سۇحبات • 10 اقپان، 2020

ارۋجان ساين: اتقارۋشى ورىنداردىڭ جاۋابىنا كۇمانمەن قارايمىن

70 رەتكورسەتىلدى

– ارۋجان، قازاقستاننىڭ بالا قۇقى­عى جونىندەگى ۋاكىلى بولىپ تا­عايىن­­دال­عانىڭىز قوعام ءۇشىن كۇت­پەگەن، وقىس شەشىم سەكىلدى اسەر قالدىر­عا­نى راس. سەبەبى بيلىكتىڭ ورتاسىنان ەمەس، قاۋىم­نىڭ ءوز ىشىنەن كەلگەن سوڭ سولاي قا­بىلداعان بولارمىز. ايتسە دە بۇل قىز­مەتكە ءسىزدى بالالارمەن جۇمىس ىستە­گەن ۇزاق جىلعى تاجىريبەڭىز جەتەكتەپ اكەل­گەنىمەن ەشكىم داۋلاسا قويماس. بۇل سالا­دا ماسەلە دە، قيىندىق تا كوپ. ءسىز وزى­ڭىزگە جۇكتەلگەن كوپ مىندەتتىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى دەپ قايسىسىن الابوتەن اتا­عان بولار ەدىڭىز؟

– كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى – الەۋمەتتىك جاعدايى نەمەسە دەنساۋلىق الەۋەتىنە قاراماستان، بالا­لار­دىڭ تولىق دامۋى ءۇشىن جان-جاق­تى جاعداي جاساۋ. ەلىمىزدە، اسىرەسە دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ، ءبى­لىم جانە الەۋمەتتىك قور­عاۋ سالالارى­نا بايلانىستى شەشىمىن تاپ­پاعان ماسەلەلەر وتە كوپ. بالالاردىڭ قۇ­قىعىن قورعاۋدىڭ تەتىگى مەن جولدارىن جاڭالاپ، قالىپتاستىرۋ، جۇيەلەنگەن بىر­قاتار قيىندىقتاردىڭ شەشىمىن تابۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە بولىپ تۇر. قا­زاقس­تان رەسپۋبليكاسىندا بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا كىمنىڭ ۋاكىل بول­ىپ تاعايىندالاتىنىنا قاراماستان، بۇل تەتىك كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ەگەر رەتى­مەن ايتساق، بالالاردىڭ دەنساۋلىعى باستى ورىندا تۇر.

بالالاردىڭ جانى مەن ءتانىن جاس­تاي مۇگەدەكتىككە ۇرىندىرۋدىڭ الدىن الۋ بالانىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىرىن قورعاۋ­دى، دەنى ساۋ ۇلت ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل دەگەنىڭىز بولاشاقتا بالالار مۇگە­دەك­تىگىنە اپارىپ سوقتىراتىن اۋرۋلاردى ۋاقى­تىندا انىقتاۋ، دياگنوز قويۋ، ەمدەۋدى ەرتە باستان قولعا الۋ، ساۋىقتىرۋ دەگەن ءسوز. بۇگىندە دەنساۋلىعىندا كىناراتى بار با­لا­لاردى ساۋىقتىرۋ مەن قالپىنا كەلتى­رۋدىڭ جولدارى ەسكىرگەن، ءار بالانىڭ ءومىرى جەكە قاراستىرىلماعان ءارى سىرقات بالا­لاردىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە المايدى. بۇگىنگى بۇل جۇيە دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگى، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى سەكىلدى ءۇش بولەك ۆەدوم­ستۆونىڭ قىزمەتىنە نەگىزدەلگەن. سول سەبەپتى جۇيەنى دۇرىس قۇرۋ ءۇشىن ما­ڭى­زى زور دايىندىق جۇمىسىن ساۋات­تى جۇرگىزۋ مىندەتىمىز. ەڭ باس­­تى­سى، دەن­ساۋلىق، الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ءبىلىم كۇشتەرىن بىرىكتىرە وتىرىپ، جۇيەنى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قۇرۋ كەرەك. مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق ساۋىقتىرۋداعى ۆەدومستۆوارالىق قارىم-قاتىناستى رەتكە كەلتىرۋ قاجەت. ۋاكىلدىڭ قىزمەتى ءبىر ادامنىڭ كوزقاراسىنا جانە ونىڭ كومانداسىنىڭ قايرات-جىگەرىنە عانا بايلانىستى ەمەس. ونىڭ جۇمىسى مەملەكەتتىك قىزمەت، قوعامدىق ۇيىمدار، دارىگەرلەر، پەداگوگتەر، اتا-انالار مەن اينالاسىنا سەرگەك قارايتىن ادامدارمەن، ياعني ارقايسىمىزبەن – قازاقستاننىڭ بارلىق ەرەسەك ازاماتتارىمەن تىعىز بايلانىستى.

– وزىڭىزگە دە بەلگىلى، ۇيلەسىمدى ءارى كە­شەندى بالا تاربيەسى ءبىزدىڭ قوعام­دا­عى وتكىر ماسەلە كۇيىندە قالىپ كە­لەدى: بۇكىل سپورت سەكتسيالارى، ونەر ۇيىر­مەلەرى، ءتىپ­تى جاي عانا ساباقتى قوسىم­شا وقۋ دەگەننىڭ ءبارى دە اقىلى جانە ارزان تۇرمايدى. وسى جاعدايعا ءسىزدىڭ ۇيى­مىڭى­زدىڭ ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى بار ما؟

– ىلگەرىرەكتە باعدارلامامدا ايتىپ وتكەنىمدەي، كەز كەلگەن ەلدىڭ باستى كاپيتالى – ادامدار، ياعني بۇل – سانالى، ماقساتقا جەتۋ جولىندا تالپىنىسى زور، باسەكەگە قابىلەتتى بولىپ ءوسۋى ءۇشىن قاجەتتى كۇش، قۋات، قارجى بۇگىن جۇمسالۋى ءتيىس بالالار. ءوز قابىلەتى مەن مۇمكىندىگىن جۇزەگە اسىرىپ، جەتىستىككە جەتۋى ءۇشىن ولارعا بارلىق جاعداي بۇگىن جاسالۋى ءتيىس. سپورت، مادەنيەت جانە عىلىم – ءسۋيتسيدتىڭ، جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىستىڭ، بولاشاقتا قىلمىس سانىنىڭ ازايۋىنىڭ، كەلەشەكتە ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا از شىعىندالۋدىڭ ەڭ باستىسى الدىن الۋ شاراسى بولماق. سونداي-اق بۇل جاستاردىڭ ءبىلى­مى مەن تاربيەسىن كەشەندى شەشۋدىڭ، قو­عام­­نىڭ مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋا­لىن دۇرىس قالىپتاستىرۋدىڭ دا امالى.

بۇل جەردە دە قولدانىستاعى جاستار مەن بالالار ساياساتىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساۋ قاجەت. قازاقستاندىقتاردىڭ جاس بۋىنى ءوز تالانتى مەن ارمانىن جۇزەگە اسىرۋدى بۇگىننەن باستاپ ۇيرەنۋى كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەتىن، بالالارىمىزعا بەرۋگە ءتيىس باستى مۇمكىندىگىمىز. ولاردى ءبىز بۇگىن قالاي تاربيەلەسەك، قازاقستاننىڭ ەرتەڭگى كەلەشەگى دە سولاي قالىپتاسپاق. بالالاردىڭ مەكتەپتەن تىس ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندەگى اكىمدىكتەرگە ۋاكىلدىك اتىنان حات جولدانىپ، جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتەن بالالاردى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋمەن قامتىپ، سەكتسيالار مەن ۇيىرمەلەردە جاتتىعۋى ءۇشىن تەك ءبىلىم مەكەمەلەرىنەن عانا ەمەس، جەكە كاسىپكەرلىك سالادان، جشس، سپورت، مادەنيەت قاۋىمداستىقتارىنان، ۇەۇ-نى تارتا وتىرىپ، جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرۋدى سۇرادىم. ەگەر بالالار ەڭ بولماعاندا ەكى ۇيىرمەدە جاتتىعۋعا مۇمكىندىك تاپسا، اتا-انالاردىڭ قارجىسى ۇنەمدەلىپ، بۇل اقشانى ساپالى تاماقتانۋعا، كيىمگە، بىرلەسكەن وتبا­سى­لىق قاجەتتىلىككە باعىتتاعان بولار ەدى. بالا­نىڭ دۇرىس دامۋى ءۇشىن قارجى سالىنۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورىنداردان كەلگەن جاۋاپتاردى جالتارما دەپ قابىلداۋعا ءماجبۇرمىن. ولاردىڭ ماعان جولداعان حاتىندا ايتىل­عان «60-80 پايىز بالالار ساباقتان تىس جاتتىعۋلارمەن قامتىلدى» دەگەن جاۋاپقا وتە كۇمانمەن قارايمىن. ەگەر بۇل شىن بولسا، ولار ايتقانداي، بالالاردىڭ كوپ­شى­لىگى ۇيىرمەلەردە جاتتىعىپ جۇرسە، بۇل ماسەلە ءدال وسىلاي وتكىر قويىلماس ەدى، جۇرت ىشىندە، ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جە­لىدە سىني تۇرعىدا تالقىلانباس ەدى. مىسالى، ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمي­نيس­ترى بيبىگۇل اسىلوۆانىڭ ايتۋىنشا، الماتى مەن تۇركىستان وبلىستارىندا بۇل كورسەتكىش 15 پايىزدان اسپايدى. بالا­لاردىڭ ءبىلىمى مەن تاربيەسىنە بايلانىستى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جالعان قارىم-قاتىناسى تۋرالى مەن 5 قاراشاداعى پرەزيدەنت ق.توقاەۆپەن وتكەن كەزدەسۋىمدە دا ايتتىم. پرەزيدەنتكە الەۋمەتتىك قور­عاۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، ءبىلىم، اتا-انالار­دىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار قۇقىعى بويىنشا قابىلدانۋى ءتيىس كەشەندى شەشىمدەر مارتەبەسى تۋرالى باياندادىم. وسىنداي بىرقاتار مەملەكەتتىك ورىندار مەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جالعان اقپارىنان تۋىندايتىن كۇردەلى ماسەلەلەردە قولداۋ ءبىلدىرۋىن ءوتىندىم. سونداي-اق ءبىز جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق كورگەن بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى دا اڭگىمە قوزعاپ، كەيبىر جاعدايلاردى پرەزيدەنتتىڭ ءوز باقىلاۋىنا الۋىن ءوتىندىم. بىرقاتار باعىتتار بويىنشا مەملەكەت قارجىسىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جولدارىن تالقىلادىق.

– قازاقستانداعى بالا اسىراپ الۋ­دىڭ اينالاسىندا داۋ-داماي كوپ. شە­تەل­دىكتەر كەدەرگىسىز اسىراپ الىپ كەل­گەن قاراگوز بالالارىمىز ءوز ازامات­تا­رىمىزدىڭ قامقورلىعىنا وڭاي­لىق­­پەن بەرىلە قويمايدى. بۇل سالامەن ۋا­كىل­دىكتىڭ بايلانىسى قالاي؟

– قازاقستاندا بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا بىرقاتار زاڭدىق-نورماتيۆتىك بازا بار. بىراق ورىندالۋىندا كىلتيپان جەتەرلىك. ءدال قازىر ماجىلىستە بالالار قۇقىعىن قورعاۋ بو­يىنشا تۇتاس قۇجاتتار قارالىپ جاتىر. ونداعى جوبالاردىڭ ءبىرى جان باسىنا شاعا قارجىلاندىرۋ، ياعني قازاقستاننىڭ بارلىق بالاسىن مەملەكەتتىڭ قارجىسى ەسەبىنەن قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدى قام­تا­­ماسىز ەتىپ، ايرىقشا ءبىلىم بەرۋدىڭ قا­جەت­­تىلىگى بار بالالارعا ارنالعان تۇزە­تۋ قىزمەتىن جان باسىنا شاعا وتىرىپ قار­جىلاندىرۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق اسكەري شيەلەنىستى ايماقتاردان ورال­عان بالالارعا كومەك بەرۋ دە زاڭداعى ما­ڭىز­دى ماسەلە بولىپ وتىر. ماجىلىستە قارا­لاتىن زاڭ­ناماعا وتە ماڭىزدى تۇزەتۋلەر جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقور­لى­عىنسىز قالعان بالالاردىڭ قۇقىق­تا­­رىن قورعاۋعا قاتىستى. ماسەلەنىڭ ءما­نى­­سى مىنادا: قازاقستان اۋماعىندا تىر­كەۋدەن وتكەن جانە قازاقستاندىق بالالاردى شەتەلدىكتەردىڭ اسىراپ الۋىنا كومەك­تە­سەتىن شەتەلدىك اگەنتتىكتەر جۇمىس ىس­تەي­تىنى بەلگىلى. (بالالاردى قورعاۋ جانە بالانى شەتەلدىكتىڭ اسىراپ الۋىنا قا­تىس­تى ىنتىماقتاستىق تۋرالى گااگا كون­ۆەن­تسياسى، 2010 جىل)

الايدا زاڭنامادا ۇلتتىڭ شەتەل­دىك­تەردەن بالا اسىراپ الۋ باسىم­دىعى بولۋىنا قاراماستان، ەلدە قازاقس­تان­دىق ازاماتتاردىڭ بالا اسىراپ الۋ پرو­تسەسىندە ءدال وسىنداي قولداۋعا يە قازاق­ستان­دىق اگەنتتىكتەر جوق. بۇل شارا بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ 20-بابىنا سايكەس ەتنوستىق شىعۋ تەگىن، ءدىني جانە مادەني توبى مەن انا ءتىلىن، بالا تاربيەسىنىڭ ساباقتاستىعىن ەسكەرە وتىرىپ، قازاقستاندىق بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا قاجەت. 2018 جىلدىڭ قاراشا ايىندا VIII ازاماتتىق فورۋمدا «انا ءۇيى» قورى بالا اسىراپ الۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ەمەس ۇلتتىق اگەنتتىك قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆ قوردىڭ باستاماسىن قولداپ، بۇل ماسەلەنى پىسىقتاۋدى تاپسىردى. بۇل شەشىم ەلىمىز­دەگى بالالار ۇيلەرىن دەينستيتۋاليزا­تسيا­لاۋ بويىنشا كوپتەگەن ۇەۇ-نىڭ كوپ­جىلدىق جۇمىسىنىڭ جالعاسى بولدى جانە كوپتەگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا دا، جۇزدەگەن جەتىمدەرگە دا ءۇمىت وتىن جاقتى – جاقىن ارادا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بالالار ۇيلەرى ۇعىمىنىڭ ءوزى جويىلادى، ال اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار وتباسىندا تاربيەلەنۋ قۇقىعىنا يە بولادى. «انا ءۇيى»، «دوم» قق، سونداي-اق باسقا دا ۇەۇ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن بعم قۇرعان جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا كىردى. 2019 جىلدىڭ 9 ايىندا «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسىنە تۇزەتۋلەر بويىنشا ۇسىنىستار پىسىقتالدى. كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار بازاسىندا قازاقستاندىق ۇلتتىق اگەنتتىكتەردى قۇرۋ قازاقستاندىق اسىراپ الۋشى اتا-انالاردىڭ شەتەلدىك اسىراپ الۋشىلارمەن تەڭدىگىن بەلگىلەپ، قازاقستاندىق بالالاردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋ­دى قامتاماسىز ەتەدى. بالالاردى وتباسىنا ورنالاستىرۋ جونىندەگى فۋنكتسيا­لار ۇكىمەتتىك ەمەس جانە مەملەكەتتىك سەك­تورلار اراسىندا اجىراتىلاتىن بولادى. بالا اسىراپ الۋعا كومەكتەسەتىن ۇلتتىق اگەنتتىكتەر اسىراپ الۋشى اتا-انالارعا كەڭەس بەرۋدى، ولاردى مورالدىق تۇرعىدا ازىرلەپ، سۇيەمەلدەۋدى، بالاعا اتا-انالاردى ىرىكتەۋدى، سونداي-اق بالالاردى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا دايارلاۋدى جۇزەگە اسىرادى. ال قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق مىندەتىن جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگاندار بالالاردى ورنالاس­تىرۋ سالاسىندا ەسەپ جۇرگىزىپ، ۇيلەستىرۋ مەن باقىلاۋدى قولعا الادى. بالالاردى وتباسىنا ورنالاستىرۋ جونىندەگى قىزمەت مەملەكەتتىك ورگانداردا – اكىمدىكتەردە، يۋۆەنالدى سوتتاردا قالادى.

– بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قا­ۋىپ­سىزدىگى جايىندا ءسوز قوزعالعاندا ەڭ ال­دىمەن ويعا ورالاتىن ءسوز – «پەدوفيل». قورعانسىز بالالارىمىزدىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قالاي قامتاماسىز ەتەمىز جانە ولاردى پەدوفيلدەردەن قالاي قور­عاي­مىز؟

– پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا اسا اۋىر قىلمىستار ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ناقتى ايتا كەلىپ، ەلىمىزدە زاڭداردى تىم ىزگىلەندىرۋگە اۋەستەنگەنىن اتاپ ءوتتى. وتكەندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ بويىن­شا زاڭ جوباسىن تالقىلادى. بۇل تۇزەتۋلەردى مەن باس پروكۋراتۋرامەن بىرلەسىپ پىسىق­تا­دىم. بۇل زاڭ جوباسىنىڭ نورمالارىندا اۋىر قىلمىستار، سونىڭ ىشىندە جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جازانى كۇشەيتۋ كوزدەلگەن. مەن مۇنىمەن تولىقتاي كەلى­سە­مىن. زورلىقشىلار جوق نارسەگە سەنىپ جازا­دان سىتىلىپ كەتەمىن دەپ ويلاماۋى كەرەك. بۇل جەردە قوعامنىڭ وسى ز ۇلىمدىققا قاتىسى كەم ەمەس. «ابايلىق» بالا – وسىنىڭ مىسالى. بۇل سۇمدىق وقيعا بۇكىل باق، الەۋمەتتىك جەلىدە كەڭ كورىنىس تاپتى. وسى 7 جاستاعى بالانىڭ ءىسى بو­يىنشا تەرگەۋ جۇرگىزگەندە، ءبىز جاعدايدى نازارعا الىپ، ونىڭ وتباسىنا كومەكتەستىك. ءبىز شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ – سوت-مەديتسينالىق ساراپشىلاردىڭ، پسيحولوگتار مەن پسيحياترلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولدىق. وسى قىلمىستىق ءىس بويىنشا ولارمەن سويلەسپەي تۇرا المادىم. كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە «بالالار وسىنداي قورقىنىشتى ىسكە قالاي بارادى؟» دەپ سۇرادىم. جوعارى سىنىپتىڭ وقۋشىلارى تومەنگى سىنىپتىڭ بالالارىن نەگە جابىرلەيدى؟ جاراتىلىس زاڭدىلىعى بويىنشا، اۋەلدەن ەر بالا قىزعا نازار اۋدا­رادى ەمەس پە؟ بۇل سۇراققا رەسەي مەن قىرعىزستان پسيحياترلارى بىردەي داۋىس­پەن وتە ءدال انىقتاما بەردى: بۇل جەردە ماسەلە ناپسىقۇمارلىقتا نەمەسە جىنىستىق تۇيسىگىن قاناعاتتاندىرۋعا قاتىستى ەمەس، ەگەر بالانىڭ ءوز-وزىنە سەنىمدىلىگى بەكىمەسە، سپورت، شىعارماشىلىق سياقتى وزىنە قولجەتىمدى قىزىقتى مۇمكىندىكتەر ارقىلى ىشكى سەنىمىن ورنىقتىرا الماسا، ول بەيسانالى تۇردە ءوز اياعىمەن قۇردىمعا قاراي بەت الادى. جاسوسپىرىمدەر باسقا ادامنىڭ جەكە باسىن بارىنشا كەمسىتىپ، قورلاۋ ارقىلى ءوز-وزىنە سەنىمدىلىگىن نىعايتا تۇسەدى جانە بۇل زورلىق-زومبىلىق – جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوزىن مويىنداتۋدىڭ ەڭ شەتىن ءتۇرى. بۇل قورقىنىشتى. ال وسىنداي جاسوسپىرىمدەردى ۇلكەندەردىڭ قورعاۋعا كوشكەنى ودان دا وتكەن قورقىنىشتى. مەكتەپ اكىمشىلىگى، جەرگىلىكتى اكىمدىك، ءبىلىم ءبولىمى، جەرگىلىكتى پوليتسيا، پروكۋراتۋرا بالاعا جاسالعان قىلمىستىڭ زاڭدى تەرگەلۋىنە كەدەرگى بولدى، وسىلايشا قازاقستاننىڭ بارلىق بالالارىنا ەرەسەكتەردىڭ جابىرلەۋشىلەر مەن اگرەسسورلاردى قورعايتىنىن كورسەتىپ بەردى. ەسىڭىزدە بولسا، سارىاعاش اۋدانى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى مۇنىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن، ەگەر قىلمىس دالەلدەنەتىن بولسا، ورنىن بوساتاتىنىن ايتقان بولاتىن. ول سوتتان كەيىن دە ورنىن بوساتقان جوق، ول ءتىپتى قىلمىس دالەلدەنگەن كەزدە دە جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋعا جاسى جەتكەن جابىرلەۋشىگە مەرزىم كەسكەن سوت ۇكىمىنەن كەيىن دە جۇمىسىنان بوساعان جوق.

 نەگە ەرەسەك ادامدار بۇكىل ەل الدىندا زورلىقشىنى قورعايدى، ول ءۇشىن ءتىپتى ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك كوتەرمەيدى؟ مەن ءالى كۇنگە وسىعان تاڭعالامىن. سەمەي ينتەرناتىنداعى جابىرلەنگەن بالالاردىڭ ءىسى سەكىلدى، ءتىپتى پەدوفيلدەردى قورعاعان «قوعامدىق بەلسەندىلەر» دە تابىلدى. ال بالالار باسسىزدىقتىڭ ءبارىن ءبىلىپ وتىر. بالا ەگەر باقىتسىزدىققا ۇشىراپ، ول تۋرالى بىرەۋگە ايتسا، وزىنە بىرەۋدىڭ قورعان بولاتىنىنا سەنبەيدى، كەرىسىنشە، ءبارى وزىنە جانە وتباسىنا جابىلا كەتەتىنىن سەزەدى. ءوزىن وتىرىكشى دەپ ايىپتايدى، اناسىن، اجەسىن دۇرىس تاربيە بەرە الماعان جامان ادام­داردىڭ قاتارىنا اپارىپ قوسادى. ەرەسەكتەردىڭ ءبارى مەنىڭ قۇقىعىمدى تاپتا­عان مەنىڭ جابىرلەۋشىلەرىمدى قورعاي­دى دەپ ويلايدى. قانشاما جىلدار بويى ءبىزدىڭ جۇيە بۇكىل ەلگە وسى مىسالدى دالەل­دەپ كەلەدى. ار-وجدان، ادىلدىك قايدا سوندا؟ وسىدان كەيىن بالالاردىڭ وزىنەن نە كۇ­تۋ­­گە بولادى؟ ءسويتىپ بالالار وزىنشە ءتۇيىن جاسايدى: سەنى بىرەۋ قورعاۋى ءۇشىن سەن قاتىگەز، قىلمىسكەر بولۋىڭ كەرەك. سون­دىقتان وسىعان جول بەرىپ وتىرعان شەنەۋ­نىك­تەر جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.

– بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋا­كىل­دىڭ كومەگى قاجەت بولعان قازاقس­تان­دىقتاردان جىل باسىنان بەرى قانشا ءوتى­­نىش كەلىپ ءتۇستى؟ بۇل وتىنىشتەردىڭ مازمۇنى قانداي؟

– بالا قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل قىز­مە­تىنە مەن 18 ماۋسىمنان باستاپ كىرىستىم. اتا-انالار تاراپىنان سۇراۋ-جۇگىنۋ كۇن سايىن كەلىپ ءتۇسىپ جاتادى. نەگىزىنەن، وتباسى بارلىق مەملەكەتتىك قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ ەسىگىن قاققاننان شارشاپ، تۇمسىعى تاسقا تىرەلە بەرگەننەن كەيىن امالسىز بىزگە جۇگىنەدى. سول وتىنىشتەردىڭ بىرىنەن تىرلىكتەن تۇڭىلگەن جاننىڭ جا­ناي­قايى سەزىلسە، بىرىنەن ومىرلىك قيىن ءتۇيىندى شەشە الماي قامىققان جاننىڭ ءۇنى ەستىلەدى. الايدا ولاردىڭ بارلىعى بىزدەر، ۇلكەندەر شەشۋگە ءتيىستى پروبلەمالار. ورتا ەسەپپەن ايىنا 30-35 سۇراۋ سالۋ كەلىپ تۇسەدى. سۇراۋدىڭ تاقىرىبى سان ءتۇرلى: اليمەنت الا الماي قينالعان انانىڭ زارى، جەڭىلدىكپەن باسپانا الۋ تۋرالى ءوتىنىشىن مەملەكەتتىك ورىنداردىڭ نەگىزسىز قايتارۋى، اتا-اناسى اجىراسقان جاعدايدا بالانىڭ ورنىن انىقتاۋدىڭ زاڭدىلىعى، مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ قۇقى­عىنىڭ بۇزىلۋى، كامەلەتكە جاسى تولما­عان­دارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق وقي­عاسى تۋرالى حاتتار ءجيى كەلەدى. سونداي-اق اۋىر سىرقاتتاردى ەمدەۋ، مۇگەدەك بالالاردى كەرەك-جاراعىمەن قامتاماسىز ەتۋ، ءتۋابىتتى اقاۋمەن تۋعان بالالاردى ەمدەۋ، ونىڭ ىشىندە ولاردى مىندەتتى اقىسىز ءدارى-دارمەكپەن ەمدەۋ، تاعى سول سياقتى تولىپ جاتقان وتىنىشتەر بار.

– بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ­دا­عى قانداي ماسەلەلەردى ءسىز نەعۇرلىم وزەك­تى دەپ سانايسىز؟

– بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا وزەكتى ەمەس ماسەلەلەر بولمايدى. بىراق بالا ماسەلەسىندەگى باستى فاكتور تاعى دا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە كەلىپ تىرەلەدى، كومەككە مۇقتاج بالالار ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قالالاردىڭ، كەنتتەردىڭ، اۋىلداردىڭ اكىمدىكتەرىنە كەلىپ تىرەلەدى. سەبەبى قاي جەردە بولسا دا، مۇنداي شەشىمدەردىڭ ورىندالۋى وتە باياۋ جۇرەدى. جوعارىدا اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋ دەگەنىمىز – ەلدەگى الەۋمەتتىك شيەلەنىستى تومەندەتۋ دەگەن ءسوز. سونداي-اق بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەتىن يميدجدىك ء«ىس-شارالار» (كونتسەرتتەر، مەرەكەلەر، سپورتتىق جارىستار) سانىن شەكتەۋ قاجەت. ونىڭ ورنىنا بالالار مەن جاستارىمىز ءبىر-بىرىمەن ءوزارا جارىسسىن، ول ءۇشىن تەگىن بايقاۋلار، فەستيۆالدار مەن جارىستاردى مولىنان ۇيىمداستىرىپ بەرەيىك. بۇل ءۇشىن سپورت زالدارىن نەمەسە ستاديونداردى، تەا­تر ساحنالارىن اكىمدىكتەر اقى تولەمەي الىپ بەرۋى قاجەت.

– بالالاردىڭ وزدەرى سىزگە شاعىم­دان­عان كەزى بولدى ما؟

– ازىرگە ونداي جاعداي بولعان جوق.

– بالالار ۇيلەرىندەگى بالالار قۇ­قىق­­­تارىنىڭ ساقتالۋىن كىم باقى­لاي­­­دى جانە كامەلەتكە تولما­عان­داردىڭ قۇقىقتارىن بۇزعانى ءۇشىن ين­­تەر­نات­تار­دىڭ ديرەكتورلارى، تار­بي­ە­شى­لەر جانە باسقا دا قىز­مەت­كەر­لەر قانداي جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلادى؟

– بالالار مەكەمەلەرىندە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ ءۇشىن مەكەمە اكىم­شى­­لىگى جاۋاپ بەرەدى، ول زاڭعا سايكەس سونداعى بالا­لار­دىڭ قامقورشىسى.

بالالار مەكەمەلەرىندە بالالاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلايتىندار:

– بعم قاراماعىنداعى بالالار ۇي­لە­رىن­دە – قورعانشىلىق جانە قام­قور­­شىلىق جونىندەگى فۋنكتسيالاردى اتقاراتىن جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­دىڭ ءبىلىم بولىم­د­­ەرى مەن باسقارمالارى.

– دسم قاراماعىنداعى بالالار ۇي­لە­رىندە – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­­دىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ بولىمدەرى مەن باس­قارمالارى.

– «ەرەكشە» بالالارعا (مۇگەدەك بالا­لار­عا) ارنالعان ينتەرنات ۇلگىسىندەگى بالا­لار مەكەمەلەرىندە – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ بولىمدەرى مەن باسقارمالارى.

– بارلىق تۇردەگى جانە ۇلگىدەگى بالالار مەكەمەلەرىندە بعم بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى.

زاڭ بويىنشا بالالار مەكەمەسىنىڭ اكى­مشىلىگى مەن قىزمەتكەرلەرى بالالار قۇقى­عىن بۇزعانى ءۇشىن قىلمىستىق جا­ۋاپ­­كەرشىلىككە تارتىلادى. ءىس جۇزىندە، وكىنىشكە قاراي، مەكەمە اكىمشىلىگى مەن ونىڭ قىزمەتكەرلەرى وتە سيرەك جازالانادى. مەنىڭ ويىمشا، بۇل جەردە ماسەلە، ەڭ الدىمەن ءبىلىم بولىمدەرى مەن باسقارمالارى اينالاسىندا تىعىز ورنىققان تامىر-تانىستىقتا. بالالار مەكەمەسىندەگى بالانىڭ قۇقىقتارى بۇ­زىل­عان ءاربىر جاعداي مەكەمەنىڭ ءتۇرى مەن ۇلگىسىنە قاراماستان ۋاكىلەتتى، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن پروكۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان مۇقيات قاداعالاۋدىڭ نىساناسى بولۋى قاجەت. بالالارعا تىكەلەي ءارى جاناما قاتىسى بار ءاربىر جاعداي بو­يىنشا تەرگەۋ جۇرگىزىلۋى، كىنالى ادامدار زاڭمەن بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىككە بۇلجىتپاي تارتىلۋى ءتيىس. ازىرگە ءبىز بالالار قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىن انىقتايتىن پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەسى بو­يىنشا ەشقانداي شارا قولدانىلمايتىنىن كورىپ وتىرمىز. كوبىنە بۇل تەكسەرۋلەر تەك تەكسەرۋ ءۇشىن عانا وتەدى. سوندىقتان جۇيەنى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت. بالالار ءۇيىن مۇلدە جاڭا ۇلگىدە جاڭعىرتىپ، وزگەرتۋ كەرەك.

– بالالاردىڭ قۇقىقتارىن ءتيىم­دى قورعاۋ ءۇشىن سىزگە تاعى قانداي وكى­لەت­تىك­تەر قاجەت؟

– قازاقستاننىڭ بالا قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىلى – بۇل قوعامدىق قىزمەت. قازىر بالا قۇقىعى ۋاكىلدىگى تۋرالى زاڭدى وزگەرتۋگە، ونى حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس كەلتىرۋگە كۇش سالىپ جاتىرمىن. ۋاكىلگە اعىمداعى ماسەلەلەر مەن كە­شەن­دى ماسەلەلەردىڭ كوپشىلىگىن جەدەل جانە بايسالدى شەشۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەر كومانداسى كەرەك، ال قىزمەتكەرلەر شتا­تى – ولار ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماق­تا­رىن­داعى زاڭگەرلەر، پسيحولوگتار، پەداگوگ­تەر، الەۋمەتتانۋشىلار. ال ءبىزدىڭ بالا­لا­رىمىزدىڭ زاڭدى قۇ­قىق­تارىن تولىق كولەمدە ورىنداۋ ءۇشىن جەر­گىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا ىقپال ەتۋدىڭ پارمەندى تەتىگى قاجەت. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارىنا قاتىستى بارلىق زاڭدار مەن نورمالاردىڭ ورىندالۋى بويىنشا قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك باقىلاۋ قاجەت.

– ەگەر سىزگە رەسمي ورگاندار مەن ۆەدوم­ستۆولاردىڭ كومەگى قاجەت بولسا، ولار دەرەۋ سىزگە كومەكتەسە مە الدە سوز­بۇي­داعا سالىپ، سوڭىن قۇردىمعا جىبەرە مە؟

– جوعارىدا كەلتىرگەن مىسالداردا مەن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەتىن پروبلەمالارعا ءاردايىم شىنايى قارىم-قاتىناس بولا بەرمەيتىنىن كورسەتتىم. كوزبوياۋشىلىعى كوپ، نەمقۇرايلى قارىم-قاتىناستىڭ دا بولاتىنىن جاسىرمايمىن، بىراق ونى جەڭۋ قولىمنان كەلەدى، باستىسى، ادامداردى سىندارلى، ءتيىمدى جۇمىسقا باعىتتاي الۋ. جۇمىس بابىندا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ءىسى جونىندەگى ينسپەكتورلارمەن، دەپارتامەنت باسشىلارى، ورىنباسارلارى، اكىمدەر، مينيسترلەر مەن ۆيتسە-مينيسترلەرمەن سويلەسۋگە تۋرا كەلەدى. ولاردىڭ تاراپىنان سالعىرتتىق بايقاسام، جونسىزدىگىن بىردەن ايتامىن. مەن بۇل جۇمىسقا «دوس بولۋ» ءۇشىن، بىرەۋلەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن كەلگەم جوق، ماعان جايلى ورىنتاق، بيلىك نەمەسە اقشا قاجەت ەمەس. ماعان تەك ناتيجە كەرەك. ەگەر ناتيجە بولماسا، لاۋازىمدى تۇلعانىڭ اتقاراتىن قىزمەتىنە لايىقتىعى تۋرالى ماسەلە قويۋعا دايىنمىن. مەملەكەت باسشىسى مەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە جانە پروبلەمالارىن شەشۋگە زور كوڭىل بولگەنى ءۇشىن، ناقتى قادامدار مەن شارالار ءۇشىن راحمەتىمدى ايتقىم كەلەدى.

 

اڭگىمەلەسكەن

 ايگۇل احانبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار