلگىسىنە قاراماستان ۋاكىلەتتى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن پروكۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان مۇقيات قاداعالاۋدىڭ نىساناسى بولۋى قاجەت. بالالارعا تىكەلەي ءارى جاناما قاتىسى بار ءاربىر جاعداي بويىنشا تەرگەۋ جۇرگىزىلۋى, كىنالى ادامدار زاڭمەن بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىككە بۇلجىتپاي تارتىلۋى ءتيىس. ازىرگە ءبىز بالالار قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىن انىقتايتىن پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەسى بويىنشا ەشقانداي شارا قولدانىلمايتىنىن كورىپ وتىرمىز. كوبىنە بۇل تەكسەرۋلەر تەك تەكسەرۋ ءۇشىن عانا وتەدى. سوندىقتان جۇيەنى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت. بالالار ءۇيىن مۇلدە جاڭا ۇلگىدە جاڭعىرتىپ, وزگەرتۋ كەرەك.
– بالالاردىڭ قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋ ءۇشىن سىزگە تاعى قانداي وكىلەتتىكتەر قاجەت؟
– قازاقستاننىڭ بالا قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىلى – بۇل قوعامدىق قىزمەت. قازىر بالا قۇقىعى ۋاكىلدىگى تۋرالى زاڭدى وزگەرتۋگە, ونى حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس كەلتىرۋگە كۇش سالىپ جاتىرمىن. ۋاكىلگە اعىمداعى ماسەلەلەر مەن كەشەندى ماسەلەلەردىڭ كوپشىلىگىن جەدەل جانە بايسالدى شەشۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەر كومانداسى كەرەك, ال قىزمەتكەرلەر شتاتى – ولار ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنداعى زاڭگەرلەر, پسيحولوگتار, پەداگوگتەر, الەۋمەتتانۋشىلار. ال ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن تولىق كولەمدە ورىنداۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا ىقپال ەتۋدىڭ پارمەندى تەتىگى قاجەت. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىنا قاتىستى بارلىق زاڭدار مەن نورمالاردىڭ ورىندالۋى بويىنشا قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ قاجەت.
– ەگەر سىزگە رەسمي ورگاندار مەن ۆەدومستۆولاردىڭ كومەگى قاجەت بولسا, ولار دەرەۋ سىزگە كومەكتەسە مە الدە سوزبۇيداعا سالىپ, سوڭىن قۇردىمعا جىبەرە مە؟
– جوعارىدا كەلتىرگەن مىسالداردا مەن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەتىن پروبلەمالارعا ءاردايىم شىنايى قارىم-قاتىناس بولا بەرمەيتىنىن كورسەتتىم. كوزبوياۋشىلىعى كوپ, نەمقۇرايلى قارىم-قاتىناستىڭ دا بولاتىنىن جاسىرمايمىن, بىراق ونى جەڭۋ قولىمنان كەلەدى, باستىسى, ادامداردى سىندارلى, ءتيىمدى جۇمىسقا باعىتتاي الۋ. جۇمىس بابىندا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ءىسى جونىندەگى ينسپەكتورلارمەن, دەپارتامەنت باسشىلارى, ورىنباسارلارى, اكىمدەر, مينيسترلەر مەن ۆيتسە-مينيسترلەرمەن سويلەسۋگە تۋرا كەلەدى. ولاردىڭ تاراپىنان سالعىرتتىق بايقاسام, جونسىزدىگىن بىردەن ايتامىن. مەن بۇل جۇمىسقا «دوس بولۋ» ءۇشىن, بىرەۋلەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن كەلگەم جوق, ماعان جايلى ورىنتاق, بيلىك نەمەسە اقشا قاجەت ەمەس. ماعان تەك ناتيجە كەرەك. ەگەر ناتيجە بولماسا, لاۋازىمدى تۇلعانىڭ اتقاراتىن قىزمەتىنە لايىقتىعى تۋرالى ماسەلە قويۋعا دايىنمىن. مەملەكەت باسشىسى مەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە جانە پروبلەمالارىن شەشۋگە زور كوڭىل بولگەنى ءۇشىن, ناقتى قادامدار مەن شارالار ءۇشىن راحمەتىمدى ايتقىم كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
