– ەڭبەك نارىعىنىڭ قارقىندى دامۋى, تەحنولوگيالىق جانە دەموگرافيالىق وزگەرىستەر جاعدايىندا جاڭا تاۋەكەلدەر مەن سىن-قاتەرلەر تۋىندايدى. بۇگىندە كوپتەگەن ادامدار ەڭبەك شارتىن جاساماي, ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلار ارقىلى اقشا تابادى دا الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى تولەمەي جاتادى. الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر تۋىنداعان كەزدە ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا حالىقتى الەۋمەتتىك جۇيەمەن قامتۋدىڭ وزىق تاجىريبەلەرىمەن بولىسسەڭىز.
– ەڭ الدىمەن, ءبىز ەڭبەكتىڭ جاڭا تۇرلەرى مەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ اراسىندا قانداي دا ءبىر باسەكەلەستىك نەمەسە تارتىستىڭ جوق ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ال ەكىنشىدەن, ادامداردى جاڭا تسيفرلى الەمگە تارتۋىمىز, ۇيرەتۋىمىز ءتيىس. بۇعان بىرنەشە جاقسى مىسالدار كەلتىرەيىن. ەگەر ءسىز GoJeck پلاتفورماسىمەن يندونەزياعا ساپارعا بارىپ, ينتەرنەت قوسىمشالارى ارقىلى تاپسىرىس بەرىپ, تولەم جاسايتىن بولساڭىز سول مەزەتتە جۇرگىزۋشىنىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋىنا دا بەلگىلى ءبىر پايىزدى تولەگەن بولاسىز. ۋرۋگۆايدا كولىكتى Uber باعدارلاماسى ارقىلى پايدالانعىڭىز كەلسە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدان ساقتاندىرۋ بولعان جاعدايدا عانا ليتسەنزيا الا الاسىز. ايتا بەرسەك مىسالدار كوپ. جاڭا ەڭبەك نارىعىنداعى وسىنداي تاجىريبەنى قولدانۋىمىز كەرەك. سوندا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋمەن بارلىق حالىقتى, ءتىپتى جاڭا ەڭبەك نارىعىنداعى ادامداردى دا قامتي وتىرىپ, جاھاندىق ماقساتقا قول جەتكىزەمىز.
– حاقق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ الدىندا تۇرعان 10 جاھاندىق سىن-قاتەردى ايقىندادى. سونىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا ءۇمىت ارتۋى. ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا تابىس دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى كوپتەگەن وتباسىلار كەدەيلىك شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىر. سىزدىڭشە كوپ بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەسىن قالاي شەشۋگە بولادى؟
– تاعى دا ازداعان كىرىسپە جاساعان دۇرىس شىعار. ادامداردىڭ ءتيىمدى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋعا ءۇمىت ارتۋى تاڭعالارلىق ءىس پە؟ بۇل ولاردىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جاقسى سەزىنەتىنىن كورسەتەدى. جاقسى ۇكىمەت وسىنداي ءۇمىتتى اقتاي الاتىن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىن قۇرۋى قاجەت. اۋرۋدان, وندىرىستىك جاراقاتتاردان, جۇمىسسىزدىقتان جانە زەينەتاقى جۇيەسىنەن باسقا ۇزاق ۋاقىتقا جۇمىستان قول ۇزگەندەردى ساقتاندىرۋمەن قامتۋ – كەدەيلىك تاۋەكەلىنىڭ الدىن الۋ دەگەندىك. ەكىنشى دەڭگەيدە, وقىتۋ, جۇمىسقا تارتۋ ارقىلى از قامتىلعان وتباسىلارعا قولداۋ كورسەتەسىزدەر. «اش ادامعا بالىق بەرمە, قارماق بەر» دەگەن قىتاي ماقالى ەسكە تۇسەدى. جەر اۋماعى گەرمانيادان التى ەسە ۇلكەن, ال حالىق سانى مەنىڭ ەلىمنەن 4 ەسە از قازاقستان ۇكىمەتى ءۇشىن وتباسىن قورعاۋ باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. سوندىقتان جاس وتباسىلاردى كوپ بالالى بولۋعا, ولاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جانە مەديتسينالىق كومەك دەڭگەيىن كوتەرۋگە شاقىراتىن الەۋمەتتىك ترانسفەرت باعدارلامالارىنا ەرەكشە نازار اۋدارعان دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن.
ادام كاپيتالىنا, اسىرەسە بالالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ بۇگىندە الەمدىك ترەندكە اينالىپ وتىر. الەمدە وتباسىن قورعاۋعا جانە بولاشاق ۇرپاقتى ينۆەستيتسيالاۋعا باعىتتالعان ءارتۇرلى باعدارلامالار بار. مىسالى, رەسەيدىڭ انالار كاپيتالى نەمەسە برازيليانىڭ Bolsa Familia (وتباسى ءاميانى) باعدارلامالارىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ايتپاقشى, برازيليا ۇكىمەتى 2013 جىلى دوحادا وتكەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ دۇنيەجۇزىلىك فورۋمىندا Bolsa Familia باعدارلاماسى ءۇشىن حاقق-نىڭ باستى ناگراداسىن جەڭىپ العان.
– بۇگىندە لايىقتى جۇمىس دەپ جەتكىلىكتى تابىسى بار, جۇمىس ورنىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن جانە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ناتيجەلى جۇمىستى ايتادى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتىڭ ەڭ تومەنگى جالاقى دەڭگەيىن بەلگىلەۋى وتە ماڭىزدى. ورتاشا جالاقى مەن ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ ارا-جىگىن ايتىپ بەرىڭىزشى.
– ەڭ تومەنگى جالاقى بىرقاتار ەلدەردە ءالى دە بار. ونىڭ دەڭگەيى ەشقاشان عىلىمي دالەلدەرمەن جاۋاپ بەرە المايتىن جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي ماسەلە. ءبىز حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعىندا كەدەيلىكتى بولدىرماۋ ماقساتىندا ەڭ تومەنگى كىرىستەر مەن ەڭ تومەنگى زەينەتاقىلاردى كەپىلدەندىرۋ ماسەلەلەرىنە كوپ كوڭىل بولەمىز. ال قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىستى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ بازالىق دەڭگەيىنە كەلەتىن بولساق, وندا حاقق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ەڭ تومەنگى نورمالارى تۋرالى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ №102 كونۆەنتسياسىن قولدايدى. بۇل ماڭىزدى كونۆەنتسيا 1952 جىلى قابىلداندى جانە ول تولەنەتىن جاردەماقىلاردىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى بويىنشا اسا جوعارى ستاندارتتارعا يە بىرقاتار كونۆەنتسيالارمەن تولىقتىرىلدى. قاتەلەسپەسەم, بۇل كونۆەنتسياعا بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرىنەن تەك رەسەي مەن ۋكراينا عانا تاياۋدا قوسىلدى.
– ءسىز ۇزاق جىلدار بويى گەرمانياداعى جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قوعامىن باسقاردىڭىز. الەمدە وندىرىستەگى جازاتايىم وقيعالاردان ساقتاندىرۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى بار. مىسالى, كەيبىر ەلدەر مۇنى جەكە ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى ارقىلى, ال كەيبىرەۋلەرى مەملەكەتتىڭ باسقارۋىنداعى بىرىڭعاي وپەراتور ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. قاي مودەلدى تاڭداعان دۇرىس دەپ ويلايسىز؟
– ارينە كەز كەلگەن ەل ءۇشىن قولايلى بولاتىن ءبىر دە ءبىر مودەل جوق. بىراق الدىن الۋ, وڭالتۋ جانە وتەماقى ماسەلەلەرىن قامتيتىن كوممەرتسيالىق ەمەس قوعامدىق جۇيەلەر جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسشىلار ءۇشىن دە, تۇتاستاي ەكونوميكا ءۇشىن دە ءتيىمدى. ەگەر سىزدەر سالالار بويىنشا ءبىر نەمەسە بىرنەشە ۇيىم قۇرساڭىزدار, وندا ولار باسقا فاكتورلارعا, ياعني ەلدىڭ اۋماعىنا, سالاداعى بىرنەشە فيليالدىڭ ماڭىزدىلىعى سياقتىلارعا بايلانىستى بولادى. الايدا, وندىرىستەگى جازاتايىم وقيعالاردان ساقتاندىرۋ بيزنەس ەمەس, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون.
– حاقق 2018 جىلى وندىرىستەگى تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى Vision Zero حالىقارالىق سىيلىعىمەن ماراپاتتالدى. وسى الدىن الۋ شارالارىنىڭ ارتىقشىلىقتارى قانداي؟
– حاقق Vision Zero كامپانياسى الدىن الۋ شارالارى سالاسىنداعى ەڭ العاشقى جاھاندىق جانە ەڭ تابىستى كامپانيا. وسى حالىقارالىق قوزعالىسقا الەم بويىنشا بىرنەشە مىڭ كومپانيالار قوسىلدى. نەگە؟ ويتكەنى نەگىزدەمە وتە قاراپايىم جانە ماقسات ايقىن. ياعني, كەز كەلگەن اپاتتىڭ الدىن الۋعا بولادى. سوندىقتان اۋىر نەمەسە ادام ولىمىنە اكەلەتىن ءاربىر جازاتايىم وقيعانى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭبەك الەمىن قۇرايىق. بۇل جاڭا مەنتاليتەت, جاڭا فيلوسوفيا. بۇل بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە قول جەتكىزەتىن نەمەسە ورىندايتىن شارۋا ەمەس. ايتپاقشى, وتكەن جىلى جەنەۆادا حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعى مەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قازاقستاندا Vision Zero قىزمەتىن دامىتۋ بويىنشا ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەڭبەكتى قورعاۋعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار ءۇش ەسە تيىمدىلىگىن بەرەتىنى دالەلدەنىپ وتىر.
– الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ جوعارى ستاندارتتارى ۇيىمداردىڭ يننوۆاتسيالاردى قولدانۋ قابىلەتىنە بايلانىستى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ ناتيجەسىندە بيۋدجەتتەن بولەك الەۋمەتتىك قورلاردى بىرىكتىرۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەلەرى بار ما؟
– بۇگىندە اكىمشىلىك شىعىنداردى ازايتۋ جانە تسيفرلاندىرۋ باعدارلامالارىن اسا ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ بىرىگۋىنىڭ حالىقارالىق تەندەنتسياسىن بايقايمىز. مۇنى سىزدەر كىشىگىرىم مەكەمەلەرگە قاراعاندا, ۇلكەن مەكەمەلەردە جۇزەگە اسىرا الساڭىزدار ءتىپتى دە كەرەمەت بولار ەدى. ۇيىمدار بىرلەستىگى, ەڭ الدىمەن, ۇيىمدا قاجەتسىز بولۋلەردى, باسقارۋدا كەيبىر فۋنكتسيالاردىڭ قايتالانباۋىنىڭ الدىن الادى. الايدا, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى كەز كەلگەن تاۋەكەلدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك, الەۋمەتتىك اۋدارىمدار نەمەسە سالىق تۇسىمدەرى, سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ەرەكشەلىكتەرى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سوندىقتان دا وسىنداي رەفورمالاردى جۇرگىزۋدە ء«وزىمىزدىڭ جاقسىمىزدان» دا ايىرىلىپ قالماۋعا تىرىسۋ كەرەك. الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ ءبىر سالاسى اياسىندا ۇيىمداردى بىرىكتىرگەندە بۇل ۇتىمدى كورىنەدى. مىسالى, ەگەر سىزدەر مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى زەينەتاقىمەن ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىمەن بىرىكتىرۋدى جوسپارلاساڭىز, وندا بۇل كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. الەمدە سالاارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاقسى تاجىريبەلەرى دە بار. گەرمانيادا اۋرۋحانا كاسسالارى زەينەتاقىمەن ساقتاندىرۋعا (Rentenversicherung), جۇمىسسىزدىق جاعدايىنا (Arbeitslosenversicherung), اۋرۋدان (Krankenversicherung), قاجەتتى كۇتىمدى (Pflegeversicherung) ساقتاندىرۋعا وراسان كوپ جارنا جينادى. الايدا, جازاتايىم وقيعالاردان ساقتاندىرۋ ءۇشىن باسقا ءادىس-تاسىلدەر قاجەت. ارينە ۇلتتىق كونتەكست تە وتە ماڭىزدى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ءتىپتى ءبىر ەلدىڭ ىشىندە ءاربىر جاعدايعا ءارتۇرلى ءتاسىل قاجەت بولۋى مۇمكىن. جالپى, ايتقاندا مەن ءوز ويىمدى رەفورما – ونى باسقاراتىن ادامدارعا قوسىمشا ىڭعايلى جاعدايلار جاساۋعا ەمەس, كەرىسىنشە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا حالىقتىڭ قامتىلۋىن كەڭەيتۋگە جانە ولارعا اسا ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە باعىتتالۋى قاجەت دەپ تۇيىندەگىم كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن
مايگۇل سۇلتان,
«Egemen Qazaqstan»
