وتكەن حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا, توتاليتارلىق رەجىم سىرەسىپ تۇرعان موڭعوليادا «سوتسياليزم بە, الدە وركەنيەتتىڭ اداسۋى ما؟» دەپ سوتسياليزم دەگەن دۇلەيگە قاسقايا قارسى سۇراق قويىپ, ونى باسپاسوزدە اشىق جاريالاۋعا كىمنىڭ ءداتى بارا الىپ ەدى؟ ول كەزدە كەمەلدەنگەن سوتسياليزم جىرىن جىرلاپ ەلىرگەن وتانداستارىمىزدىڭ «ماقتانساڭ ماقتان, قازاق, توبەڭ كوككە جەتپەي تۇر از-اق», دەپ اندەتىپ جۇرگەنىن ۇمىتا قويعانىمىز جوق.
مىنا ءبىر كورىپكەلدىككە قايران قالامىن, جازۋشى ف.دوستوەۆسكي ەۋروپانى كوممۋنيزم ەلەسى كەزىپ جۇرگەن سوناۋ ءحىح عاسىردا: «ەگەر دە سوتسياليزم راس بولسا, وندا قۇداي جوق, ال قۇداي بار بولسا, وندا سوتسياليزم وتىرىك», دەپتى. مىنە, عاجاپ, قۇداي بار ەكەن, سوتسياليزم وتىرىك ەكەن, ەلەس كۇيىندە عايىپ بولىپتى. ال حح عاسىردىڭ سوڭىندا زاردىحان «بولىپ, تولىپ تۇرعان ءسوتسياليزمدى» تەك «وركەنيەتتىڭ اداسۋى» عانا ەكەنىن ايداي الەمگە جار سالىپ قانا قويماي, موڭعول جاستارىن باتىل ارەكەتكە باستاي ءبىلىپتى.
زاقاڭ قازاقستانعا كەلىسىمەن الماتىداعى جۇمىسىن نەگىزىنەن بىرىڭعاي عىلىمي زەرتتەۋگە ارنادى. ەگەر پەندەشىلىگىمىزدى قايىرىپ قويا تۇرىپ, كيەلى تاريح پەن ۇلت-مەملەكەت مۇددەسىن العا تارتا سويلەر بولساق, پروفەسسور زاردىحان قينايات ۇلى وتپەلى كەزەڭ وتكەلىندە ءارى-ءسارى بولىپ تۇرعان قازاقستان تاريحى عىلىمىن كاتەپتى قارا نارداي العا – تاۋەلسىزدىك الاڭىنا الىپ شىعىسقان ساناۋلى تاريحشىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى بولعانىن ايتىپ, مارقۇمنىڭ رۋحىن شات ەتۋگە ءتيىسپىز.
20 جىلدا (1996-2016 جج.) 200-دەي زەرتتەۋ ماقالاسى مەن 2 مونوگرافيا ەسسەسىن باسپاسوزدە جاريالاسا دا, مىنا «وتپەلى كەزەڭ» دەپ اتالعان الاساپىران زاماندا بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ ءبىلىپ ۇلگەرمەگەن ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى, مەملەكەت قايراتكەرى جونىندە گازەت وقىرماندارىنا ارنايى تانىستىرا كەتۋدى ءجون سانادىق.
زاقاڭ 1940 جىلى 31 جەلتوقساندا موڭعوليانىڭ قوبدا ايماعىنىڭ قوبدا سومونىنا قاراستى نارىن داراسىنىڭ ولەت قىستاعىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. انادان 3 جاسىندا, اكەدەن 16 جاسىندا ايىرىلعان جەتىم زاردىحان اپايلارىمەن تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ قامقورلىعىندا ءوسىپ ەرجەتەدى. 1949 جىلى مەكتەپ ەسىگىن اشقان تالانتتى جاس وقۋىن قوبدادا, ۇلانباتىردا جالعاستىرىپ, 1961-1965 جىلدارى موڭعول مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قوعامدىق عىلىمدار فاكۋلتەتىنىڭ تاريح ءبولىمىن «تاريح ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى» ماماندىعى بويىنشا قىزىل ديپلوممەن ءتامامدايدى. 1965-1972 جىلدارى ءارتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارادى. 1972-1975 جىلدار ارالىعىندا ماسكەۋدەگى پارتيا ورتالىق كوميتەتىنە قاراستى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ, «قوعامدىق وي-سانانىڭ قالىپتاسۋ ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن قورعاپ شىعادى. 1975-1987 جىلدارى موڭعوليا كاسىپوداقتارى ورتالىق كەڭەسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەيدى. 1987 جىلى محرپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار ينستيتۋتىنىڭ تەوريا ءبولىمى باستىعىنا تاعايىندالادى. وسى قىزمەتتى اتقارا ءجۇرىپ 1987 جىلى ماسكەۋدەگى ورتالىق كوميتەت جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن قورعايدى. ءدال سول جىلى موڭعول قوعامىن ءدۇر سىلكىندىرگەن ايگىلى «موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كەلەشەك دامۋىنىڭ كەلەلى ماسەلەلەرى» اتتى ماقالاسى «پارتيا تۇرمىسى» جورنالىنىڭ №12 سانىندا جاريالانىسىمەن كسرو, جاپونيا, اقش, قحر ەلدەرىندە جارىق كوردى. سول جىلى زاقاڭ باستاعان توپ ۇسىنعان محرپ-نىڭ جاڭا باعدارلاماسى مەن جارعىسى محرپ-نىڭ توتەنشە سەزىندە قابىلدانادى. 1990 جىلى 23 ناۋرىزدا محر مينيسترلەر كابينەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالادى. 1990 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە موڭعوليا تۇراقتى پارلامەنتى – بوعا حۋرالىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانادى. وسى قىزمەتتە جۇرگەندە 1991 جىلى قابىلدانعان موڭعوليانىڭ دەموكراتيالىق جاڭا كونستيتۋتسياسىن دايىنداۋ كوميسسياسىنىڭ ورىنباسارى بولا ءجۇرىپ اتقارعان جۇمىسى موڭعوليانىڭ ءار سالاداعى مىقتى ماماندارىنان قۇرالعان 15 عالىمنىڭ جانقيارلىق ەڭبەكتەرى جونىندە زاردىحان قينايات ۇلى «كوشپەندىلىك عۇمىر» اتتى كىتابىندا بىلاي دەپ تولعايدى: «ەگەر قوعام تاپسىرىس بەرسە, ونى وزگەرتۋگە 15 ادامنىڭ دا اقىل-ويى جەتەدى ەكەن».
موڭعولدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداتۋ ءۇشىن 72 ساعاتقا سوزىلعان تالقى بارىسىندا تاريحشى زاقاڭ 22 مارتە جارىسسوزگە شىعىپ, جاقتاستارىمەن بىرگە جاڭا دەموكراتيالىق كونستيتۋتسيانى قابىلداتىپ, موڭعوليانى پارلامەنتتىك دەموكراتيالىق مەملەكەتكە اينالدىرا الدى.
جارتى عاسىرلىق عۇمىرىن, كۇش-جىگەرى مەن اقىل-پاراساتىن اياماي ەڭبەك ەتكەن «قيناياتتىڭ جالعىزى» بارشا موڭعول ەلىنىڭ زاردىقانىنا, جوعارى بيلىكتىڭ ەكىنشى تۇلعاسىنا اينالىپ ەدى. زاقاڭا تۇپتەپ كەلگەندە مانساپ تا, بايلىق تا ەمەس, ەڭ قىمباتتىسى – تۋعان حالقىنا, ونىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگىنە قىزمەت ەتۋ ەكەنىن, ونىڭ سوڭعى شيرەك عاسىرلىق جانكەشتى ءومىر جولىنا, شىعارماشىلىق جاسامپازدىعىنا نازار اۋدارعاندا كوزىمىز جەتە تۇسەدى.
1986 جىلى جەلتوقسان وقيعاسى زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ ءومىرىن جاڭا ارناعا سالىپ جىبەرگەندەي بولدى. قولىنداعى بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, قازاق جاستارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن قولداۋدان باستالعان بۇل بەتبۇرىس موڭعولداعى قازاقتاردى اتامەكەن – قازاقستانعا كوشىرۋدەي ماشاقاتتى, راحمەتىنەن وكپە-رەنىشى كوپ ىستەرگە اشىق جانە استىرتىن باسشىلىق جاساۋعا ۇلاستى. ىشتەي ۋاقىتى, ءساتى تۇسكەندە تاريحي وتانىنا ورالۋدىڭ قام-قارەكەتىن دە ۇمىتقان جوق ەدى. ونداي ءساتتى كۇندەر دە كەلىپ جەتكەن سياقتى. 1992 جىلى «باگا حۋرالدىڭ مەرزىمى اياقتالۋىنا بايلانىستى زاقاڭ دا قىزمەتىن توقتاتتى. موڭعوليانىڭ تاشكەنتتە اشىلعان باس كونسۋلدىعىنىڭ باس كونسۋلى بولىپ تاعايىندالدى. 1993-1996 جىلدارى موڭعوليانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىندە كەڭەسشى بولىپ, ەلشىلىكتەگى وكىلەتتىك مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن ءوز ءوتىنىشى بويىنشا ديپلوماتتىق جۇمىستان بوساپ, الماتىدا تۇراقتاپ قالدى.
1996 جىلى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ «قازاقستاننىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلار تاريحى بولىمىنە اعا عىلىمي قىزمەتكەر, جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر (2000 ج.), 2001 جىلدان وسى ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قىزمەت ەتتى.
وسى بارىستا زاردىحان اعا قازاقستاندىقتارعا تاريحشى رەتىندە تانىلدى. جاي تانىلىپ قانا قويعان جوق, قازاق تاريحى عىلىمىنا ءتۇبىرلى وزگەرىستەر جاساعان بىرنەشە جاڭالىق اكەلۋ ارقىلى مارتەبەلى ورىنعا كوتەرىلدى.
اتاپ ايتار بولساق, قازاق تاريحىن داۋىرلەۋ ماسەلەسىندەگى تۇيتكىلدەردى تارقاتا كەلە, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىن قاشاننان, كىمنەن باستاۋ كەرەك دەگەن اسا كۇردەلى, داۋلى ماسەلەگە العاش رەت «قازاق مەملەكەتى تاريحى جوشى حان شاڭىراعىن كوتەرگەن اق وردادان باستالادى» دەگەن تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلگەن «قازاق مەملەكەتى جانە جوشى حان» اتتى مونوگرافياسى ارقىلى جاۋاپ بەردى. اراعا 10 جىل سالىپ 2014 جىلى ول مونوگرافيانىڭ جاڭا تاراۋ, قوسىمشالارمەن تولىقتىرىلعان جاڭا نۇسقاسىن جاريالادى. وسى ەڭبەگىندە تاريحشى قازاق تاريحى عىلىمىنا العاش رەت «موڭعول ۇلىستارى بيلىگى ءداۋىرى» دەگەن جاڭا عىلىمي انىقتاما اكەلدى. بۇل ءداۋىر شامامەن 240 جىلعا سوزىلدى. اق وردانى اۋەلى جوشى حان, ودان كەيىن ونىڭ ۇلكەن ۇلى وردا ەجەن حان مەن مۇراگەر ۇلدارى بيلەدى. العاشقى استاناسى ەرتىس بويىندا, ودان كەيىن سىعاناق قالاسى بولدى دەگەندى تاراتا كەلە تاريحشى: «قازاق مەملەكەتىنىڭ ۇلگىسى (پرووبرازى), جەر اۋماعى, ەتنوستىق قاۋىمى, اسكەري-ساياسي قۇرىلىمى, بيلىك ديناستياسى اق وردانىڭ اياسىندا قالىپتاستى», دەگەن بايلامعا توقتايدى.
تاريحشى زاقاڭ تياناقتاپ بەرگەن تاريحي وقيعانىڭ تاعى ءبىرى – 2015 جىلى جاريالانعان 715 بەتتىك «شىڭعىس حان جانە قازاق مەملەكەتى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى ارقىلى جان-جاقتى ءسوز بولدى. وسىناۋ اسا كولەمدى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە تاريحشى باسقالاردىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيتىن موڭعول, تۇڭعىس, قىتاي, اراب, پارسى, ورىس, جاپون, ۇيعىر تىلدەرىندە جازىلعان 2080 دەرەك كوزدەرىنە سىلتەمە جاسايدى.
تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ ءحىح عاسىردان بەرى ءار ەل تاريحشىلارى مەن تۇركولوگ عالىمدارى ارقالاي بولجالدار ايتىپ, تالاسىنا نۇكتە قويعان «موڭعول ءۇستىرتىن مەكەن ەتكەن سوڭعى تۇركى تايپالارى: ءىح-ءحىى عاسىرلار» زەرتتەۋ ەڭبەگىن 2001 جىلى جاريالادى. ازامات زاقاڭ نە ىستەسە دە, نە جازسا دا اسا جاۋاپكەرشىلىك پەن تەرەڭ عىلىمي پايىمعا ارقا سۇيەۋشى ەدى. اتالعان مونوگرافيالىق ەڭبەگىن ودان ءارى تولىقتىرىپ, كەمەلدەندىرە تۇسۋگە ون جىلدان ارتىق ۋاقىتىن سارپ ەتىپ, قايتىس بولارىنان ءسال بۇرىن (2016 ج.) «نايمان حاندىعى: تاريحى جانە مادەنيەتى» ء(حىى-ءحىح عع.) دەگەن ەڭبەگىن ءتامامداپ, امانات ەتىپ قالدىرۋى, عىلىمدى, تاريح عىلىمىن قۇرمەتتەي الاتىن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتاردىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋعا باعدار بەرگەندەي بولدى.
ول تەك ساياسي-قوعام قايراتكەرى, تاريحشى عانا ەمەس, تالانتتى ادەبيەتشى, ەتنوگراف ءارى اقىن بولاتىن. ونىڭ قولىنان شىققان ءۇش تومدىق «موڭعولياداعى قازاقتار» مەن «جىلاعان جىلدار شەجىرەسى» 1995 جىلى جانە «كوشپەندىلىك عۇمىر» (2010 ج.) اتتى ەسسەسى قازاق وقىرماندارى ءۇشىن تاريح وقۋلىعى قىزمەتىن اتقاردى دەۋگە بولادى.
ال قايراتكەر زاقاڭ قازاقستانعا كەلگەننەن بەرگى جازعان ساياسي-الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كوتەرگەن پۋبليتسيستيكالىق-تانىمدىق ماقالالار جيناعى «تاريحقا كوزقاراس» (1-توم, 2017 ج.) دەپ اتالادى. مۇندا ۇلت, تاريح جانە ادامدار تاعدىرى جان-جاقتى ءسوز بولادى.
كەزىندە «قيناياتتىڭ جالعىزى» اتانعان جەتىم بالا تاعدىرلاس موڭعول حالقىنىڭ, شىڭعىس حان ەلىنىڭ قامقورلىعىندا تەرەڭ ءبىلىم الىپ, مەملەكەت-قوعام قايراتكەرى, مامىلەگەر تۇلعا بولىپ, الەمنىڭ 27 ەلىنە موڭعول وكىمەتى دەلەگاتسياسىن باستاپ بارعان ەكەن.
تاريحي وتانىنا ورالعاننان بەرگى شيرەك عاسىردا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ون ءبىر تومدىق عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن, 200-دەن اسا الۋان تاقىرىپتاعى ماقالاسىن جاريالاپ, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتىن, وي-ساناسىن كەمەلدەندىرۋگە ايتارلىقتاي قىزمەت ەتىپ, 76 جاسىندا ومىردەن ءوتتى.
الىمعازى داۋلەتحان,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور
