رۋحانيات • 22 قاڭتار، 2020

تەلقوڭىر

40 رەتكورسەتىلدى

موڭعول ەلى مەن قازاق ەلىنىڭ ورتاق ماقتانىشىنا اينالعان اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، تانىمال تاريحشى، بىلىكتى مامىلەگەر زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ ارامىزدان كەتكەنىنە دە ءتورت جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى-اۋ! 1996-2016 جىلدارى ءبىر مەكەمەنىڭ ءبىر بولىمىندە قاتار وتىرعان سىرلاس، مۇڭداس، تاعدىرلاس اعامنىڭ سۇيىكتى بەينەسى، از سوزبەن-اق كوپ وي، الۋان سىرعا تولى تاعىلىمدى اڭگىمەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ بەرۋشى ەدى، اسىرەسە تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى تۋرالى ءسوز بولعاندا جايشىلىقتا سىپايى، مومىنتورى بولىپ كورىنەتىن زاقاڭدى تانىماي قالۋشى ەدىك. زاقاڭ سونداي اسا شەتىن تاقىرىپتار جونىندەگى ويلارىن وڭاشا بولمە مەن اسحانا توڭىرەگىندە ەمەس، راديو، گازەت، جورنالداردا، كىتاپتارىندا اشىق-اشكەرە ايتۋدان تارتىنباعانىنا «تاريحقا كوزقاراس» اتتى جيناعىن وقىعان ادامنىڭ كوزى جەتەدى.

وتكەن حح عاسىردىڭ 90-جىلدارى­نىڭ باسىندا، توتاليتارلىق رەجىم سىرەسىپ تۇرعان موڭعوليادا «سوتسياليزم بە، الدە وركەنيەتتىڭ اداسۋى ما؟» دەپ سوتسياليزم دەگەن دۇلەيگە قاسقايا قار­سى سۇراق قويىپ، ونى باسپاسوزدە اشىق جاريالاۋعا كىمنىڭ ءداتى بارا الىپ ەدى؟ ول كەزدە كەمەلدەنگەن سوتسيا­ليزم جىرىن جىرلاپ ەلىرگەن وتان­داس­تا­رىمىزدىڭ «ماقتانساڭ ماقتان، قا­زاق، توبەڭ كوككە جەتپەي تۇر از-اق»،  دەپ اندەتىپ جۇرگەنىن ۇمىتا قويعانىمىز جوق.

مىنا ءبىر كورىپكەلدىككە قايران قالا­مىن، جازۋشى ف.دوستوەۆسكي ەۋرو­پانى كوممۋنيزم ەلەسى كەزىپ جۇر­گەن سوناۋ ءحىح عاسىردا: «ەگەر دە سوتسياليزم راس بول­سا، وندا قۇداي جوق، ال قۇداي بار بولسا، وندا سوتسياليزم وتىرىك»، دەپتى. مىنە، عاجاپ، قۇداي بار ەكەن، سوتسياليزم وتىرىك ەكەن، ەلەس كۇيىندە عايىپ بولىپتى. ال حح عاسىردىڭ سوڭىندا زاردىحان «بولىپ، تولىپ تۇرعان ءسوتسياليزمدى» تەك «وركەنيەتتىڭ اداسۋى» عانا ەكەنىن ايداي الەمگە جار سالىپ قانا قويماي، موڭعول جاستارىن باتىل ارەكەتكە باس­تاي ءبىلىپتى.

زاقاڭ قازاقستانعا كەلىسىمەن الما­تىداعى جۇمىسىن نەگىزىنەن بىرىڭ­عاي عىلىمي زەرتتەۋگە ارنادى. ەگەر پەندەشىلىگىمىزدى قايىرىپ قويا تۇرىپ، كيەلى تاريح پەن ۇلت-مەملەكەت مۇددەسىن العا تارتا سويلەر بولساق، پروفەسسور زاردىحان قينايات ۇلى وتپەلى كە­زەڭ وتكەلىندە ءارى-ءسارى بولىپ تۇرعان قازاق­ستان تاريحى عىلىمىن كاتەپتى قارا نارداي العا – تاۋەلسىزدىك الاڭىنا الىپ شى­عىس­قان ساناۋلى تاريحشىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى بولعانىن ايتىپ، مارقۇمنىڭ رۋحىن شات ەتۋگە ءتيىسپىز.

20 جىلدا (1996-2016 جج.) 200-دەي زەرتتەۋ ماقالاسى مەن 2 مونوگرافيا ەس­سەسىن باسپاسوزدە جاريالاسا دا، مىنا «وتپەلى كەزەڭ» دەپ اتالعان الاساپىران زاماندا بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ ءبىلىپ ۇلگەرمەگەن ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشى، مەم­لەكەت قايراتكەرى جونىندە گازەت وقىر­ماندارىنا ارنايى تانىستىرا كەتۋدى ءجون سانادىق.

زاقاڭ 1940 جىلى 31 جەلتوقساندا موڭعوليانىڭ قوبدا ايماعىنىڭ قوبدا سومونىنا قاراستى نارىن داراسىنىڭ ولەت قىستاعىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. انادان 3 جاسىندا، اكەدەن 16 جاسىندا ايىرىلعان جەتىم زاردىحان اپايلارىمەن تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ قام­قورلىعىندا ءوسىپ ەرجەتەدى. 1949 جىلى مەكتەپ ەسىگىن اش­قان تالانت­تى جاس وقۋىن قوبدادا، ۇلان­باتىردا جالعاستىرىپ، 1961-1965 جىلدارى موڭعول مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­­سيتە­تى قوعامدىق عىلىمدار فا­كۋل­تەتى­نىڭ تاريح ءبولىمىن «تاريح ءپا­نىنىڭ وقى­­تۋشىسى» ماماندىعى بويىن­شا قىزىل ديپلوممەن ءتامامدايدى. 1965-1972 جىلدارى ءارتۇرلى جاۋاپتى قىز­مەت­تەر اتقارادى. 1972-1975 جىلدار ارا­لىعىندا ماسكەۋدەگى پارتيا ور­تالىق كوميتەتىنە قاراستى قو­عامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ، «قوعامدىق وي-سانانىڭ قالىپتاسۋ ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كاندي­داتى عىلىمي دارەجەسىن قور­عاپ شى­عادى. 1975-1987 جىلدارى موڭ­عو­ليا كاسىپوداقتارى ورتالىق كەڭە­سى باسشىسىنىڭ ورىنبا­سارى بولىپ ىس­تەيدى. 1987 جىلى محرپ ورتا­لىق كوميتەتى جانىنداعى قوعام­دىق عىلىمدار ينستيتۋتىنىڭ تەوريا ءبولى­­مى باستىعىنا تاعايىندالادى. وسى قىزمەتتى اتقارا ءجۇرىپ 1987 جى­لى ماسكەۋدەگى ورتالىق كوميتەت جا­نىن­داعى قوعامدىق عىلىمدار اكا­دە­مياسىن­دا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلى­مي دارەجەسىن قورعايدى. ءدال سول جىلى موڭعول قوعامىن ءدۇر سىلكىندىرگەن ايگىلى «موڭعول حا­لىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كەلەشەك دامۋىنىڭ كەلەلى ماسەلەلەرى» ات­تى ماقالاسى «پارتيا تۇرمىسى» جور­­نالىنىڭ №12 سا­نىندا جاريالانى­سىمەن كسرو، جاپونيا، اقش، قحر ەلدەرىندە جا­رىق كوردى. سول جىلى زا­قاڭ باستا­عان توپ ۇسىنعان محرپ-نىڭ جاڭا باع­دارلاماسى مەن جارعىسى محرپ-نىڭ توتەنشە سەزىندە قابىل­دانادى. 1990 جىلى 23 ناۋرىزدا محر مي­نيستر­­­لەر كابينەتى باستىعىنىڭ ورىن­با­سار­لىعىنا تاعايىندالادى. 1990 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە موڭعوليا تۇراقتى پار­لامەنتى – بوعا حۋرالى­نىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانادى. وسى قىزمەتتە جۇرگەندە 1991 جىلى قابىلدانعان موڭعوليانىڭ دەموكراتيالىق جاڭا كونس­تيتۋتسياسىن دايىنداۋ كوميس­سيا­سىنىڭ ورىنباسارى بولا ءجۇرىپ اتقارعان جۇمىسى موڭعوليانىڭ ءار سا­لاداعى مىقتى ماماندارىنان قۇرال­عان 15 عالىمنىڭ جانقيارلىق ەڭبەك­تەرى جونىندە زاردىحان قينايات ۇلى «كوش­پەندىلىك عۇمىر» اتتى كىتابىندا بىلاي دەپ تولعايدى: «ەگەر قوعام تاپسىرىس بەرسە، ونى وزگەرتۋگە 15 ادامنىڭ دا اقىل-ويى جەتەدى ەكەن».

موڭعولدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداتۋ ءۇشىن 72 ساعاتقا سوزىل­عان تالقى بارىسىندا تاريحشى زا­قاڭ 22 مارتە جارىسسوزگە شى­عىپ، جاق­­تاستارىمەن بىرگە جاڭا دەموكرا­تيا­لىق كونستيتۋتسيانى قابىلداتىپ، موڭ­عوليانى پارلامەنتتىك دەموكراتيا­لىق مەملەكەتكە اينالدىرا الدى.

جارتى عاسىرلىق عۇمىرىن، كۇش-جى­گەرى مەن اقىل-پاراساتىن اياماي ەڭ­بەك ەتكەن «قيناياتتىڭ جالعىزى» بار­­شا موڭ­عول ەلىنىڭ زاردىقانىنا، جوعارى بيلىكتىڭ ەكىنشى تۇل­عاسىنا اينالىپ ەدى. زاقاڭا تۇپتەپ كەل­گەندە مانساپ تا، بايلىق تا ەمەس، ەڭ قىمباتتىسى – تۋعان حالقىنا، ونىڭ بوس­تاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگىنە قىزمەت ەتۋ ەكەنىن، ونىڭ سوڭعى شيرەك عاسىرلىق جان­كەشتى ءومىر جولىنا، شىعارماشىلىق جاسام­پاز­دىعىنا نازار اۋدارعاندا كوزىمىز جەتە تۇسەدى.

1986 جىلى جەلتوقسان وقيعاسى زار­دىحان قينايات ۇلىنىڭ ءومىرىن جاڭا ار­ناعا سالىپ جىبەرگەندەي بولدى. قو­لىنداعى بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، قازاق جاستارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن قول­داۋدان باستالعان بۇل بەتبۇرىس موڭ­عولداعى قازاقتاردى اتامەكەن – قازاق­ستانعا كوشىرۋدەي ماشاقاتتى، راحمەتىنەن وكپە-رەنىشى كوپ ىستەرگە اشىق جانە استىرتىن باسشىلىق جاساۋ­عا ۇلاستى. ىشتەي ۋاقىتى، ءساتى تۇس­كەندە تاريحي وتانىنا ورالۋدىڭ قام-قارەكەتىن دە ۇمىتقان جوق ەدى. ون­داي ءساتتى كۇندەر دە كەلىپ جەتكەن سياقتى. 1992 جىلى «باگا حۋرالدىڭ مەر­زىمى اياقتالۋىنا باي­لانىستى زاقاڭ دا قىز­مەتىن توقتاتتى. موڭعوليانىڭ تاش­كەنت­تە اشىلعان باس كونسۋلدىعىنىڭ باس كونسۋلى بولىپ تاعايىندالدى. 1993-1996 جىلدارى موڭعوليانىڭ قا­زاق­ستانداعى ەلشى­لىگىندە كەڭەسشى بولىپ، ەلشىلىكتەگى وكى­لەتتىك مەرزىمى اياق­تالعاننان كەيىن ءوز ءوتى­نىشى بويىن­شا ديپلوماتتىق جۇمىس­تان بوساپ، الماتىدا تۇراقتاپ قالدى.

1996 جىلى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ «قازاقستاننىڭ ەجەلگى جانە ورتا عاسىر­لار تاريحى بولىمىنە اعا عىلىمي قىز­مەتكەر، جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر (2000 ج.)، 2001 جىلدان وسى ءبولىمنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولىپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قىزمەت ەتتى.

وسى بارىستا زاردىحان اعا قازاق­ستاندىقتارعا تاريحشى رەتىندە تانىل­دى. جاي تانىلىپ قانا قويعان جوق، قازاق تاريحى عىلىمىنا ءتۇبىرلى وزگە­رىستەر جاساعان بىرنەشە جاڭالىق اكەلۋ ارقىلى مارتەبەلى ورىنعا كوتەرىل­دى.

اتاپ ايتار بولساق، قازاق تاريحىن داۋىرلەۋ ماسەلەسىندەگى تۇيتكىلدەردى تار­قاتا كەلە، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىن قاشاننان، كىمنەن باستاۋ كەرەك دەگەن اسا كۇردەلى، داۋلى ماسەلەگە العاش رەت «قازاق مەملەكەتى تاريحى جوشى حان شاڭىراعىن كوتەرگەن اق وردادان باستالادى» دەگەن تۇجى­رىم­داماسىنا نەگىزدەلگەن «قازاق مەم­لەكەتى جانە جوشى حان» اتتى مونوگرافياسى ارقىلى جاۋاپ بەردى. اراعا 10 جىل سالىپ 2014 جىلى ول مونو­گرافيانىڭ جاڭا تاراۋ، قو­سىم­شالارمەن تولىقتىرىلعان جاڭا نۇس­قاسىن جاريالادى. وسى ەڭبەگىندە تاريحشى قازاق تاريحى عىلىمىنا العاش رەت «موڭعول ۇلىستارى بيلىگى ءداۋىرى» دەگەن جاڭا عىلىمي انىقتاما اكەلدى. بۇل ءداۋىر شامامەن 240 جىلعا سوزىلدى. اق وردانى اۋەلى جوشى حان، ودان كەيىن ونىڭ ۇلكەن ۇلى وردا ەجەن حان مەن مۇراگەر ۇلدارى بيلەدى. العاشقى استاناسى ەرتىس بويىندا، ودان كەيىن سىعاناق قالاسى بولدى دەگەندى تاراتا كەلە تاريحشى: «قازاق مەملەكەتىنىڭ ۇلگىسى (پرووبرازى)، جەر اۋماعى، ەتنوستىق قاۋىمى، اسكەري-سايا­سي قۇرىلىمى، بيلىك ديناستياسى اق وردانىڭ اياسىندا قالىپتاستى»، دەگەن بايلامعا توقتايدى.

تاريحشى زاقاڭ تياناقتاپ بەرگەن تاريحي وقيعانىڭ تاعى ءبىرى – 2015 جىلى جاريالانعان 715 بەتتىك «شىڭعىس حان جانە قازاق مەملەكەتى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى ارقىلى جان-جاقتى ءسوز بولدى. وسىناۋ اسا كولەمدى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە تاريحشى باسقالاردىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيتىن موڭعول، تۇڭعىس، قىتاي، اراب، پارسى، ورىس، جاپون، ۇيعىر تىلدەرىندە جازىلعان 2080 دەرەك كوزدەرىنە سىلتەمە جاسايدى.

تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ ءحىح عاسىردان بەرى ءار ەل تاريحشىلارى مەن تۇركولوگ عالىمدارى ارقالاي بولجالدار ايتىپ، تالاسىنا نۇكتە قويعان «موڭعول ءۇستىرتىن مەكەن ەتكەن سوڭعى تۇركى تايپالارى: ءىح-ءحىى عاسىرلار» زەرتتەۋ ەڭبەگىن 2001 جىلى جاريالادى. ازامات زاقاڭ نە ىستەسە دە، نە جازسا دا اسا جاۋاپكەرشىلىك پەن تەرەڭ عىلىمي پايىمعا ارقا سۇيەۋشى ەدى. اتالعان مونوگرافيالىق ەڭبەگىن ودان ءارى تولىقتىرىپ، كەمەلدەندىرە تۇسۋگە ون جىلدان ارتىق ۋاقىتىن سارپ ەتىپ، قايتىس بولارىنان ءسال بۇ­رىن (2016 ج.) «نايمان حاندىعى: تاريحى جانە مادەنيەتى» ء(حىى-ءحىح عع.) دەگەن ەڭبەگىن ءتامامداپ، امانات ەتىپ قال­دىرۋى، عىلىمدى، تاريح عىلى­مىن قۇرمەتتەي الاتىن كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ ازاماتتاردىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋعا باعدار بەرگەندەي بولدى.

ول تەك ساياسي-قوعام قايراتكەرى، تا­­ريح­­شى عانا ەمەس، تالانتتى ادە­بيەت­شى، ەتنوگراف ءارى اقىن بولاتىن. ونىڭ قولىنان شىققان ءۇش توم­دىق «موڭعولياداعى قازاقتار» مەن «جى­لاعان جىلدار شەجىرەسى» 1995 جىلى جانە «كوشپەندىلىك عۇمىر» (2010 ج.) اتتى ەسسەسى قازاق وقىرماندارى ءۇشىن تاريح وقۋلىعى قىزمەتىن اتقاردى دەۋ­گە بولادى.

ال قايراتكەر زاقاڭ قازاقستانعا كەلگەن­نەن بەرگى جازعان ساياسي-الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردى كوتەرگەن پۋبليتسيس­تيكالىق-تانىمدىق ماقالالار جيناعى «تاريحقا كوزقاراس» (1-توم، 2017 ج.) دەپ اتالادى. مۇندا ۇلت، تاريح جانە ادام­دار تاعدىرى جان-جاقتى ءسوز بولادى.

كەزىندە «قيناياتتىڭ جالعىزى» اتان­­عان جەتىم بالا تاعدىرلاس موڭعول حالقىنىڭ، شىڭعىس حان ەلىنىڭ قامقور­لىعىندا تەرەڭ ءبىلىم الىپ، مەملەكەت-قوعام قايراتكەرى، مامىلەگەر تۇلعا بولىپ، الەمنىڭ 27 ەلىنە موڭعول وكىمەتى دەلەگاتسياسىن باستاپ بارعان ەكەن.

تاريحي وتانىنا ورالعاننان بەر­گى شيرەك عاسىردا اۋىز تولتىرىپ ايتار­لىق ون ءبىر تومدىق عىلىمي زەرت­تەۋ ەڭبەكتەرىن، 200-دەن اسا الۋان تاقى­رىپ­تاعى ماقالاسىن جاريالاپ، تاۋەل­سىز قازاق ەلىنىڭ عىلىمى مەن مادە­نيەتىن، وي-ساناسىن كەمەلدەندىرۋگە ايتار­لىق­تاي قىزمەت ەتىپ، 76 جاسىندا ومىر­دەن ءوتتى.

 

الىمعازى داۋلەتحان،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار