قوعام • 23 قاڭتار، 2020

«اقىلعا ساۋلە قونباسا...»

714 رەتكورسەتىلدى

ينتەلليگەنت – ينتەللەكت يەسى دەگەن ءسوز. ابايشا ايتقاندا «ەستى ادام». «ينتەل­ليگەنتسيا» ءسوزىن الەمدىك ادەبيەتكە العاش 1860 جىلدارى ەنگىزگەن جۋرناليست بوبورىكين بۇل ۇعىمدى «شىعارماشىلىق جۇمىسپەن ءھام وي ەڭبەگىمەن اينالىساتىندار» دەگەن ماعىنادا قولدانعان.

سودان رەسەيدە ينتەلليگەنتسيانى حالىقشىلدار «حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتەتىن، سول جولدا قۇربان بولاتىن شوعىر» دەپ باعالاسا، بەلينسكي سىندى ليبەرالدار الەۋمەتتىك تانىمى، كىسىلىك كەلبەتى بار، سىني ويلاي الاتىن، ەسكىلىككە قارسى كۇرەسەتىن، ادىلەت­سىزدىككە توزبەيتىن تۇلعالاردى اتايدى. نيكولاي بەردياەۆتىڭ ويىنشا، ۇلتتىڭ رۋحاني مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن، ادەبيەت پەن ونەردى، عىلىم مەن فيلوسوفيانى دامىتاتىن، قوعامدىق شىندىقتىڭ جوقشىسى بولاتىن، جارقىن بولاشاققا جول كورسەتەتىن تاڭداۋلى تۇلعالاردان تۇراتىن توپ. ۇلتتىق قۇندى­لىقتاردان قول ۇزگەن، رۋحانياتىن جاتىر­قاپ، تاريحىنا توسىرقاي قارايتىن، قۇلدىق سانا مەن وتكەننىڭ قاراڭعىلىعى ابدەن سىڭگەن ەكىنشى توپتى ول تامىرسىز «نيگيليستەر» ساناتىنا قوسادى. كەمەڭگەر اباي «نۇرلى اقىل» جانە «سۋىق اقىل» دەپ بولگەندە، زيالىلاردىڭ وسى ەكى توبىن مەڭزەمەدى مە ەكەن، كىم ءبىلسىن...

ينتەللەگەنتسيا ءاۋ باستا ادەبيەتتىڭ توڭىرە­گىنە توپتاستى. ولار ادەبيەتتى  ينتەللي­گەن­تسيانىڭ عيباداتحاناسىنا اينالدىرۋعا تىرىستى. حالىقتىڭ قازىر دە زيالى قاۋىم وكىلدەرى دەپ اۋەلى اقىن-جازۋشىلاردى تانيتىنى، قوعامدا كەز كەلگەن تۇيتكىلدى ماسەلە بولا قالسا، تىعىرىقتان شىعارادى دەپ قالام­گەر­لەردەن قايرات كۇتەتىنى سوندىقتان بولسا كەرەك. 

وسمان تۇرىكتەرى بۇل ءسوزدى ء«مۇناۋار»، ياعني «نۇرلى» دەگەن ماعىنادا قولداندى، قازىرگى تۇركيادا بالاماسى – ايدىن (جارىق). ال رەسەي قول استىنداعى حالىقتاردىڭ ءبىلىم­پاز­­دارى ونى «زيالى» دەپ اۋداردى. زيا – «نۇر، جارىق، ساۋلە» دەگەن سياقتى ماعىنا بە­رە­­تىن اراب تىلىنەن ەنگەن ءسوز ەكەنى بەلگىلى، سون­­دا زيالى «توڭىرەگىنە نۇر شاشىپ، جارىق بەرە­­­تىن، شۋاقتاندىراتىن ساۋلەلى جان» بولىپ شىعادى. بۇل ءسوزدى العاش قولدانعان يس­مايل گاسپىرالى ء«تارجىمان» گازەتىن­دە 1901 جىلى جارىق كورگەن ماقالاسىندا «...گيم­­نازيا ياكي جوعارى وقۋ ورنىن وقىعان جاس­تا­رى­­مىزدىڭ ۇلت ادەبيەتىنە قىزمەت ەتكەنىن باي­قاي قويمادىق. زيالى، وقىعان مۇسىل­مان­دار ورىس جانە ەۋروپا تىلدەرىن جەتىك مەڭ­گەرگەن، دارىگەر، ينجەنەر، ادۆوكات بولىپ قىزمەت اتقارادى، بىراق كوبىسى ۇلتتىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ماقرۇم قالعان. ورىسشا بىل­مەي­تىن ورىس زيالىسى جوق ەكەنى بەلگىلى، سول سياقتى ءوز ۇلتىنىڭ تىلىندە جازا المايتىن نەمىس، پولياك زيالىسىن كەزدەستىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ىندەت تەك بىزگە عانا ءتان» دەپ كۇيىنە جازعان ەكەن. جاديتشىلدىك-جاڭاشىلدىق جولىنىڭ كوسەمى يسمايل بەكتىڭ ءسوزىن ءىلىپ اكەتكەن ازەربايجاندىق احمەت اعاوعلۋ 1903 جىلى «كاسپي» گازەتىندە جارىق كورگەن ماقالاسىندا «ديپلوم – زيالىلىقتىڭ ولشەمى ەمەس، تەك ۇلكەن يدەيا مەن ۇلتتىق مۇراتتىڭ سوڭىندا جۇرگەن جاندى عانا زيالى دەپ ايتۋعا بولادى» دەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە، زيالى – ۇلتتىڭ ايناسى، زيالىسى قانداي بولسا، ۇلت تا سونداي دەڭگەيدە بولماق!

بۇل ءسوزدى 1905-1906 جىلداردان باستاپ تاتار زيالىلارىنىڭ اسەرىمەن قابىلداي باستاعان الاش ارداقتىلارىنىڭ كوزقاراستارى دا وسىعان سايادى. ماسەلەن، مۇستافا شوقاي «بەلگىلى ءبىر مۇرات-ماقساتتاردىڭ سوڭىندا جۇرگەن جانە سول مۇرات-ماقسات توڭىرەگىنە جينالعان وقىمىستىلاردى عانا زيالى دەپ ايتۋعا بولادى. ۇلتتىڭ زيالىلار قاتارىنا تەك ءوز حالقىنىڭ دامۋىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتە الاتىن ادامدار عانا كىرە الادى» دەپ نىقتاي تۇسەدى. وسى انىقتامالارعا سۇيەنسەك، بىزدە «زيالى قاۋىم» اتانىپ جۇرگەن كىسىلەردىڭ ءبارىن زيالى قاتارىنا قوسۋعا بولا ما؟

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ايتۋىنشا، گاسپىرالى­نىڭ يدەيالارىمەن ەتەنە تانىس بولعان، ء«تار­جىمان» گازەتىن ۇزبەي وقىپ وتىرعان اباي «زيالى» ءسوزىن پايدالانبايدى. الايدا، اقىن­نىڭ «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر...» سىندى ولەڭ-جىرلارىنان يسمايل بەكپەن ۇندەستىگىن اڭعا­رامىز. «اقىلعا ساۋلە قونباسا، حايۋانشا ءجۇ­رىپ كۇنەلتپەك» دەگەن دانىشپاننىڭ وي يىرى­­مىنە ۇڭىلسەك، زيالى نۇرلى اقىلمەن بەز­­بەن­دەپ، كەز كەلگەن ماسەلەگە سىن كوزبەن قاراي­­دى، جىلى جۇرەگىمەن قابىلداپ، ىستىق قاي­­رات­­پەن قارەكەت قىلادى. «كوپ ايتسا كوندى، جۇرت ايتسا بولدى» دەپ باس شۇلعىمايدى. ول – اقي­قاتتىڭ الداسپانى، شىندىقتىڭ شىراق­شىسى، ادىلەتتىڭ تارازىسى! جات قىلىق­تارعا جانى قاس، سوندىقتان ونى وسكەن ورتاسى، ءوز ءداۋى­رى كەيدە قابىلداي المايدى. ءوز جەرىندە وگەي­دىڭ كۇيىن كەشەتىن ونىڭ «ورازباي، جيرەن­شە­لەردەن» تاياق جەپ، قيانات كورەتىنى دە سوندىقتان.

«ماسعۇت» پوەماسىندا اباي شىن زيالىعا قاجەت قاسيەتتى سۋرەتتەيدى. داستاننىڭ تاعىلى­مىنا ۇڭىلسەك، ءوزى مەن ءامىرشىسىن «جىندى سۋدان» ساقتاپ قالعان ماسعۇت اقىرىندا كوپ ەسەردىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ، ەسىنەن ايىرىلادى. سوندىقتان شىنايى زيالى – «جىندى سۋدى» ىشپەگەن ەستى ەمەس، سونى كوپكە ىشكىز­بەۋگە قايرات قىلاتىن ەر!

سوڭعى جاڭالىقتار

بەتپەردە كيگەن كوكتەم - 7

قوعام • بۇگىن، 16:07

Samsung تاعى نە پاتەنتتەدى؟

تەحنولوگيا • بۇگىن، 15:23

تاسقىنعا – توسقىن

ايماقتار • بۇگىن، 13:25

قايىقشى اتانىڭ حيكاياسى

رۋحانيات • بۇگىن، 12:39

ۇقساس جاڭالىقتار