سودان رەسەيدە ينتەلليگەنتسيانى حالىقشىلدار «حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتەتىن, سول جولدا قۇربان بولاتىن شوعىر» دەپ باعالاسا, بەلينسكي سىندى ليبەرالدار الەۋمەتتىك تانىمى, كىسىلىك كەلبەتى بار, سىني ويلاي الاتىن, ەسكىلىككە قارسى كۇرەسەتىن, ادىلەتسىزدىككە توزبەيتىن تۇلعالاردى اتايدى. نيكولاي بەردياەۆتىڭ ويىنشا, ۇلتتىڭ رۋحاني مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن, ادەبيەت پەن ونەردى, عىلىم مەن فيلوسوفيانى دامىتاتىن, قوعامدىق شىندىقتىڭ جوقشىسى بولاتىن, جارقىن بولاشاققا جول كورسەتەتىن تاڭداۋلى تۇلعالاردان تۇراتىن توپ. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان قول ۇزگەن, رۋحانياتىن جاتىرقاپ, تاريحىنا توسىرقاي قارايتىن, قۇلدىق سانا مەن وتكەننىڭ قاراڭعىلىعى ابدەن سىڭگەن ەكىنشى توپتى ول تامىرسىز «نيگيليستەر» ساناتىنا قوسادى. كەمەڭگەر اباي «نۇرلى اقىل» جانە «سۋىق اقىل» دەپ بولگەندە, زيالىلاردىڭ وسى ەكى توبىن مەڭزەمەدى مە ەكەن, كىم ءبىلسىن...
ينتەللەگەنتسيا ءاۋ باستا ادەبيەتتىڭ توڭىرەگىنە توپتاستى. ولار ادەبيەتتى ينتەلليگەنتسيانىڭ عيباداتحاناسىنا اينالدىرۋعا تىرىستى. حالىقتىڭ قازىر دە زيالى قاۋىم وكىلدەرى دەپ اۋەلى اقىن-جازۋشىلاردى تانيتىنى, قوعامدا كەز كەلگەن تۇيتكىلدى ماسەلە بولا قالسا, تىعىرىقتان شىعارادى دەپ قالامگەرلەردەن قايرات كۇتەتىنى سوندىقتان بولسا كەرەك.
وسمان تۇرىكتەرى بۇل ءسوزدى ء«مۇناۋار», ياعني «نۇرلى» دەگەن ماعىنادا قولداندى, قازىرگى تۇركيادا بالاماسى – ايدىن (جارىق). ال رەسەي قول استىنداعى حالىقتاردىڭ ءبىلىمپازدارى ونى «زيالى» دەپ اۋداردى. زيا – «نۇر, جارىق, ساۋلە» دەگەن سياقتى ماعىنا بەرەتىن اراب تىلىنەن ەنگەن ءسوز ەكەنى بەلگىلى, سوندا زيالى «توڭىرەگىنە نۇر شاشىپ, جارىق بەرەتىن, شۋاقتاندىراتىن ساۋلەلى جان» بولىپ شىعادى. بۇل ءسوزدى العاش قولدانعان يسمايل گاسپىرالى ء«تارجىمان» گازەتىندە 1901 جىلى جارىق كورگەن ماقالاسىندا «...گيمنازيا ياكي جوعارى وقۋ ورنىن وقىعان جاستارىمىزدىڭ ۇلت ادەبيەتىنە قىزمەت ەتكەنىن بايقاي قويمادىق. زيالى, وقىعان مۇسىلماندار ورىس جانە ەۋروپا تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن, دارىگەر, ينجەنەر, ادۆوكات بولىپ قىزمەت اتقارادى, بىراق كوبىسى ۇلتتىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ماقرۇم قالعان. ورىسشا بىلمەيتىن ورىس زيالىسى جوق ەكەنى بەلگىلى, سول سياقتى ءوز ۇلتىنىڭ تىلىندە جازا المايتىن نەمىس, پولياك زيالىسىن كەزدەستىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ىندەت تەك بىزگە عانا ءتان» دەپ كۇيىنە جازعان ەكەن. جاديتشىلدىك-جاڭاشىلدىق جولىنىڭ كوسەمى يسمايل بەكتىڭ ءسوزىن ءىلىپ اكەتكەن ازەربايجاندىق احمەت اعاوعلۋ 1903 جىلى «كاسپي» گازەتىندە جارىق كورگەن ماقالاسىندا «ديپلوم – زيالىلىقتىڭ ولشەمى ەمەس, تەك ۇلكەن يدەيا مەن ۇلتتىق مۇراتتىڭ سوڭىندا جۇرگەن جاندى عانا زيالى دەپ ايتۋعا بولادى» دەيدى. ونىڭ پىكىرىنشە, زيالى – ۇلتتىڭ ايناسى, زيالىسى قانداي بولسا, ۇلت تا سونداي دەڭگەيدە بولماق!
بۇل ءسوزدى 1905-1906 جىلداردان باستاپ تاتار زيالىلارىنىڭ اسەرىمەن قابىلداي باستاعان الاش ارداقتىلارىنىڭ كوزقاراستارى دا وسىعان سايادى. ماسەلەن, مۇستافا شوقاي «بەلگىلى ءبىر مۇرات-ماقساتتاردىڭ سوڭىندا جۇرگەن جانە سول مۇرات-ماقسات توڭىرەگىنە جينالعان وقىمىستىلاردى عانا زيالى دەپ ايتۋعا بولادى. ۇلتتىڭ زيالىلار قاتارىنا تەك ءوز حالقىنىڭ دامۋىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتە الاتىن ادامدار عانا كىرە الادى» دەپ نىقتاي تۇسەدى. وسى انىقتامالارعا سۇيەنسەك, بىزدە «زيالى قاۋىم» اتانىپ جۇرگەن كىسىلەردىڭ ءبارىن زيالى قاتارىنا قوسۋعا بولا ما؟
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ايتۋىنشا, گاسپىرالىنىڭ يدەيالارىمەن ەتەنە تانىس بولعان, ء«تارجىمان» گازەتىن ۇزبەي وقىپ وتىرعان اباي «زيالى» ءسوزىن پايدالانبايدى. الايدا, اقىننىڭ «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر...» سىندى ولەڭ-جىرلارىنان يسمايل بەكپەن ۇندەستىگىن اڭعارامىز. «اقىلعا ساۋلە قونباسا, حايۋانشا ءجۇرىپ كۇنەلتپەك» دەگەن دانىشپاننىڭ وي يىرىمىنە ۇڭىلسەك, زيالى نۇرلى اقىلمەن بەزبەندەپ, كەز كەلگەن ماسەلەگە سىن كوزبەن قارايدى, جىلى جۇرەگىمەن قابىلداپ, ىستىق قايراتپەن قارەكەت قىلادى. «كوپ ايتسا كوندى, جۇرت ايتسا بولدى» دەپ باس شۇلعىمايدى. ول – اقيقاتتىڭ الداسپانى, شىندىقتىڭ شىراقشىسى, ادىلەتتىڭ تارازىسى! جات قىلىقتارعا جانى قاس, سوندىقتان ونى وسكەن ورتاسى, ءوز ءداۋىرى كەيدە قابىلداي المايدى. ءوز جەرىندە وگەيدىڭ كۇيىن كەشەتىن ونىڭ «ورازباي, جيرەنشەلەردەن» تاياق جەپ, قيانات كورەتىنى دە سوندىقتان.
«ماسعۇت» پوەماسىندا اباي شىن زيالىعا قاجەت قاسيەتتى سۋرەتتەيدى. داستاننىڭ تاعىلىمىنا ۇڭىلسەك, ءوزى مەن ءامىرشىسىن «جىندى سۋدان» ساقتاپ قالعان ماسعۇت اقىرىندا كوپ ەسەردىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ, ەسىنەن ايىرىلادى. سوندىقتان شىنايى زيالى – «جىندى سۋدى» ىشپەگەن ەستى ەمەس, سونى كوپكە ىشكىزبەۋگە قايرات قىلاتىن ەر!
