كونە قالا جارقىراي ءتۇستى
2018 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىستان وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل شەشىم «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا زور سەرپىن بەرەتىن ءارى تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندەگى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى.
2019 جىلى قاراشا ايىندا تۇركىستانعا ارنايى كەلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇرعىندارمەن كەزدەسۋىندە «تاۋەلسىزدىك العاننان سوڭ تۇركىستاندى استانا رەتىندە قاراستىردىم. بىراق وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, جاعداي بۇعان جول بەرمەدى. بۇگىن بۇل قالا وبلىس ورتالىعىنا اينالدى, شاھاردى جانداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بارلىق جوسپارلانعان نىسانداردىڭ قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن ءبىز تۋريستەردىڭ كوبەيۋىن كۇتەمىز. سونىمەن قاتار قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە وڭ اسەر ەتەدى» دەگەن بولاتىن. وسىدان-اق تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ تۇركىستانعا دەگەن قۇرمەتى جوعارى, جوسپارى تەرەڭدە بولعانى اڭعارىلادى.
ال 2018 جىلدىڭ 29 قىركۇيەگىندەگى ساپارىندا ەلباسى تۇركىستان قالاسىندا اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىقتىڭ كاپسۋلاسىن سالدى. سول تاريحي ساتكە ارناپ ورناتىلعان ەسكەرتكىش تاسبەلگىگە ەلباسىنىڭ «كونە تۇركىستان جاڭا قازاقستاننىڭ شىرايلى شاھارىنا اينالادى» دەگەن ءسوزى جازىلدى. ءسوز ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسا باستادى.
تۇركى مەملەكەتتەرى باسشىلارىمەن كەزدەسەدى
وتكەن كۇننىڭ ءبارى تاريح. سول تاريحقا وي جىبەرىپ قاراساق, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقان شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت ىشىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت وڭتۇستىككە ەلۋگە جۋىق ساپارىن ارناپ, جاڭا كاسىپورىندار مەن بىرقاتار الەۋمەتتىك نىسانداردى ىسكە قوسۋعا سەبەپشى بولىپتى. تاۋەلسىزدىك جىلناماسىن پاراقتاساق, وڭتۇستىككە كەلگەن ساپارلارىندا شەتەل باسشىلارىمەن شىمكەنت قالاسىندا كەزدەسسە, ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇركى جۇرتىنىڭ باسشىلارىن تۇركىستاندا قابىلداپتى. وعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن باۋىرلاس وزبەك ەلىنىڭ باسشىسى يسلام كاريموۆ, تۇركيا ەلىنىڭ پرەزيدەنتتەرى تۇرعىت ءوزال, سۇلەيمان دەميرەل, احمەت نەدجدەت سەزەر, ابدۋللا گۇل, رەجەپ تايىپ ەردوعانمەن كەزدەسۋى كۋا.
ەلباسى ەل تۇتقاسىن قولىنا العان كۇننەن باستاپ تۇركىستاننىڭ ۇلتتىق, وڭىرلىك جانە جاھاندىق اۋقىمداعى بەدەلى مەن ماڭىزىن ارتتىراتىن شەشىمدەر مەن شارالارعا قولداۋ كورسەتىپ وتىردى. ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىن بىرلىك پەن ىنتىماققا, تاتۋلىق پەن دوستىققا شاقىردى. ماسەلەن وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆپەن كەزدەسىپ, «تۇركىستان مەموراندۋمىنا» قول قويعان 1992 جىلى ەلباسى: «بۇدان بىلاي تۇركى حالىقتارى باسشىلارىمەن كيەلى تۇركىستاندا كەزدەسىپ تۇراتىن بولامىز» دەپ, بىرلىكتىڭ باستى ماسەلە ەكەنىن العا تارتسا, 1993 جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە تۇركيا ەلىنىڭ پرەزيدەنتى تۇرعىت وزالمەن بىرگە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە اقسارباس اتاپ, تايقازانعا ساداقا سالدى.
ەلباسى 1995 جىلى 13-14 ءساۋىر كۇندەرى احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ارنايى سوعىپ, ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىسسا, وسى جىلدىڭ 17 ماۋسىمداعى تۇركيا ەلىنىڭ پرەزيدەنتى سۇلەيمەن دەميرەلمەن كەزدەسۋى تۇركىستان توپىراعىندا ءوتتى. «تۇركىستان تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورتالىعى» دەگەن تۇجىرىم اياسىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتۋدىڭ ءمان-ماقساتىنا توقتالدى. 2000 جىلدىڭ 19-21 قازانى ارالىعىندا تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعىنا ارنالعان ءدۇبىرلى ءىس-شارادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى احمەت نەدجدەت سەزەر جانە وزگە دە مارتەبەلى قوناقتار قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە كىرىپ, ونداعى بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتتى. باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ باسشىلارى بولاشاقتا بوي كوتەرەتىن ەڭسەلى مەشىتتىڭ ورنىنا تاسبەلگى ورناتتى. حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيادا: «تۇركىستان – ۇلتتىق بوستاندىعىمىز بەن ەلدىگىمىزدىڭ اق ورداسى. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىن دۇنيەگە اكەلگەن التىن بەسىك ءارى ونى كەمەلدەندىرگەن ونەگەلى مەكتەپ» دەپ تۇجىرىم جاسادى. 2002 جىلى 22-24 قازان ارالىعىندا ءدۇنيجۇزى قازاقتارىنىڭ II قۇرىلتايى تۇركىستاندا ۇيىمداستىرىلىپ, ەلباسى قانداستاردى ەلگە شاقىردى.
2010 جىلى 23 مامىر كۇنى تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل تۇركىستان تورىندە ەلباسىنا اساتاياق تابىس ەتىپ: ء«سىز – ۇلى تۇلعاسىز. تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ كوشباسشىسى دەپ تانۋدىڭ بەلگىسى رەتىندە وسى سكيپەتردى تابىستايمىن» دەپ تولعانا سويلەسە, 2015 جىلى ساۋىردە قازاقستاندا تۇڭعىش رەت بولعان تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعاندى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى قاسيەتتى تۇركىستانعا الىپ كەلدى. جاڭادان بوي كوتەرگەن ازىرەت سۇلتان مەشىتىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى.
قۇرىلىسى قارقىندى, جەتىستىگى سان قىرلى
قازىر تۇركىستان قالاسىنىڭ ءاربىر بۇرىشى, ءاربىر كوشەسىندە قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 2018 جىلى 29 قىركۇيەكتە تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىستانعا ارنايى جۇمىس ساپارىمەن كەلدى. بۇل كەلىستىڭ ءجونى بولەك بولدى. سەبەبى ول وزىمەن بىرگە ۇكىمەت باسشىسىنان باستاپ, مينيسترلەر مەن ەلدەگى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ جەتەكشىلەرىن دە, شەتەلدىك ينۆەستورلاردى دا ەرتە كەلدى.
سول كەزدەسۋدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تۇركىستان قالاسىن تۇركى الەمىنىڭ مادەني-رۋحاني ورتالىعى رەتىندە دامىتۋ بويىنشا باس جوسپاردىڭ تۇجىرىمداماسىن ماقۇلداۋ» جانە «TURKISTAN» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىقتارعا قول قويدى. تۇركىستان قالاسىندا ارنايى ءماجىلىس وتكىزىپ, ەلىمىزدەگى الپاۋىت كومپانيالار مەن ەل ۇكىمەتىنە تۇركىستاندى دامىتۋعا ۇلەس قوسۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. بۇگىندە تۇركىستان قالاسىندا الەۋمەتتىك نىساندار مەن اكىمشىلىك ماقساتتاعى عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسى قارقىندى ءارى ەكى اۋىسىممەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. وبلىس اكىمدىكتەرى مەن ءىرى كومپانيالارعا 26 نىساندى سالۋ مىندەتى جۇكتەلسە, 2019 جىلدىڭ وزىندە بىرقاتارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ ۇلگەردى. ماسەلەن اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىعى ماڭىندا وبلىس اكىمدىگىنىڭ عيماراتى (تۇركىستان وبل.), مەدياورتالىق (الماتى قالاسى), نۇر-سۇلتان الاڭى (نۇر-سۇلتان), مۋزىكالىق مەكتەپ (بقو), وليمپيادالىق رەزەرۆتەگى سپورت مەكتەبى (سقو), حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى (پاۆلودار وبلىسى) قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالىپ, بىرقاتارى جۇمىسىن باستاپ كەتتى. سونداي-اق رۋحاني-مادەني ورتالىقتا اۋەندى سۋبۇرقاق (شىعىس قازاقستان وبلىسى), امفيتەاتر
(ماڭعىستاۋ وبلىسى), نەكە سارايىنىڭ (قوستاناي وبلىسى) قۇرىلىسى تالاپقا ساي اتقارىلدى. تاياۋدا قابىلداۋ ورتالىعى (جامبىل وبلىسى) مەن شىعىس مونشاسى (قىزىلوردا وبلىسى) ەل يگىلىگىنە بەرىلمەك. 900 ورىندىق مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى.
الداعى ءبىر-ەكى جىل كولەمىندە وزگە دە عيماراتتار جوسپارعا ساي سالىنىپ, شاھاردىڭ اجارى ارتا تۇسەدى. اۋەجاي بوي كوتەرەدى.
وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ ءوڭىردى جان-جاقتى دامىتۋ جولىندا 5 باعىتتى ايقىنداپ بەردى. بۇلار – تۇركىستان قالاسىن دامىتۋ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ مادەني-رۋحاني سالاسىن دامىتۋ, اۋدان, قالا جانە اۋىلداردى دامىتۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن جانە يندۋستريالىق ايماقتاردى دامىتۋ.
ومىرزاق ەستاي ۇلىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ءوڭىردىڭ كەشەندى دامۋ جوسپارى قايتا قارالىپ, وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. جوسپارلار ناقتىلانىپ, ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ باعىتىندا تياناقتى جۇمىستار قولعا الىندى. ءوڭىر باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قالانىڭ ەسكى بولىگىن دامىتۋ ماسەلەسى دە جۇيەلەنىپ, تۇركىستاننىڭ ەسكى شاعىن اۋداندارىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, سۋ جانە گاز, كارىز جۇيەلەرىنە جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. ارتەزيان سۋلارى تارتىلىپ, ارىق-اتىزداردان سۋ اعا باستادى. كوشەلەر جوندەلىپ, جارىقشامدار ورناتىلدى. بۇل يگىلىكتەردى تۇرعىندار كورە باستادى.
ەڭ ماڭىزدىسى, بىلتىر ءبىر ايدىڭ كولەمىندە ۇكىمەت تاراپىنان وبلىس ءۇشىن اسا ماڭىزدى 5 قاۋلى قابىلدانىپ, تۇركىستان جۇرتشىلىعىن قاتتى قۋانتتى. ونىڭ ىشىندە اسىرەسە, «تۇركىستان وبلىسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2024 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارى» اسا ماڭىزدى. بۇل تۋرالى تۇركىستان وبلىسىنىڭ قۇرىلعانىنا 1 جىل تولۋىنا وراي وتكىزىلگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ «2018 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا تۇركىستان وبلىسىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار بەكىتىلگەن ەدى. الايدا جۇمىس بارىسىندا اتالعان جوسپاردا كوپتەگەن ماسەلەلەر قامتىلماعانى انىقتالىپ, كەشەندى جوسپارعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, قايتا بەكىتتىك. كەشەندى جوسپارعا ەنىپ وتىرعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ تۇركىستان وبلىسى ءۇشىن مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى وتە زور. ەل باسشىلىعى تاراپىنان وبلىسقا ايرىقشا كوڭىل اۋدارىلىپ وتىر. وڭىرگە 5 جىل كولەمىندە باعىتتالاتىن قارجى كولەمى 1 ترلن 200 ملرد تەڭگەدەن استى» دەگەن بولاتىن.
ءبىر جىل كولەمىندە تۇركىستان وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, مادەنيەت, سپورت, ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە وزگە دە سالالاردا جەتىستىكتەرگە جەتتى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا كەلسەك, 2019 جىلى تۇركىستان وبلىسىندا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا تاپسىرۋ جوسپارى 550,6 مىڭ شارشى مەتر بولىپ بەلگىلەنسە, جىل قورىتىندىسىمەن 620,4 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي, ياعني, 5846 پاتەر ەل يگىلىگىنە بەرىلدى.
بىلتىردان باستاپ تۇركىستان قالاسىن جاسىل قالاعا جانە اۋا رايى قولايلى ايماققا اينالدىرۋ ماقساتىندا شاھاردىڭ اينالاسىندا جاسىل بەلدەۋ قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جۇرۋدە. جاسىل بەلدەۋدىڭ جالپى اۋماعى 7700 گا جەردى قۇرايدى. جالپى وبلىس بويىنشا 2021 جىلعا دەيىن 3,5 ملن كوشەت ەگۋ جوسپارلانىپ وتىر.
تۇركىستان وبلىسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋ تۇرعىسىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ جانە سۋ نىساندارى جوبالارى ىسكە اسىرىلا باستادى. جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ بويىنشا اقش-تان 18 بىرلىك سۋارۋ ماشيناسى جانە 27 اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى ساتىپ الىنعان.
2019 جىلى وبلىستا ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 370,2 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, 2018 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 106,1% قۇرادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 447,5 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, ينۆەستيتسيا كولەمى 248,9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بولشەك ساۋدا كولەمى 119,5 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, تاسىلعان جۇك اينالىمى 2018 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 4,8%-عا ارتتى. جولاۋشىلار 773,5 ملن ادامدى قۇراپ, الدىڭعى جىلدان 5,6%-عا ارتتى. وسى دەرەكتەردەن-اق وڭىردە سەرپىلىس بار ەكەنى اڭعارىلادى.
تۇركىستان رۋحانياتىن سەرپىلتەتىن 4 باعىت
وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سەسسياسىندا تۇركىستاننىڭ 4 يدەولوگيالىق باعىتىن جۇرتشىلىققا جاريالادى. ولار: تۇركىستاندى تۇركى الەمىنىڭ ەڭ ءىرى زيارات جانە تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ; تۇركىستاندى الەمدىك دەڭگەيدەگى قولونەر جانە شەبەرلەر ورتالىعىنا اينالدىرۋ; تۇركىستان – ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ءىرى ساۋدا ورتالىعى; قوجا احمەت ياساۋي – رۋحاني تۇلعا.
بۇل يدەولوگيالىق ۇستانىمنىڭ ءبىرىنشى باسىمدىعىنا سايكەس, وسى قالاعا كەلگەن ءاربىر ادام كۇللى قازاق مەملەكەتىنىڭ باسىنان وتكەن تاريحي وقيعالاردان ماعلۇمات الاتىنداي بولۋى ءتيىس.
ەكىنشى, يدەولوگيالىق باعىت بويىنشا بۇگىندە تۇركىستاندا قولونەر ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى جوسپارعا ەنگىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا قازاق حالقىنىڭ ۇمىت قالعان قولونەرى مەن زەرگەرلىك ونەرى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مەن كاسىپ تۇرلەرى قايتا جاندانىپ, ءىرى كاسىپورىندار اشىلادى.
ءۇشىنشى, يدەولوگيالىق باعىت بويىنشا تۇركىستان وركەنيەت, ساۋدا جانە ءوندىرىس ورتالىعى رەتىندە داميدى. تۇركىستان توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان ءىرى ساۋدا ورتالىعى بولعان شاھاردى ءىرى ساۋدا, ونەر, تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋدىڭ كەشەندى تەتىكتەرى دايىندالادى.
تورتىنشىدەن, «قوجا احمەت ياساۋي – رۋحاني تۇلعا» باعىتى بويىنشا دا تۇركىستاندا رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار قولعا الىنباق. ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا جاڭا تۇركىستاندا ياساۋي مۋزەيى سالىنباق. بۇل مۇراجايدا عۇلاما مەن ونىڭ شەت مەملەكەتتەردەگى شاكىرتتەرىنىڭ ەڭبەكتەرى قويىلادى. ياساۋي فەنومەنىن جوعارىلاتۋ, اتىن اسقاقتاتۋ ارقىلى عىلىمدى عانا ەمەس, ءتۋريزمدى دە دامىتۋعا مۇمكىندىك بار.
تاريحي جارلىق شىققان 2 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە تۇركىستان دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا قادام باستى. ەجەلگى تۇران وركەنيەتىنىڭ مۇراگەرى, ەۋرازيانىڭ ەڭ تاڭداۋلى شاھارلارىنىڭ ءبىرى ەندى الەمدىك وركەنيەت ورتالىعى رەتىندە قايتا جاڭعىرۋعا بەت الدى. قادامى ءساتتى بولعاي! جاسا, تۇركىستان!
بەيسەنباي تاجىباەۆ,
Nur Otan پارتياسى تۇركىستان وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى
تۇركىستان وبلىسى
