قازاقستان • 21 قاڭتار، 2020

اباي ءسوزى – قازاقتىڭ بويتۇمارى

283 رەتكورسەتىلدى

بىرنەشە كۇن بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىن وقىدىم. ءبىر حالىقتىڭ ۇلتتىق مۇراسى، ءبىر ۇلتتىڭ جانە ءبىر حالىقتىڭ ۇلتتىق بولمىسى قامتىلعان ماقالا ماعان قاتتى ۇنادى.

«ابايدىڭ وي-تۇجىرىمدارى بار­شامىزعا قاشاندا رۋحاني ازىق بولا الادى» – دەگەن مەملەكەت باسشىسى توقاەۆ، ۇلى ويشىلدىڭ سوزدەرى مەن ادە­بي مۇراسىنا سۇيەنىپ، ودان قال­عان «اتالار ءسوزىنىڭ» الەمدىك ۇدە­رىستەر مەن وزگەرىستەرگە ۇلگى بولا الاتىنىن ايتا كەلە، «قازاق ەلى باردا اباي ەسىمى اسقاقتاي بەرەدى... اباي مۇراسى – ءبىزدىڭ ۇلت بولىپ بىرلەسۋىمىزگە، ەل بولىپ دامۋىمىزعا جول اشاتىن قاستەرلى قۇندىلىق»، دەيدى.

مەن ابايدى قارا سوزدەرىنەن تانىدىم. قازاقستاندا قىزمەت اتقار­عان العاشقى جىلدارى «قازاقستان» ۇلت­تىق تەلە­ارناسىمەن ىنتىماقتاستىق­تا كەزىمدە كەڭىرەك بىلە ءتۇستىم. سول تاعىلىمدى سوزدەر، مىسالدار مەنىڭ دە جادىما جازىلدى. تۇركى فولكلورىندا جانە تۇرمىس-سالتىندا «اتالار ءسوزى، اتا ءسوزى» دەگەن تىركەس بار. كۇللى تۇركىنىڭ مۇراسىن جيعان، تۇركى فولكلورىن زەرتتەگەن ماحمۇد قاشعاري دە «تۇركىنىڭ اتالار ءسوزىن» جيناپ، مۇرامىزدى بايىتقانىن بىلەمىز.

تۇركى الەمىنىڭ ۇلى ويشىلى، فيلوسوفيالىق وي-پىكىر تاريحىن جالعاستىرۋشى اباي دا ءوز ەلىنە، ءوز جۇرتىنا ۇلى سوزدەر مەن وسيەتتەر قالدىرىپ كەتتى. تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى، ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءاردايىم ابايدىڭ قارا سوزدەرىنەن دايەكسوزدەر بەرە­دى. ەلباسى ايتقانداي اباي ءسوزى – قازاقتىڭ  بويتۇمارى، اباي مۇرا­سى – قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتى قازىناسى.

سوزبەن الەمنىڭ جۇيەسى وزگەر­دى، ءسوز جوقتان بار جاسادى. ۇلى اقىن فيزۋلي ايتقانداي، «حالىققا اۋىزدىڭ سىرىن اشكەرە قىلار ءسوز، يەسىنىڭ كىم ەكەنىن اشكەرە قىلار ءسوز».

بيىل 175 جىلدىق مەرەيتويى اتاپ ءوتىلىپ جاتقان اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ءسوزى – قازاق  حالقىنىڭ ءسوزى. قازاق حالقى – قازاق ۇلتىنان عانا ەمەس، كوپ­تەگەن ۇلتتاردان قۇرالعان ەتنوستىق حالىق. كوك تۋلى مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇلتتار ءبىر شاڭىراق استىندا باس قوسىپ، ەلدى وركەندەتۋدە جانە ابايدىڭ ءسوزىن دارىپتەۋدە.

وتكەن جىلعى ابايدىڭ شى­عار­مالارىنان ءۇزىندى وقۋ ەستا­فەتا­سىنا ازەربايجاننىڭ دا قاتىسۋى كەزدەي­سوقتىق ەمەس. قارا ءسوزدى ەسكە العان­داردىڭ ءبىرى مەن بولدىم. بۇل ءسوزدى شالعايداعى تۇركى ەلدەرى ساحالارعا، قىرىمعا جولدادىم.

قازاقستانعا دوس جانە باۋىرلاس ەل ازەربايجان دا ابايعا كوپ ءمان بەرەدى. حالقىمىز ۇلى تۇلعالار مەن ۇلى سوزدەردىڭ قادىرىن بىلەدى. 100 جىلدىق ازەربايجان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اباي ورتالىعى قىزمەت كورسەتەدى. تۇركى الەمىنىڭ ەڭ قىمبات كىتاپ­تارىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى دە وسى ءبىلىم شاڭىراعىندا وتەدى.

توقاەۆ ءوز ماقالاسىندا:  «اباي­دى تەرەڭ تانۋعا باسا ءمان بەر­گەنىمىز ءجون. ابايدى تانۋ – ادام­نىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى. ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى جانە ۇنەمى دامىپ وتىرۋى، عىلىمعا، بىلىمگە باسىم­دىق بەرۋى – كەمەلدىكتىڭ كورى­نىسى. ينتەللەكتۋالدى ۇلت دەگەنى­مىز دە – وسى. وسىعان وراي اباي ءسوزى ۇر­­پاقتىڭ باعىت الاتىن تەمىر­قا­زىعىنا اينالۋى قاجەت»  دەپ جازدى.

قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ مىرزانىڭ پىكىرلەرى­نەن شا­بىتتانىپ، مەن دە بۇگىن­نەن باس­تاپ ابايدىڭ قارا سوزدەرىن اۋدارىپ، باسپاسوزدە جاريالاي­تىن بو­لا­مىن. ويتكەنى ونىڭ سوزدەرى ءبى­لىم مەكەمەلەرى، وقۋشىلار، ستۋ­دەنت­تەر، ءوز جولىن تابا الماي جۇر­گەن جاندار ءۇشىن «اتالار ءسوزى» بو­لىپ تابىلادى. وسيەت بولىپ تاب­ى­لادى. ءبىزدىڭ اتالارىمىز ەش­ۋا­قىت­تا قالت ايتقان ەمەس. ولار قارا ءسوز ايتتى، ۇلى ءسوز ايتتى.

 

ايدا ەيۆازلي،

ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن  

ازەربايجان رەسپۋبليكاسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار