رۋحانيات • 02 اقپان، 2020

ماعاۋين ءميفى

2880 رەتكورسەتىلدى

ءبىر نەمىس فيلوسوفى ءميفتى ويانار الدىندا كورگەن تۇسكە بالاعان ەكەن. تاعى ءبىر دانىشپان ءميفتىڭ بىزگە كەرەگى شىندىقپەن قانشالىقتى سايكەس كەلۋى ەمەس، ونىڭ مازمۇنى دەگەن ءسوز قالدىرىپتى. سونىمەن بىرگە قوعامدا «انا ميف شىن با، مىنا ميف وتىرىك پە؟» دەگەن سۇراق ۇنەمى الدىمىزدان شىعىپ وتىرادى. دەمەك بەلگىلى ءبىر شامادا ءميفتىڭ شىندىقپەن شەكتەسەر تۇستارى دا بار.

قازاق قوعامىندا ميفكە اينالعان تۇلعالار بالكىم الكەي مارعۇلان بولار، مۇمكىن باۋىرجان مومىش ۇلى شىعار. ولار­دان باسقا دا توڭىرەگىندە ءتۇرلى ميف قالىپتاسقان ءبىراز تۇلعالاردى اتاۋعا بولادى. اتاقتى «الپىسىنشى جىلعىلار» دا وڭاي ەمەس. سولاردىڭ ءدۇمدىسى مۇحتار ما­عاۋين ەكەنىن ايتساق، ەشكىم تالاسا قويماس.

بارلىعى «مۇحتار ماعاۋين جىراۋلار تاريحىن ءۇش عاسىر ارىعا جىلجىتتى» دەگەن اڭگىمەدەن باستالدى. جىراۋلار تاريحى ودان سوڭ بەس عاسىرعا، ودان كەيىن ارعى-بەرگىسىن قوسقاندا ءتىپتى جەتى عاسىرعا، ودان دا ءارى ەستە جوق ەسكى زامانعا قاراي كە­رۋەن تارتتى. جارىق دۇنيەدەگى، سونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ ومىرىندە دە اقيقات شىندىقتىڭ ءبارى ميفتەن باستالاتىنىنا بۇل دا ءبىر مىسال.

بىراق وسى جىراۋلار تاريحىنىڭ ءبا­رىنىڭ تەمىرقازىعى مۇحتار ماعاۋين­نىڭ 1968 جىلى باسپا ءجۇزىن كورگەن «قو­­بىز سارىنى» اتتى كىتابى بولىپ قال­دى. مو­يىنداعىسى كەلمەگەندەرگە جا­زۋشىنىڭ ءوزى كەسىمدى ءسوزىن ايتقان: «شالكيىزدى، قاز­تۋ­عان، دوسپامبەتتى، قازاق حاندىعى كەزە­ڭىن­دەگى ۇلى جىراۋلار پوەزياسىن مەن اش­تىم، ەندى مەنىڭ اتىممەن ايگى بولۋى كەرەك».

مۇحتار ماعاۋين تۋرالى ءبىرىنشى ميف وسىلاي تۋدى. ول ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا حاندار داۋىرىندەگى جىراۋلار ورتاسىنان جارىپ شىققان جارشىداي ەلەستەيتىن. بۇل ءميفتى حالىق قالىپتاستىردى ما، الدە ماعاۋيننىڭ ءوزى قالىپتاستىردى ما، ما­سەلە وندا ەمەس. قازىرگى زاماننىڭ قوس­وبا­سى – سايت جەلىلەرىندەگى اتى-ءجونىن جا­سىرعان كوممەنتشىلەردىڭ تالقىسىنا سالىپ كەپ جىبەرسەڭىز، ەكى تارابىن دا قولداي كەتەتىندەر جەتىپ ارتىلادى.

ءبىزدىڭ اۋەلگى مىندەتىمىز – وسى ءبىرىنشى ءميفتىڭ باسىن اشۋ. بىردە جاسى جەتپىستەگى سەرىك نەگيموۆتىڭ ارحيۆتەن جۇرەگى كەۋ­دەسىنە سىيماي القىلداپ كەلە جاتقانىن كوردىم. ء«بىر كەرەمەت جاڭالىق تاپتىم، بىراق پاراقتار ءبىر-بىرىنە جابىسىپ قا­لىپتى، وسىعان دەيىن بەتىن ەشكىم اش­پاعان ەكەن»، دەدى. ءوزى ەتشەڭ ادام بوي-بوي بوپ تەرلەپ، بەت الپەتى كوگىستەنە دىرىل­دەپ، تاپ­قان جاڭالىعىن كىمگە ايتارىن بىلمەي الابۇرتقان عالىم ءالى باستىقپاعان جاس جىگىتتەن بەتەر!

سىرت كوزگە توسىن اسەر ەتەتىن بۇل كەپ­تى الپىس التى، الپىس جەتىنشى جىلدارى ارحيۆ اقتارعان جيىرمانىڭ التاۋ-جە­تەۋىندەگى تاپالتاق جىگىتتىڭ باسىنا كو­شىرىپ كورىڭىزشى. كونە جيناقتان شال­كيىزدىڭ ولەڭىن تاۋىپ العانداعى ما­عاۋيننىڭ كۇيىن ويشا ەلەستەتىڭىز ەندى – ء«بىر ءسات مە­نىڭ دەمىم ءبىتىپ قالعانداي بولدى» دەيدى. ال ەندى كوپتەن ىزدەگەن «قاز­تۋعان ءسۇيىنىش ۇلى» دەگەن جازۋعا تو­تەننەن تاپ كەلگەندە باسىنا تۇسكەن ءحال­دى قاراڭىز – «ەسكى بەتتەردىڭ ءبىرىنىڭ بەل ورتاسىنان اسقان كەزدە ءدىر ەتە ءتۇستىم» دەپتى.

ول وسىلاي ون ەكى جىراۋدى جارىققا قايتا شىعاردى. «ۇزاق زامان، اۋمالى عاسىرلار ىرىكتەگەن ون ەكى اسقار تۇلعانىڭ باس-اياعىن بايىپتادىم». مەن دە «قوبىز سارىنى» مەن «الداسپاننان» ساناپ شىق­تىم، ارتىق-كەمى جوق ون ەكى ەكەن: قاز­تۋعان جىراۋ ءسۇيىنىش ۇلى، اسان قايعى ءسابيت­ ۇلى، دوسپامبەت جىراۋ، شال­كيىز جىراۋ تىلەنشى ۇلى، جيەمبەت جىراۋ بور­توعاش ۇلى، مارعاسقا جىراۋ، اقتام­بەردى جىراۋ سارى ۇلى، تاتىقارا اقىن، ۇمبەتەي جىراۋ تىلەۋ ۇلى، بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلى، كوتەش اقىن، شال اقىن قۇلەكە ۇلى. ماعاۋين وسى اتالعان جىراۋلاردىڭ ولمەس مۇراسىن قالىڭ شاڭ باسقان ارحيۆتەن ارشىپ الىپ، قازاق حاندىعى داۋىرىنە وشپەس رۋح دارىتتى.

مىنە، سودان باستاپ مۇحتار ماعاۋين دەگەن ەسىم-سوي دا دۋالى اۋىز بەن ءۋالى ءسوز­دىڭ نىساناسىنا ىلىكتى. سول كەزدە ول بار-جوعى جيىرما سەگىز-اق جاستا بولاتىن. ودان سوڭ باسقا ەشتەڭە جازباسا دا تاريحتا قالا­تىنىنا ەش كۇمان جوق. ءتىپتى سول جاسىندا ومىردەن ءوتىپ كەتسە، قازاق اسپانىنان اعىپ تۇسكەن تاعى ءبىر جۇلدىز اتانارى بەك مۇمكىن ەدى. رۋحاني ورتا ونسىز دا جوعارى با­عالاعان سول ەڭبەك، جازۋشىنىڭ ەلۋ سەگىز جا­سىندا «مەن» اتتى رومان-حامساسى شىق­قاننان كەيىن ءبىرجولا ميفكە اينالدى. قالاي؟!.

«قوبىز سارىنىنداعى» زار مەن «ال­داسپانداعى» شەردەن اسپان توڭكەرىلەدى.بۇل كىتاپتاردىڭ جارىققا شىعۋ حيكاياسى دا سول زار مەن شەردەن ءبىر كەم ەمەس. ءبىرىنشىسى، بۇكىل ادەبيەت ينستيتۋتى ەسكىشە حات تانى­مايدى. ەكىنشىسى، تال­قىلاۋعا قاتىسقان عا­لىمداردا بۇل تاقىرىپقا دەگەن ءتۇپ اتاسى بيماعلۇم وشپەندىلىك بار. ءۇشىنشىسى، كەدەيلەردىڭ وكىمەتىنە شەتىنەن ەل باستاعان، قول باس­تاعان، القالى جيىندا بيلىك ايتقان باي-شونجارلاردان شىققان جىراۋلاردىڭ تۇككە دە كەرەگى جوق. ءتورتىنشىسى، كونە جىرلاردان ساياسي قاتە ىزدەگەن قىراعى پارتيا قايراتكەرلەرى دە وڭاي-وسپاق ادامدار ەمەس. قالا بەردى، ەكىنىڭ ءبىرى: «سەن «الداسپاندى» شىعارعانسىڭ!» – ياعني، سەنىمسىز، كۇماندى ادامسىڭ دەپ كوزگە شۇقىعىسى كەلىپ تۇرا­تىن بولدى».

ءبىرىنشى ميف – وسى. جالپى، كەز كەلگەن جازۋشىعا شىعارماسىنا تىيىم سالىنسا، ودان اسقان باقىت جوق. بىراق شىعارما سوعان تاتي ما، تاتىماي ما، ونى ۋاقىت كور­سەتەدى. كەڭەس زامانىندا پارتيالىق سىنعا ۇشىراعان، باسپاحانادا بەتتەرى قىرقىلعان، امان قالعاندارى جاسىرىن تۇردە تاراعان كىتاپتاردىڭ اراسىندا «الداسپاننىڭ» اڭىزى ۇزاققا كەتتى. بۇل كىتاپ ونىڭ زاتىن دا كەمەل قىلدى، اتىن دا داڭققا كەنەلتتى. ەگەر جىراۋلار تاريحىن ءۇش عاسىرعا ءارى جىلجىتپاسا، مۇحتار ماعاۋين قانداي تۇلعا بولار ەدى؟

وعان جازۋشىنىڭ ۇلكەن شىعار­ماشى­لىق ەموتسيا ۇستىندە وتىرىپ ءوزى بەرگەن باعا وتە قاتال. «شالكيىز، دوسپامبەت، قاز­تۋعان، ودان سوڭ بۇقار جىراۋلار بولماسا، جۇرت بىلگەن مۇحتار ماعاۋين دەگەن جازۋشى دا بولماس ەدى، شامالى ورنەگى، شەكتەۋلى ءورىسى، تاپالتاق تۇرعىسى بار، جابايى جازارماننىڭ قاتارىن تولتىرار ەدىك». مۇنى وقىعاندا ول تۋرالى ءبىرىنشى ميف سەيىلىپ سالا بەرگەندەي بولادى. بىراق اڭىز ونىمەن بىتكەن جوق.

سەبەبى ءبارى الدىن الا اقىلدى باسپەن قۇرعان جوسپارمەن كەلە جاتىر. بۇل جەردە ايتسا نانعىسىز، ومىردە بولماسا سەنگىسىز جاع­داياتتار بار. ونىڭ باسىنداعىداي جە­تىستىككە جوسپارسىز جەتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. بەرتىندە جارىق كورگەن قازاق تاريحى تۋرالى كىتاپ جازۋدى جيىرما جاسىندا ىشكە ءتۇيىپ قويعانى دا ءبىر قىزىق دەرەك. جيىرما بەس جاسىندا اسپيرانتۋرا بىتىرەتىنى، جيىرما سەگىز جاسىندا «قوبىز سارىنى» مونوگرافياسىمەن عۇلامالىققا قادام باساتىنى، وتىز جاسىندا عىلىمدى تالاق ەتىپ تاستاپ كەتەتىنى، ءبارى دە الدىن الا جاسالعان جوسپاردا تۇزىلگەن.

ماعان سەنبەسەڭىز، «مەندى» وقىڭىز. ءوزىنىڭ جازۋىنشا «شىن فاناتيك ۇلتشىل، ۇلى ۇستاز بەيسەمباي كەنجەباەۆتان» تاپ­سىرما الىپ تۇرىپ، ونىڭ يىعىنان اسا قا­راۋعا قانداي شاكىرتتىڭ ءداتى بارادى. ول جانە جازۋشىنىڭ كامەلەتتىك جاستان جاڭا اسقان ستۋدەنتتىك شاعى كو­رىنەدى. «ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ، اس­پيرانتۋراعا الىپ قالام، قازاق حاندىعى دا­ۋىرىندەگى ادەبيەتتى زەرتتەيسىڭ، دايىندالا بەر»، – دەپتى ۇلى ۇستاز. ودان كەيىنگى: «مەن دايىن­دالدىم، بولاشاق عى­لىمي جۇمىستارعا عانا ەمەس، ۇلكەن جازۋشىلىققا»، – دەگەن سويلەمگە لەپ بەل­گىسىن قويعىڭىز كەلىپ، قولىڭىز جۇگى­رىپ-اق كەتەدى.

جازۋشىنىڭ ومىرىندە مۇنداي جوسپار­دىڭ بولعانى «مەن» عۇمىرنامالىق رومان-حامساسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. ءتىپتى ونىڭ جوسپارىنا «جىگىت اعاسى جاسىنا جەتپەي ءۇزىلىپ كەتەتىن شى­عارمىن» دەگەن وي دا كەدەرگى بولا الماعان. «ول كەزدە مەن جيىرما سەگىز، جيىر­ما توعىز جاستان اسپايمىن دەۋشى ەدىم» دەيدى ءوزى. ونىڭ ويىنداعى بۇل جاس «قوبىز سارىنىنىڭ» جارىق كو­رۋىمەن سايكەس كەلەدى. جوعارىدا «سول جاسىندا ءولىپ كەتسە، قازاق اسپانىنان اعىپ تۇس­كەن ءبىر جۇلدىز اتانار ەدى» دەگەنىمىز – سودان.

بىراق ونىڭ العا قويعان جاڭا ءورىس – «جازۋشىلىق ەڭبەك تۇرعىسىندا سونشاما زور – قىرىق جىلدىق ناقتى جوس­پارى» دا بولعان. «الاساپىران» رومانى سول جوسپاردىڭ ىشىندە، اسپيرانت كەزىندە-اق ويلاستىرىلعانى نەگە تۇرادى. باسقاسى باسقا، قولىنا قالام ۇستاعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ اراسىنان تاعدىرىما نە جازىپتى ەكەن، قانشا جىل ءومىر سۇرەدى ەكەم دەپ، الاقانىنا كىم شۇقشيىپ قاراپتى دەيسىز. «مەنىڭ الاقانىمداعى ءومىر سىزىعى تىم قىسقا، باس بارماقتىڭ بۇلشىعىنا قاراي قىسقا تارتىپ، كەلتەسىنەن ۇزىلەدى ەكەن»، – دەيدى مۇحتار ماعاۋين. سوعان سەنگەنى سونشا، «قازىر ويلايمىن، مۇمكىن ماعان اۋەلدە بەرىلگەن جاس – سول، ءوزىم شا­مالاعان جيىر­ما سەگىز-جيىرما توعىز شىعار»، – دەيدى تاعى دا.

ەندى مىناعان قاراڭىز. ول ءوز جوسپارى بويىنشا ءالى ەلۋ جىل عۇمىر كەشۋگە ءتيىس، الداعى قيىن ىستەر مەن اۋىر كۇرەستەردە جەڭىلمەس ءۇشىن، دەنساۋلىعى دا مىقتى بولماسا بولمايدى.

ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ قازاقتىڭ جاستارى كەشە دە، بۇگىن دە ەسكەرە بەرمەيتىن، ار­كىمگە ساباق بولاتىن ءسوز وسى ارادا اي­تى­لادى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءتورتىنشى كۋر­سىندا وقيتىن جيىرما ءبىر جاستاعى ستۋ­دەنت اسقازانىن ءبىر قابىندىرىپ العان­نان كەيىن تەمىردەي تارتىپكە كوشىپتى: «سۇلتانماحمۇتتىڭ، شوقاننىڭ، تاعى باس­­قا دا ۇلى دارىنداردىڭ كەلتە تاعدىرى كوپكە ءمالىم – ءوزىمدى ءوزىم قاتتى كۇتەتىن بولدىم. استى مەزگىلىمەن، دامدەپ، تالعاپ، ءنارلى، قىمباتىنان ىشەتىن بولدىم. تاڭەر­تەڭ اش قارىنعا، كەشكە توسەككە جاتاردا ەكى-ءۇش قاسىقتان تازا بال جەيمىن. قانشا تىعىز جۇرسەم دە سەگىز-توعىز ساعاتتان ۇيىق­تايمىن»...

وسىدان كەيىن مەن بۇل كىسى جاسى ۇل­عايعان شاعىندا شەتەلدە تۇرۋدى دا بۇ­رىننان-اق جوسپارلاپ قويعان ەكەن-اۋ دەگەن ويعا كەلدىم. ول وتىزعا جەتپەي ولەرمىن دەپ سۇلتانماحمۇتقا ءبىر ۇقساعىسى كەلسە، كيىم كيىسى مەن ءجۇرىس-تۇرىسى جاعىنان ءومىرىن ەۋروپادا وتكىزگەن مۇستافا شوقايعا ەكى ۇقساعىسى كەلگەن ءتارىزدى. ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى سىرت­قى بول­مىسىنان كورىنىس تاباتىنى راس بول­سا، بۇعان يمانداي سەنە بەرۋىڭىزگە بولادى.

ول ىشكى جان دۇنيەسىمەن دە، سىرتقى كەسكىن-كەلبەتىمەن دە ۇلكەن اكەسىن ءىستى، ءوز اكەسىن سوتتى قىلعان كەڭەس ادامىنا ەش ۇق­ساعىسى كەلگەن جوق. ونىڭ وسى بول­مىسى «قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى جىراۋلار تاريحىن ءۇش عاسىرعا جىلجىتتى»، «بەس عا­سىر­دى جىرلاتتى» دەگەن تاقىرىپتارمەن تاڭ­­بالانعان ءبىرىنشى ميفپەن ۇيلەسە كەتىپ تۇر.

جازۋشى جان تەرەڭىندەگى بۇل سىردى پوستمودەرنيستىك تاسىلمەن: «اۋلەتىمىزدە ءۇش ادام اتىلعان، الدەنەشە ازامات جا­لاعا كەتكەن، قانشاما جان مەشىن جىلعى اشتىقتا قۇربان ءشايىت، سونىڭ ءبارى ەس بىل­گەننەن ويىمدا، كوز اشقاننان كو­­كىرەگىمدە تۇرعان، مەنەن شەرلى، مەنەن زارلى، مەنەن قايعىلى كىم بولدى ەكەن»، دەپ بەرەدى. ءوز قايعىسىن ۇلت قاي­عىسى، ۇلت قايعىسىن ءوز قايعىسى ەتىپ شەن­دەستىرە كور­سەتەدى. قارا سوزبەن جازعان سويلە­مىنىڭ سو­ڭى ءوزى جاتقا سوعاتىن جورىق جىر­لارى­نىڭ قايىرىمىنا ۇقساي كەتكەنى دە تەگىن ەمەس.

ادەتتە ءبىرىنشى ءميفتى ادام ءوزى جاساي­دى. ەكىنشى، ءۇشىنشى، ودان سوڭعى ءميف­تىڭ ءبارى حالىقتىكى. سول حالىقتىڭ ويىن­شا ونىڭ كوركەم شىعارمالارى دا الدەقان­داي ءبىر قارسىلىققا ۇشىراۋعا ءتيىس سەكىلدى. جيىرما ءتورت جاسىندا جازعان «كەش­قۇ­رىم» اتتى العاشقى اڭ­گىمەسى «جۇلدىز» جۋرنالىنا وتپەي-وت­پەي زورعا ءوتىپ، كەيىن بۇ­كىلوداقتىق «وگو­نەك» جۋرنالىنان سىي­لىق الىپ قانا جۇلدىزى جانىپتى. بىراق باسقا اڭ­گىمە، پوۆەست، روماندارى ۇلكەن سىنعا ۇشى­راعانىن كورگەمىز دە، ەستىگەمىز دە جوق. الايدا، جازۋشىنىڭ ءوزى العاش ءتورت-بەس كوركەم كىتاپ شىعارعانىن، سونىڭ ءبىر دە بىرەۋىنە رەتسەنزيا جاريالان­باعانىن ايتادى. «ارحيۆ حيكاياسى» اتتى شىعارماسىنىڭ ورىس تىلىندە شىققان قازاق جا­زۋشىلارىنىڭ تاڭداۋلى اڭگىمە­لەرىنىڭ جيناعىنا قاراۋلىقپەن كىرگىزىل­مەي قالعانىن جازادى.

ءبىر عانا «ارحيۆ حيكاياسى» اڭگىمەسىنە جەكە توقتالساق، ونىڭ دا ىزىنەن كىشىگىرىم اڭىز ەرگەن تۋىندى بولعانىنا ءوزىمىز دە كۋامىز. ارحيۆكە باسىمەن جۇتىلىپ كەتكەن عا­لىمداردىڭ اراسىندا «ارحيۆ اۋرۋى» دەگەن تۇسىنىك بار. ماعاۋيننىڭ ءوزىنىڭ دە ار­حيۆتە وتكىزگەن جىلدارى سوعان كەلەدى. تاپ­قان جاڭالىعىن بىرەۋ ءبىلىپ قويا ما دەپ كۇ­دىكتەنۋ، قاي جەردە قانداي قولجازبا بار ەكەنىن ەشكىمگە ايتپاۋ، قانشا ءىشىن جارىپ بارا جاتسا دا مەرزىمى جەتپەي ەش جەردە جا­ريالاماۋ جايىندا ايتقان ويلارىنىڭ اڭىسى دا سول. بۇل باسقانىڭ ەمەس، مۇحتار ما­عاۋيننىڭ ءتول تاقىرىبى دەپ ەرىكسىز ەن سالاسىز.

ارحيۆتەن «ماعجاننىڭ جەكەلەگەن ولەڭدەرىن وقىماي تۇرا المايتىن شاق­تارى»، «جاسىل شابدار ءتۇستى مۇقابامەن تۇپ­تەلگەن، ءجۇز جىلدىق ەسكىلىكتىڭ سۇي­كىم­دى ءيىسى اڭقىپ تۇرعان ادەپكى كەسىمدى عا­جايىپ كىتاپپەن» قاۋىشقان كەزدەرى، رەس­پۋبليكالىق كىتاپحانانىڭ كونە دە سيرەك، كەيبىرىن اشىپ كورۋگە دە تىيىم سالىنعان كىتاپ قويماسىنا جاسىرىن جول تاۋىپ تۇس­كەن ساتتەرى، ءبارى-ءبارى دە قيال-عاجايىپ ەر­تەگىگە بەرگىسىز وقيعالار. بۇل – اڭگىمە سيۋ­جە­تى ەمەس، ماعاۋيننىڭ ءوز باسىنان وتكەن جايت­تار.

ديحان اقساقالمەن اراداعى اڭگىمەسى تىپتەن عاجاپ. ول كىسى «سوعىستان بۇرىن بۇقار جىراۋ تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەك جازىپ، قولجازباسىن ارحيۆكە تاپسىرعان سياقتى ەدىم، سونى تابا الماي جۇرگەنىم»، – دەيدى. سوندا مۇقاڭ: «كولەمى سەكسەن بەت، لاتىنشا ماشىڭكە، ناشارلاۋ، سارعىش قاعازعا ەنسىز باسىلعان، ۇستىنەن كوك سيامەن جۇرگىزىلگەن تۇزەتۋلەرى بار – سولاي ما؟» – دەپ تابان استىندا سارت ەتكىزەدى. «قالاي جازىلعانى ەسىمدە جوق»، – دەيدى ديحان اقساقال مىنا تاڭعاجايىپقا سەنەرىن دە، سەنبەسىن دە بىلمەي. سەبەبى ارادا قى­رىق جىل ءوتىپ كەتىپتى، ال مۇقاڭنىڭ ول قول­جازبانى كورگەنىنە جيىرما ءۇش جىل بولىپتى. ال كەرەك بولسا!

«ارحيۆ حيكاياسى» اڭگىمەسى اۆتوردىڭ ءوز باسىنان وتكەن وسى وقيعالارعا ۇق­ساس، ءتىپتى رۋحتاس دەسە دە دالەل جەتەر­لىك. كە­يىپكەرلەردىڭ اراسىنداعى پسي­حولو­گيالىق كۇرەس جاعىنان عابيت مۇسىرە­پوۆ­تىڭ ايگىلى «ەتنوگرافيالىق اڭگىمەسىن» ەسكە سالادى. مۇحتار ماعاۋيننىڭ ءوزى دە بۇل شىعارماسىن كلاسسيكالىق اڭگىمە دەپ ەسەپتەيدى. مۇنداي شىعارمالار كەزەڭدىك ءبىر كورىنىستەردى بەرەتىن حرەستوماتيالىق تۋىندىلار قاتارىنا جاتادى. وقىرمان ەسىندە جۇرەتىن بەلگىلى دۇنيەلەردىڭ ىشىن­دە دە بۇل ەكى اڭگىمەنىڭ شوقتىعى مۇلدەم بولەك. «ارحيۆ حيكاياسىنىڭ» سيۋجەتىن اڭگى­مە­لەپ بەرۋ قاجەت ەمەس، ونى تۇشىنىپ وقۋ كەرەك.

مۇحتار ماعاۋين تۋرالى جۇرت ويلاپ تاپقان ءۇشىنشى ميف – «ونىڭ جاۋى كوپ» دەگەن اڭگىمە. كەيىنگى جازعان مەيىرىمگە تولى ەستەلىكتەرىن وقىپ وتىرىپ قايران قال­دىم. اسىرەسە مۇقاعالي ماقاتاەۆ تۋرالى ەسسەسى جۇرەگىمدى قوزعاپ جىبەرگەندەي بولدى. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ادامي قارىم-قاتىناستى سونشالىقتى جىلى سەزىممەن جازعان. ونى جاقىن بىلمەيتىن ادام مى­نا كىسى وزىنە ءوزى ۇقسامايدى عوي دەۋى دە مۇمكىن. ماعان ماعاۋين شىندىعىندا ءوزى ايتا بەرەتىن «بالشەبەكتىككە» قانى قاتىپ قالعان، سودان دا ونى-مۇنىعا ءداتى بەرىك، بىراق ار جاعى ەل جايلاۋعا كوشكەندەي ءسان-سالتاناتى جاراسقان، بەرەكەسى مەن مەرەكەسى تەڭ قاتار ادام سەكىلدى ەلەستەيدى.

ءبىر جولى قالىڭ كوپشىلىكتىڭ اراسىندا كەزدەسىپ قالدىم. وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ فويەسىندە، كيىم وتكىزەتىن جاق­قا قاراي تۇسەتىن باسپالداقتىڭ ال­دى. قاسىندا جەڭگەمىز بار، ەكەۋى دە سىرت كيىم­مەن تۇر. مۇنداعىلاردىڭ ءبارى ءوزىمىز­دىڭ قالامداستار بولسا دا، بەيتانىس ورتادا تانىس بىرەۋدى ۇشىراتقانداي ءىشتارتا ك ۇلىمسىرەدى. ول كەزدە كورىنگەن جەردە سۋرەتكە تۇسىرە بەرۋگە بولاتىن ۇيالى تەلەفون اتىمەن جوق كەز عوي دەيمىن. ايتەۋىر ءبىر فو­توگراف كەلە قالدى دا، جەڭگەمىز ۇشەۋمىز قاتار تۇرىپ سۋرەتكە تۇستىك. سونداعى فوتوسۋرەت مەندە ءالى بار، ول سىنا­عاندا بالا دەمەي، شاعا دەمەي، كىمدى بولسىن قوساق اراسىنا قوسىپ جىبەرەتىن اقار-شاقار ادامنىڭ بەينەسى ەمەس.

ەل نە دەسە، و دەسىن، بىراق بۇل كىسىنىڭ جۇ­رەگى ءبارىبىر جۇمساق. مۇزداي قاتادى، قار­داي ەريدى. مۇحتار ماعاۋينگە قاراعان­دا، شەرحان مۇرتازانىڭ قاباعى قاتۋلاۋ قايتا. شەرحان مۇرتازا ەكەۋىن ءبىر-بىرى­مەن سىيلاسپايدى دەپ ويلايدى. بىرەۋلەر سونى پايدالانعىسى كەلەدى. «وھ، شىركىن، ەكەۋى شايناسا كەتسە، ودان ۇلكەن مايدان بول­مايدى» دەيدى. شىن مانىسىندە قالاي بولدى؟

ماعاۋين ءوز ەستەلىگىندە ء«بىر گازەت مەن تۋرالى جاقسى ماقالا بەردى، ونداي ما­قالانىڭ باس رەداكتور شەرحان مۇر­تازانىڭ قولداۋىنسىز بەرىلۋى مۇمكىن ەمەس ەدى» دەپتى. بۇل از دەسەڭىز: «قوبىز سارىنى» شىقتى. ماداقتالىپ جاتىر. «قازاق ادەبيەتىندە» مارعۇلان سويلەدى. تاعى ءبىر باسىلىمداردا راحمانقۇل بەردىباەۆ جانە باسقا زيالى، ءبىلىمدار ازاماتتار. مەن رەنجىپ جۇرگەن «لەنينشىل جاس» (باس رەداكتورى – شەرحان مۇرتازاەۆ) بارىنەن وزىپ، «جاس عالىم اشقان جاڭالىق» دەگەن تاقىرىپپەن، بۇرىن ەشكىمدە بولماعان جاعداي – سۋرەتىمدى قوسا باسىپ، اياۋلى اعام بۇركىت ىسقاقوۆتىڭ جاقسى ماقا­لاسىن جار­قىراتىپ بەردى»، – دەگەن جازباسى جانە بار. شەرحان مۇرتازا مۇحتار ما­عاۋين­دى سىيلاماسا، سونداي قادامعا بارا ما؟ مۇحتار ماعاۋين شەرحان مۇر­تا­زانى قۇرمەت­تەمەسە، قىرىق جىلدان كەيىن وسىنداي ەستە­لىكتى جازا ما؟

ماعاۋين تۋرالى ءتورتىنشى ميف – شى­عارماشىلىق باسەكەگە باس تىككەن جان­كەشتى ءومىر، ارحيۆتەن جيعانى مول بىلىمدارلىق، وينامايتىن-كۇلمەيتىن كىرپيازدىق، بابى كەلىسكەن بەكزاتتىق، بويىنا شاڭ جۋىتپايتىن اقسۇيەكتىك. «تۋرا ەكى اپتا بويى جاس قىمىز ءىشتىم. كۇنىگە ون-ون ەكى ساعاتتان ۇيىقتادىم»، – دەپتى ۇلكەن جۇمىستى باس­تار الدىندا. «توڭكەرىسكە دەيىن جارىق كورگەن بەس ءجۇز كىتاپتى جانە سودان بەرى جيناقتالعان مىڭ سەگىز ءجۇز قولجازبانى تۇگەل اداقتاپ شىعام»، – دەپتى عىلىمعا اتويلاپ ات قويعان شا­عىندا. ء«بارىبىر ماعان جەتپەيدى، ءبارىبىر مەن ارتىق جازام دەگەن سەنىم بولدى»، – دەپتى عىلىمنان كەتىپ، جازۋشىلىققا بەت قويعان كەزىندە.

ء«بىسسىمىللا» دەمەي ءىس باستامايتىن مۇ­سىل­مان بالاسىنىڭ سالتى سالتاناتىنا اينالعان مۇنداي قالامگەر كەمدە-كەم. ءار كىتابىن جازاردا الامان بايگەگە تۇسەتىندەي باپتاناتىنىڭ ءوزى جاتقان ءبىر حيكايا. ءار جولى قاجىلىققا جۇ­رەتىندەي قامداناتىن سەبەبى، جا­زاتىن كىتابى ەرمەك ءۇشىن دە، اتاق ءۇشىن دە ەمەس. ەگەر سولاي بولماسا، «قوبىز سارىنى» مەن «الداسپاندى» بىلاي قويىپ، «الاساپىرانداي» اسقاق رۋحتى رومان قايدا، «شاقان شەرىدەي» شيرىققان شىعارمانىڭ دا ءجونى باسقا، «شىڭعىس حانداي» ءتورت تومدىق عيبراتتى كىتاپ جازىلار-جازىلماسى دا نەعايبىل ەدى. دەمەك، جوعارىدا اتاپ وتىلگەن ءتورتىنشى ميف تە تاقىر جەردەن پايدا بولعان جوق، ول ماعاۋيننىڭ ۇلت ءۇشىن جاسار ەڭبەگىنىڭ وزىندىك ءھام ومىرلىك ريتۋالىنان تۋعان دەسەك، قاتەلەسە قويماسپىز.

ول وسىنداي جانكەشتى ەڭبە­گىمەن ءبىزدىڭ قوعامداعى جازۋ­شىنىڭ ورنىن ناق تا نىق بەلگىلەپ بەردى.

بەسىنشى ميف – «وعان نە ايتساڭ دا جاقپايسىڭ». سونى بىلگەن قالامداستارى ونى ماقتاۋعا دا قورقادى. مەن دە وسى جايىن­دا ويلاندىم. بەكەجان تىلەگەنوۆ تۋرالى جىلى پىكىرىنە تاڭقالدىم. ماعاۋيننەن باسقا بىرەۋدەن بەكەجان تىلە­­گەنوۆ دەگەن ۇلكەن جازۋشى بار دە­گەندى ەستىگەن ەمەسپىن. سويتسەم بەكەجان تىلەگەنوۆ «تۇيىق ءومىر­دىڭ قۇپياسى» دەگەن كىتابىندا ءوزى ورتا­لىق كوميتەتتە قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە مۇح­تار ماعاۋينگە قارسى جاسالعان ءبىراز قيا­ناتتى الاقانعا سالىپ­تى دا بەرىپتى. «الداسپان» جيناعىنداعى «پانيسلاميستىك، ۇلتشىلدىق، كەر­تارت­­­پالىق» يدەيالاردى قا­لاي اشكە­رە­لەگەندەرىن وزدەرى ەمەس، باسقا بىرەۋلەر ىستەگەندەي تاپتىشتەپ تۇرىپ جازىپتى. جازۋ­شىلار وداعىنىڭ جيىنىندا جاپ-جاس كۇنىمدە ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەندى، ەندى كوزىممەن كورىپ تاڭىرقاماسقا امالىم دا قالماي وتىر.

ايتايىن دەگەنىم، ماعاۋينگە ماقتاۋ جاقپايدى ەمەس، شىن­دىقتى ايتپاعان جاقپايدى. ول ومىرگە، قوعامعا، اينالاسىنا وتە سەرگەك قارايدى، بار بول­عانى سول. الدىنان ء«وزىنىڭ دەڭ­گەيىندە ماقتاي المادىم» دەپ ماڭدايلارى تاسقا ءتيىپ شىق­قاندار، سوزدەرىن «مۇقاڭنىڭ دەڭگەيىندە شىندىقتى ايتا المادىم» دەپ تۇزەتسە بەك جاقسى بولار ەدى. ايتپەسە «مۇقاڭا قالاي ماقتاساڭ دا جاقپايسىڭ» دەگەن ءسوزدىڭ بەكەر ەكەنىن مەن دە بىلەم، سۇراعان ادام بولسا بالكىم وڭاشادا ايتىپ تا بەرەرمىن.

ال التىنشى ميف مۇحتار ماعاۋيننىڭ اتىندا، ياعني ەسىم-سويىندا بولىپ تۇر. «اتىڭ ۇلكەن ەكەن» دەپتى عابيت مۇسى­رە­پوۆ العاش تانىسقان كەزدەرىندە. مىڭ سىر­لى تەرەڭ ادام مۇحتار اۋەزوۆتى عانا ەمەس، ابايدىڭ ۇلى ماعاۋيانى دا، سول ارقىلى اباي توپىراعىن دا مەڭزەسە كەرەك. شىندىعىندا دا ماعاۋيا دەگەن ەسىمنىڭ ءبىر تىلسىم سيقىرى بارداي كورىنەدى. اۋەلگىدە ول ومىردەن ەرتە كەتكەن بوزداق سياقتى ەلەستەۋشى ەدى، كەيىن ومىر­بايانىمەن جاقىن تانىسا كەلە ءبىراز سىرعا ءبىز دە قانىقتىق. ادامنىڭ ومىرىندە ونىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمىنىڭ دە ىقپالى از بولمايدى دەگەن جالپى راس ءسوز. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ دە اتالارى كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، كوڭىلى سارا ادامدار بولعانى دا كوپ جايدان حابار بەرسە كەرەك.

ال بۇدان، مۇحتار ماعاۋيننىڭ ەسىم-سويىنان نە ميف كورىپ وتىرسىڭ دەۋىڭىز مۇمكىن عوي. ونى ايتقان سەبەبىم، قالامگەر ءوزى ء«بىر اتانىڭ ارۋاعىن ارقالاعان جالعىز­بىن» دەيدى. ءوزىنىڭ باسىنداعى جالقى تاع­دىردى بارشا قازاقتىڭ با­سىنا تەلىپ ايتادى. شىنىندا دا قازاق­تىڭ اسىل سۇيەگىن اق پەن قىزىلدىڭ قىرعىنىنان، ىلە-شالا بولعان ەكى بىردەي اشارشىلىقتان، ودان كەيىنگى ستاليندىك قۋعىن-سۇر­گىننەن امان قالعان جالعىزدار جالعاستىردى ەمەس پە. سونىڭ ءبىرى بۇكىل سىيلىقتارىن اتاپ ايت­پاي-اق تا قويۋعا بولاتىن مۇحتار ما­عاۋين بۇگىندە سوناۋ امەريكادا تۇرىپ جاتىپ جا­سى سەكسەنگە تولىپ وتىر.

قازاقتىڭ قاسيەتتى سانى جەتىنشى ميف وسىدان شىقتى. بىرەۋلەر «وكپەلەپ كەتتى»، ەندى بىرەۋلەر «بالالارىن ساعالاپ كەتتى» دەيدى. سودان «ويباي، اناۋ ەكەن»، «ويباي، مىناۋ ەكەن» دەگەن تاعى ءبىر ميف قالىپ­تاستى. ونىڭ ءبارىن بىردەي جوققا شىعارا دا بەرۋگە بولمايدى. بىراق تاپ وسى سۇراققا مۇحتار ماعاۋيننىڭ ءوزى الدەقاشان جاۋاپ بەرىپ قويعان سياقتى. «ديسسيدەنت ەمەسپىز – بۇدان سوڭعى دۇنيە­دەن دە ءۇمىت بار»، – دەگەن ەكەن جازۋشى كەڭەس زامانىنداعى قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى ايتىلعان ءبىر سوزىندە. ءبىزدىڭ دە ءىشىمىز قيمايتىن ءبىر ءسوزدىڭ ءتۇيىنى وسىندا جاتقانىن نەسىنە جاسىرامىز.

مىنە، ءسويتىپ ءبىر زاماندا جيىرما جەتى، جيىرما سەگىز جاستان اسپايتىن شىعار­مىن دەگەن قالامگەر سەكسەنگە ۇلكەن شىعار­ماشىلىق قۇلشىنىسپەن قادام باستى. «ميمەن كوپ جۇمىس ىستەگەن ادام ۇزاق جاسايدى» دەگەن مەنىڭ ءوزىمنىڭ ءپالساپام بار ەدى. مۇحتار اعامىزدى وتىز­دىڭ وتكە­لەگىنەن امان وتكىزگەن بەس عاسىرلىق جى­راۋلار تاريحى بولسا، بۇگىندە سەكسەنگە جەتكىزگەن ءتورت تومدىق «شىڭعىس حان» اتتى تاريحي رومانى بولۋى دا بەك مۇمكىن-اۋ.

ءوزى قالىپتاستىرسا دا، وزگەلەر قالىپ­تاستىرسا دا، كوزى تىرىسىندە ميفكە اينالۋ كىمنىڭ قولىنان كەلەر دەيسىز. كەيدە شىندىق ۇمىتىلسا دا، ميف ۇمىتىلمايدى. مۇحتار ماعاۋين بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ميفكە اينالعان تۇلعا، ول جازعان اتىشۋلى «مەن» دە – ميف. ءبىزدىڭ ورتا سول ميفكە ەندى قانشا ەرەرىن ءبىر اللا عانا بىلەدى.

 

جۇسىپبەك قورعاسبەك،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

بەنزين باعاسى ارزاندادى

ەكونوميكا • كەشە

14 وتباسىعا قول ۇشىن سوزدى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار