سونىڭ ىشىندە ءدىندى دە قۋدالاعانىن بىلەمىز. كەڭەستىڭ يدەولوگتارى 1929 جىلعا دەيىن دىنگە قارسىلىق بىلدىرمەي, وعان كەدەرگى كەلتىرمەيمىز دەپ الداپ كەلدى. 1917 جىلى وكىمەت باسىنا كەلگەندە بولشەۆيكتەر بىلاي دەپ جاريالاعان: «مۋسۋلمانە روسسي, تاتارى پوۆولجيا ي كرىما, كيرگيزى ي سارتى سيبيري ي تۋركەستانا, تۋركي ي تاتارى زاكاۆكازيا, چەچەنتسى ي گورتسى كاۆكازا... وتنىنە ۆاشي ۆەروۆانيا ي وبىچاي, ۆاشي ناتسيونالنىە ي كۋلتۋرنىە ۋچرەجدەنيا وبياۆليايۋتسيا سۆوبودنىمي ي نەپريكوسنوۆەننىمي. ۋسترايۆايتە سۆويۋ ناتسيونالنۋيۋ جيزن سۆوبودنو ي بەسپرەپياتستۆەننو. ۆى يمەەتە پراۆو نا ەتو. زنايتە, چتو ۆاشي پراۆا, كاك ي پراۆا ۆسەح نارودوۆ روسسي, وحرانيايۋتسيا ۆسەي موششيۋ رەۆوليۋتسي ي ەە ورگانوۆ, سوۆەتوۆ رابوچيح, سولداتسكيح ي كرەستيانسكيح دەپۋتاتوۆ…»
بىراق بيلىگىن كۇشەيتىپ العان 30-جىلداردىڭ باسىنان كەڭەس وكىمەتى دىنگە قارسى قاندى كۇرەس اشتى. بارلىق ءدىندارلاردى, يمامدار مەن يشانداردى, ءتىپتى اۋىلدىڭ مولدالارىن جاپپاي قۋعىنعا ۇشىراتتى. كوبىنىڭ كوزىن جويدى. سونىڭ ىشىندە, 1930 جىلى تاتارستاندا بولعان 12 مىڭ مەشىتتىڭ 10 مىڭىن جاپقىزعان ەكەن. تۇركىمەنستاندا ءتىپتى بىردە-ءبىر مەشىت قالدىرماعان. قازاقستاندا 1630 ءدىني عيباداتحانا, ونىڭ ىشىندە 782 مەشىت جابىلعان. ءبىزدىڭ قىزىلجار قالاسىندا بولعان توعىز مەشىتتى دە تۇگەل جاپقىزعان.
كسرو-نىڭ مۇسىلمان حالىقتارىن مادەني وقشاۋلانۋعا ۇشىراتىپ, بۇرىنعى يسلام داستۇرلەرىنەن, شەتەلدىك دىندەستەردەن قولدارىن ءبىرجولاتا ءۇزۋ ءۇشىن اراب گرافيكاسىن قولدانۋعا جاپپاي تىيىم سالىپ, ونى الدىمەن لاتينيتساعا, كەيىن كيريلليتساعا كۇشتەپ اۋىستىرعانىن جاقسى بىلەمىز. اراب الىپبيىمەن جازىلعان نە ءبىر تاماشا ادەبيەتتەر وتقا لاقتىرىلدى. سونىڭ ىشىندە كىتاپ ءوندىرۋ ونەرىنىڭ تاماشا ۇلگىلەرى بولعان مىڭداعان قۇران كىتاپ تا قۇرتىلدى. عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مۇسىلماندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تولىقتاي ءۇزىلدى. كەڭەس وداعى جىلدارىندا تەك بۇحارادا ءبىر مەدرەسە جانە تاشكەنتتە ءبىر مۇسىلمان ينستيتۋتى عانا قالدىرىلدى. سونىڭ كەسىرىنەن توڭكەرىسكە دەيىن 70 پايىزى جوعارى ءبىلىمدى بولعان يمامداردىڭ 1990 جىلى تەك 50 شاقتىسى عانا جوعارى ءدىني ءبىلىمدى بولعان.
كسرو-دا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا عانا ءدىندى قۋدالاۋ كۇرت توقتاتىلىپ, قاماۋداعى ءبىر قاۋىم ءدىن يەلەرى تۇرمەلەردەن بوساتىلعان. مۇنىڭ ءوزى انگليا مەن امەريكا وداقتاستارىمىزدىڭ ء«دىندى قۋدالايتىن, سەنىم بوستاندىعىنا جول بەرمەيتىن, ۇجدان ەركىندىگىن شەكتەيتىن ەل» دەپ ايتپاسى ءۇشىن ءستاليننىڭ جاساعان ايلاسى بولاتىن. سونىمەن قاتار ول ءدىني كونفەسسيالار باسشىلارىن دا وتان قورعاۋ جولىنا پايدالانۋعا تىرىسقان. سوعان دەيىن ءدىندى «اپيىن» دەپ كوزگە ىلمەي, مازاق قىلىپ, سورلاتىپ, قۋعىنداپ كەلگەن كەڭەس وكىمەتى سوعىستا جەڭىلۋ قاۋپى ءتونىپ, جانى قىسىلعاندا قۇدايدى مويىنداۋعا ءماجبۇر بولادى. ستالين ءتىپتى حالىققا ارناعان ۇندەۋىندە جايشىلىقتاعى ء«توۆاريششيدى» ەمەس, ءدىن يەلەرىنىڭ «براتيا ي سەسترى» دەگەن قايىرىلۋىنا جۇگىنگەن ەكەن.
1942 جىلدىڭ باسىندا مۇسىلماندار مەن حريستيانداردىڭ ءباسپاسوز ونىمدەرىن شىعارۋىنا رۇقسات بەرىلەدى. جەر-جەرلەردەن قورعانىس قورىنا ءتۇرلى كونفەسسيالار وكىلدەرىنىڭ قارجى اۋدارعانى تۋرالى كەلگەن جەدەلحاتتارعا جاۋاپ بەرىلىپ, ولاردى گازەتتەرگە دە باستىرتىپ, دىننەن بەزبەگەن, جۇرەگىندە يمانى بار حالىقتى دا ءوز جاعىنا شىعارۋعا تىرىسقان. سوعىس جىلدارىندا قورعانىس قورىنا بارلىعى 300 ملن سوم اقشا ءدىني كونفەسسيالار وكىلدەرىنەن تۇسكەن.
كسرو-نىڭ ەۋروپالىق بولىگى مەن ءسىبىردىڭ ءدىني باسقارماسى 1941 جىلى نەمىس فاشيستەرىنە قارسى جيحاد جاريالايدى. وسى باسقارمانىڭ ءمۇفتيى گابدىراحمان راسۋلوۆ 1942 جىلى ۋفا قالاسىندا بولعان قۇرىلتايدا بىلاي دەگەن: «بۇگىنگى تاڭدا قولىنا قارۋ الىپ, وتانىن قورعاۋعا شىقپاعان بىردە-ءبىر مۇسىلماننىڭ بالاسى, اعاسى نەمەسە اكەسى جوق. تىلدا دا جەڭىس ءۇشىن كولحوزداردا, فابريك-زاۋىتتاردا تەر توگىپ ەڭبەك ەتپەگەن مۇسىلمان جوق. ويتكەنى مۇسىلماندار مۇحاممەد پايعامباردىڭ: «وتانعا دەگەن ماحاببات – سەنىڭ ءدىنىڭنىڭ ءبىر بولىگى» دەگەن ءسوزىن جاقسى بىلەدى», - دەگەن.
وسى دۇمپۋلەردىڭ كۇشىمەن 1943 جىلدىڭ باسىندا ءدىني ساياساتتا جاڭا باعىت جاساۋ بەلگىلەنىپ, ونىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ جاساۋدى قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە تاپسىرۋعا باتا الماي, سوۆناركومدا ارناۋلى ورگان اشادى. وسىدان ءارى ءدىني عۇرىپتارعا شەكتەۋ بولعانىمەن اشىق قۋدالاۋ توقتاتىلادى. سونىڭ ارقاسىندا قىزىلجاردىڭ مۇسىلماندارى دا وزدەرىنىڭ مەشىتىن اشتىردى. قالانىڭ ەجەلگى تۇرعىنى كەنجەبەك اقساقال اكەسى فازىل مەشىت اشۋدىڭ قورىنا استىنداعى جالعىز اتىن ءتۇسىپ بەرىپ, ءوزى ۇيگە ەر-توقىمى مەن جۇگەنىن بوس ۇستاپ كەلگەنىن ايتقان ەدى. بۇل - ادامداردىڭ جۇرەگىندە قانشا كۇشتەسە دە يماننىڭ وشپەگەندىگىنىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك.
بوستاندىق كوشەسىندەگى اعاش ۇيلەردىڭ بىرىندە بولعان سول مەشىتتى ءبىز, قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ بالالارى ءجيى كورەتىنبىز. بوستاندىق پەن كامانين كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ءبىر ءۇيدىڭ جەرتولەسىندە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ كۇرەس مەكتەبى بولدى, سوعان باراتىن بالالار مەشىتتىڭ جانىنان وتەتىن ەدىك. جاسىراتىنى جوق, ول كەزدە ءبىز مەشىتكە ۇدىرەيە قاراپ, وعان سەكەمدىك كورسەتەتىنبىز. ويتكەنى, باسىمىزعا ۇگىتشىلەردىڭ ء«دىن - اپيىن» دەگەن تۇسىنىگى ابدەن ورناپ قالعان. كەيىن سول مەشىتتى قالانىڭ ءبىر شەتىنە, بەنزوستروي اۋدانىنا كوشىرىپ جىبەردى.
سوعىس ءبىتىپ, جەڭىس بولعاننان كەيىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىلىعى تاعى دا قۇدايىن ۇمىتقان ەدى. اسىرەسە, ساۋاتى تومەن ن.حرۋششەۆتىڭ تۇسىندا دىنگە قارسى يدەولوگيالىق كۇرەس جاڭا كۇشپەن قايتا ورىستەدى. 1958 جىلدان باستالىپ, 80-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن سوزىلعان بۇل كۇرەس جاس سانالاردى يماندىلىقتان قول ءۇزدىردى. ءبىز سول كەزدىڭ بالالارى بولعاندىقتان سانامىزعا سىڭىرىلگەن يدەولوگيانىڭ ق ۇلى بولدىق. مامانداردىڭ جازۋىنا قاراعاندا, وسىنىڭ ءوزى حرۋششەۆتىڭ جەكە باسىنا تابىندىرۋ ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولدانعان امالى كورىنەدى. سونىمەن بىرگە ءوزىنىڭ جاساعان قاتەلىكتەرىنەن حالىقتىڭ نازارىن باسقا جاققا اۋدارۋ ءۇشىن ىستەگەن قۇيتىرقى ارەكەتتەرى ەكەن. سوندىقتان ول ءدىندى «حالىقتىڭ ساناسىندا قالعان كاپيتاليزمنىڭ سارقىنشاعى» دەپ باعالاعان. ءدىندى قۋدالاۋعا ستالين زامانىندا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى عانا جەگىلگەن بولسا, حرۋششەۆتىڭ تۇسىندا بارلىق پارتيالىق جانە كەڭەستىك بيلىك ورگاندارى قاتىستىرىلدى. ولار ءدىندارلاردى قوعامنان وقشاۋلاپ, حالىقتى ولاردان بەزدىرۋگە تىرىستى. ءبىزدىڭ اۋىلدا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان ش.جولاۋشين دەگەن اعامىز قايتىس بولعاندا اۋپارتكومنان كەلگەن ءبىر ايەل ءدىني عۇرىپتاردى جاساۋعا كەدەرگى جاساپ, شىرىلداپ باققان ەدى. بىراق بۇل ءستاليننىڭ كەزى ەمەس, اۋىل اقساقالدارى ونىڭ قارسىلىعىنا قاراماعان بولاتىن.
ءدىندى تۇتىنۋشىلارعا دەگەن قارسىلىق كينو ونىمدەرىندە, باق-تا جاريالانعان ماقالالاردا كوپ بولاتىن. اسىرەسە, رامازان ايى تۋاردا ورازانىڭ «زياندىلىعى» تۋرالى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى بىلگىشسىنگەن ماقالالار قاپتاپ كەتەتىن. وندايدى كوبىنە پارتيانىڭ ناسيحاتشىلارى, ءجالاڭتوس ۇگىتشىلەر, دىننەن حابارى جوق ساياساتكەرلەر جازىپ, مولدالاردى «ارامزالار», «حالىقتىڭ ۇستىنەن كۇن كورەتىن قۋلار» دەگەن سياقتى تەڭەۋلەرمەن شەنەسە, ورازانى اسقازاندى بۇزاتىن, دەنساۋلىققا زيان كەلتىرەتىن ارەكەت دەپ سىنايتىن. اسىرەسە, «ولەڭدى جەرگە وگىز سەمىرەر, ءولىمدى جەرگە مولدا سەمىرەر» دەگەن ماقال كوپ قولدانىلاتىن ەدى. جالپى كسرو بويىنشا العاندا تەك قانا 1961-1962 جىلدارى ءدىندى مازاق قىلعان 667 اتەيستىك كىتاپ پەن كىتاپشا جارىق كورگەن ەكەن. 1961-64 جىلدارى 806 ادام دىنگە سەنىپ, ودان باس تارتپاعانى ءۇشىن سوتتالعان. سونىڭ ىشىندە ولاردى قوعامعا قاۋىپتى جاتىپىشەرلەر, ارامتاماقتار دەگەن قىلمىستىق باپتارمەن سوتتاعان.
الايدا شالا ساۋاتتى ناسيحاتشىلار كوبەيگەن سايىن حالىقتىڭ دىنگە دەگەن پەيىلى دە ارتا ءتۇستى. ويتكەنى, كوممۋنيستەردىڭ جامانداعان دۇنيەسى ارتىنان دۇرىس بولىپ شىعاتىنىن حالىق ومىردەن كورگەن. ءبىر كەزدە «شپيون», «تىڭشى», «حالىق جاۋى» دەپ جامانداعان, ايىپتالعان ادامداردىڭ ءبارى ارتىنان اقتالىپ, ولاردىڭ قاتەلىكپەن سوتتالعانى ايتىلدى عوي. ەندەشە, ءدىن دە دۇرىس, ونى جاماندايتىن كوممۋنيستەرگە سەنۋگە بولمايدى دەگەن سەنىم ويانعان. سونىڭ اسەرىمەن دىنگە بۇرىلۋشىلار سانى ەسەلەپ ارتقان. ماسەلەن, تامبوۆ وبلىسىندا 1957 جىلى شوقىندىرىلعان بالالاردىڭ ۇلەسى 33 پايىز بولسا, اتەيستىك ناسيحات ورلەپ تۇرعان 1964 جىلى 54 پايىزعا جەتكەن... مۇسىلمان حالىقتارىندا دا سولاي بولعان. سۇندەتتەلگەن بالالار سانى ءستاليننىڭ كەزىندە ازايعانىمەن, حرۋششەۆتىڭ تۇسىندا ول كۇرت ارتقان ەكەن... سۇندەتتەلگەن بالالاردى انىقتاپ, ولاردىڭ اتا-انالارىن جازاعا تارتۋ ءۇشىن مەديتسينالىق بايقاۋلار جاسايتىن بولعان. بىراق حالىق بۇعان دا بەيىمدەلىپ, تانىس دارىگەرلەرىنەن «بالانىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن جاسالعان وتا» دەگەن انىقتامالار جاساتقىزىپ وتىرعان...
اتەيست ۇگىتشىلەر قانشا سارناپ جاتسا دا, ورازا جانە قۇربان ايتتاردا مەشىتتەرگە حالىق سىيماي كەتەتىن بولعان. ولىكتى جونەلتۋ جانازاسىندا دا ءدىني عۇرىپ قاتاڭ ساقتالعان. مۇنداي كەزدە اتەيست ۇگىتشىلەردىڭ دە ۇندەرى ءوشىپ, قايعى شەگىپ جاتقان جاندارعا قارسىلىق ايتۋعا باتىلدارى بارماعان.
كسرو كەزىندە وكىمەتتىڭ يسلام دىنىنە قارسى سوڭعى ارەكەتى 1986 جىلعى 18 تامىزدا شىققان كوكپ وك «يسلام ءدىنىنىڭ ىقپالىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ تۋرالى» قاۋلىسى بولدى. بىراق بۇل كەزدە جاريالىلىقتىڭ جالاۋلاتىپ تۇرعان كەزەڭى بولعاندىقتان حالىقتىڭ دىنگە دەگەن سۇرانىسىن ەشكىم توقتاتا المادى. مەشىتتەر ءدىني مەيرامداردا عانا ەمەس جۇما كۇندەرى دە تولىپ كەتەتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە كسرو اۋماعىندا كوپ جاعدايدىڭ ۋشىعۋى, وتە كۇردەلى قايشىلىقتاردىڭ ورىن الۋى بيلىك ورگاندارىنىڭ نازارىن دىنگە قارسى كۇرەستەن باسقا جاققا اۋدارىپ جىبەردى. ءسويتىپ, حالىق اراسىنداعى ءدىننىڭ ىقپالى ادىمداپ ارتا بەردى. ال ونى جاماندايتىن يدەولوگيا وزىنەن ءوزى قۇرىپ تىندى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
