قوعام • 21 قاڭتار، 2020

جاس كەلسە، ىسكە – بىراق تاجىريبە دە ماڭىزدى

126 رەتكورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىندا «نەگىزسىز، جۇيەسىز ساياسي ليبەريزاتسيالاۋ ەلدىڭ ىشكى ساياسي احۋالىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا، ءتىپتى مەملەكەتتىلىكتەن ايىرىلۋعا اكەلىپ سوعاتىنىن الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان ءبىز ساياسي رەفورمالاردى «اسىعىستىققا سالىنباي»، كەرىسىنشە، كەزەڭ-كەزەڭىمەن، تاباندى تۇردە جانە جان-جاقتى ويلاستىرىپ جۇزەگە اسىراتىن بولامىز»، دەدى.

وسىلاي دەگەن مەملەكەت باسشىسى سول رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋمەن تىكەلەي اينالىساتىن كادر ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرعانىن بىلەمىز. پرەزيدەنتتىك جاس كادرلار رەزەرۆىن قۇرۋ جانە وسى رەزەرۆكە ىرىكتەۋدەن وتكەن جاستارمەن كەزدەسىپ، ولارعا باعىت-باعدار سىلتەۋى سونىڭ ءبىر ايعاعى بولسا كەرەك. جاستارمەن كەزدەسۋىندە ق.توقاەۆ مەملەكەتتىڭ دامۋى، تاۋەلسىزدىك تۋرالى كەڭىنەن تولعاي كەلىپ:  «جاستارىمىز ءاردايىم ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، دارىپتەي ءبىلۋى قاجەت. بۇل وزدەرىڭىزگە جۇكتەلگەن مارتەبەلى ميسسيا دەپ بىلىڭىزدەر»، دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ءسوزى جاس كادرلار  ءاردايىم قاپەرىندە ۇستاپ، كۇندەلىكتى قىزمەتىندە جۇزەگە اسىرۋى، قولدانۋى ءتيىس تۇجىرىم دەپ سانايمىز. جاس كادرلار وزىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىك اۋماعىن عانا جەتىك ءبىلىپ قويماي، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋ ارقىلى دا ەلدىك مۇددەگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس.  البەتتە، بۇل رەتتە ءبىرىنشى كەزەكتە تاجىريبە كەرەك ەكەنى انىق.

بىزدەگى بارلىق ساياساتتىڭ ەڭ تەرەڭدەگى ۇستانىمى – تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ىرگەسىن نى­عايتۋعا باعىتتالۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەڭ باس­تى مىندەتىمىز وسى. كادرلار وسى جولداعى بار­لىق ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسۋى كەرەك. وسى باعىتتا ءپىسىپ-جەتىلگەن جاس بولسا – وعان تىزگىندى سەنىپ تاپسىرۋعا بولادى. پرەزيدەنتتىڭ «ەلىمىزدىڭ قوعام­دىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتپاي، تابىستى ەكو­نوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ مۇم­كىن ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ۇستاناتىن باستى قا­عيداتىمىز» دەگەنى دە وسى جەردەن شىعادى.

قازىر پرەزيدەنت قازاق ورتاسىنا تانىمال، قازاق جانىن تۇسىنە الاتىن وزىق جاس­تاردى بىرتىندەپ العا شىعارىپ جاتقانى سونىڭ ايعاعى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. پارلامەنت دەپۋتاتتارى بولىپ تاعايىندالعان دانا نۇرجىگىت، نۇرلان ءالىمجانوۆ جانە ت.ب. سونىڭ مىسالى. تۇيسىكتى وبلىس اكىمدەرى دە مەملەكەت باسشىسىن قولداپ، وزدەرىندە سونداي تانىمال ازاماتتاردى بيلىك باسپال­داقتارىنا كوتەرۋدە.

قازاق رۋحىن جاڭعىرتۋ، قازاقىلىقتى جانداندىرۋ، ۇلتىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ دەگەن سياقتى ۇراندارىمىزدى تەگىس الاش سوزىمەن بايلانىستىراتىن بولدىق. ەڭ جەڭىلىندە «الاش رۋحىن جاڭعىرتۋ كەرەك» دەيمىز. ول تۇسىنگەن ادامعا ارينە دۇرىس، الايدا وسى ءسوز ۇزاق جىلداردان بەرى ۇلت­شىلدىق، قازاقتى باسقادان اسىرا باعالاۋ دەگەن ۇعىممەن استاستىرىلىپ، ابدەن قور­لا­نىپ، ابدەن زابىرلەنگەن ءسوز ەدى عوي. قازىر­گى بارلىق باسشىلارىمىز ودان ازدى-كوپ حاباردار. بىراق كەيبىر باسشىلارىمىز بۇل سوزدەن ازا بويى قازا بولىپ، ءالى كۇنگە ۇركىپ تۇرادى. 

قاناتى قاتايماعان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە ۇلتتىق يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ بەل­سەندى جانە ءوتىمدى بولعانى كەرەك. ءبىز تۇگىل جۇزدەگەن جىلدىق تاريحى بار، دەمو­كرا­تيا­لىق قۇندىلىقتاردى بويىنا ابدەن سىڭىر­گەن ۇلىبريتانيا، فرانتسيا سياقتى مەم­­لەكەتتەر دە ونىڭ تىزگىنىن بوساتپاي­دى. ال يدەولوگيانىڭ باستى باعدارى – حالقى­مىز­دىڭ ساناسىنا قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ۇس­تا­نىمىن تەرەڭ ءسىڭىرۋ. بارلىق مادەني شارا­­لاردىڭ، تولىپ جاتاتىن كونفەرەنتسيا­لار مەن سيمپوزيۋمداردىڭ دىڭگەگى، تۇپكى ماق­ساتى وسى بولۋى كەرەك. قازاقتىڭ مەملە­كەتىن بەرىك ورناتۋ بارلىق دەڭگەيدەگى شەنەۋ­نىكتەردىڭ، قىزمەتكەرلەردىڭ ەسىنەن ەشقاشان شىق­پاعانى ءجون. بۇل – ۇلتشىلدىق ەمەس، ۇلتى­مىزدى وسىرۋگە، ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتت­العان نىسانا. ال ونى قازاق تىلىنەن قا­شىپ تۇرعان، قازاقى بولمىستان ۇركىپ تۇر­عان جاس كادرىمىز جاساي الا ما؟ ويسىز ىس­­تەر، ءدالدۇڭ-ءدۇلدىڭ شارالار، كوبى­نەسە فورمال­دى تۇردە ء«وتتى» دەپ ايتۋ ءۇشىن جا­سا­لا­تىن جۇمىستار پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سوزىندە اتاپ ايتقان «مەملەكەتتىلىكتەن ايرىلۋعا اكە­لىپ سوعۋى» مۇمكىن ەكەنىن ولار سەزە الار ما؟

قازىر ەل ىشىندە جۇرگەن سوڭ جەرگىلىكتى جەردىڭ تىنىسىنا، ءىس-قيمىلىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. كوبىنەسە بولماشى، پايداسى از دۇنيەگە ۇلكەن نازار اۋدارىلىپ، ال ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جاسالۋعا ءتيىستى دۇنيەلەر كوزگە ىلىنبەي قالاتىنىنا قارنىڭ اشادى. يدەولوگيانى جۇرگىزۋگە ءتيىستى باسشىلار ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدىڭ ۇستانىمىن ورىس­تەتۋگە ورەسى جەتە بەرمەيدى، ويتكەنى تاجى­ريبەسى جەتكىلىكسىز.

جوعارىدان تۇسەتىن تاپسىرمالاردى نەمەسە ءوزى باستاماشى بولعىسى كەلەتىن ىستەردە ولار ەشكىممەن اقىلداسپايدى. بۇ­رىن ونداي جۇمىستاردىڭ تالايىن ىستە­گەن، قازىر زەينەتتە جۇرگەن اعالار مەن اپا­لار­دىڭ بىرنەشەۋىن شاقىرىپ، الداعى تۇر­عان مىندەتتى قالاي ورىنداۋ كەرەك ەكەنىن اقىلداسسا عوي. سوندا تاجىريبەسى زور ماماندار جەرگىلىكتى احۋالعا بايلانىستى وز­دەرى­نىڭ ۇسىنىستارى مەن پىكىرلەرىن بىل­دىرەر ەدى. ءسويتىپ ءىس ناتيجەلى دە بولار ەدى. ساباقتاستىق دەگەن سول ەمەس پە؟ پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىندا اتاپ وتكەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» دەگەن تۇجىرىمداماسى دا وسىنى مەڭزەپ تۇر ەمەس پە؟ سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت: «بيلىك پەن قوعام اراسىندا تۇراقتى ديالوگ ورناتۋ ارقىلى عانا قازىرگى گەوساياسي احۋالعا بەيىمدەلگەن ۇيلەسىمدى مەملەكەت قالىپ­تاستىرۋعا بولادى» دەدى ەمەس پە؟ ەندەشە جاس باسشىلار وسىنى ەسكەرگەنى ءجون.

وزدەرى ءۇشىن قوعامدىق نەگىزدە اقىلداستار كەڭەسىن قۇرسا دا ارتىق ەمەس. ول كەمىندە ءۇش نەمەسە بەس ادامنان تۇرعانى دۇرىس. زەينەت جاسىنداعىلار بۇل ءۇشىن ەشقانداي اقى، پۇل تالاپ ەتپەيدى، كەرىسىنشە بىلگەندەرىن ۇيرەتكەنىنە ءماز بولادى. ونىڭ ۇستىنە وز­دەرىنەن اقىل سۇراعانعا ريزا بولىپ قالادى. مىنە، ساباقتاستىقتى وسىلاي جالعاستىرۋعا بولاتىن سياقتى.

«جاڭانىڭ ءبارى مۇلدە ۇمىتىلعان ەسكى» دەپ اعىلشىن دانالىعى تەگىن ايتپاعان، بۇگىنگى ىستەر دە باياعىدا بولعان، تەك سىرتقى فورماسىندا عانا وزگەرىستەر بار، ال ىشكى مازمۇنى سول.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا تاعايىن­دالاتىن باسشىلاردىڭ دا كوبى سىرتتان كەلەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ولارعا دا جەرگىلىكتى مامانداردان كەڭەسشىلەر كەرەك-اق. ويتكەنى ءاربىر جەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولادى. سونداي-اق جەرگىلىكتى جەردە ءىستىڭ ءمانىسىن بىلەتىن جاستاردىڭ ارتىق وقۋى بولماعاندىقتان كوزگە ىلىنبەي قالىپ جاتاتىنىن قاپەرگە العان ءجون. 

وسى ورايدا ءبىر مىسال ايتالىق. ۇكىمەت وسىدان ءتورت جىل بۇرىن «سەرپىن» باعدارلا­ماسىن قابىلدادى. ونىڭ تۇپكى ماقساتى حالقى تىعىز قونىستانعان وڭتۇستىك جاستارىن سولتۇستىكتە وقىتىپ، سوندا قالدىرۋدى كوزدەگەن ەدى. ويتكەنى، سولتۇستىكتىڭ حالقى جىلدان جىلعا ازايىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. جاستار قالسا مۇنداعى حالىقتىڭ سانى دا، ساپاسى دا ارتار ەدى. سول ءۇشىن مەملەكەت اۋقىمدى قاراجات ءبولىپ، ولاردى تەگىن وقىتىپ، ستيپەنديا دا تولەپ، جاتاقحانا دا بەرىپ وتىر. ەندىگى مىندەت جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قولىندا. جاستاردى وسىندا قالدىرۋدىڭ بارلىق امالدارىن وسىلار جاساۋى كەرەك.

الايدا بيىل وقۋ بىتىرگەن ءۇش جۇزدەن ارتىق العاشقى تۇلەكتىڭ تەك سەگىز پايىزى عانا سولتۇستىكتە قالدى. ونىڭ ىشىندە ماگيست­راتۋراعا قالدىرىلعاندار دا بار.

بۇل جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان جۇرگى­زىلگەن يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ كەمشى­لىگىنەن بە دەپ ويلايمىز. سىرتتان كەلگەن جاستاردى باۋىرعا تارتىپ، ولاردى جەرگى­لىكتى جاستارمەن قىزۋ ارالاستىراتىن ءتۇرلى مادەني شارالار، ساۋىق كەشتەرى، سپورتتىق جارىستار جۇيەلى ەمەس، اندا-ساندا ءبىر بولادى. وندا دا ورىس تىلىندە باسىمدىلىقپەن جۇرگىزىلەتىنى كورىنىپ ءجۇر. سوندىقتان سىرتتان كەلگەن جاستار تەك ءوز قازانىندا ءوزى قايناپ جاتادى.

وڭتۇستىك جاستارىنىڭ مەنتاليتەتى وزگە­شەلەۋ. ولار ۇلكەندەردى سىيلاپ تۇرادى. سون­­دىقتان وسىنداعى اقساقالدار القاسى، ارداگەرلەر ۇيىمى، اجەلەر كلۋبى سەكىلدى­لەرمەن دە كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، اڭگىمەلەرىن تىڭداتىپ، ءجيى ارالاستىرىپ تۇرۋعا بولادى. ولاردىڭ اڭگىمەلەلەرىنەن جاستار ەل تاريحىن، جەر تاريحىن تەرەڭىرەك تاني تۇسەرى انىق. جەرگىلىكتى باسشىلىق وسى تاراپتا قىز­مەت ەتەتىن ۇەۇ قۇرۋىنا دا بولار ەدى. بى­راق وندايدى ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ناتيجەسى – جو­عا­رىدا ايتقان سەگىز پايىز عانا بولىپ وتىر...

سوندىقتان سولتۇستىك سياقتى وبلىستارعا قىزمەتكە كەلەتىن جاستاردىڭ يدەولوگيانى جۇرگىزە الۋداعى ىسكەرلىگىنە اسا كوپ كوڭىل اۋدارىلۋى كەرەك. شەكارالىق وبلىستىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى – حالىق سانىن تۇراقتاندىرىپ، كوشىپ كەتۋدى ازايتۋ، كەلگەندەردى جەرسىندىرۋ ەكەنىن ەستەن شىعار­ماعان ءجون. ال وندايدى ەلدىك كوز­قاراسى تەرەڭ، ءتىلدى جەتىك بىلەتىن، مەملەكەتشىلدىگى جوعارى جاستار عانا اتقارا الادى. پرەزيدەنت تە ءوزىنىڭ جولداۋىندا «نەعۇرلىم پايدالى قىزمەتكەرلەر» كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى ەمەس پە؟ ء«بارىن كادرلار شەشەدى» دەسەك، ءبىز پايدالى كادرلارمەن عانا ۇتا الامىز.

 

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

ايماقتار • كەشە