رۋحانيات • 20 قاڭتار، 2020

تاريح. تۇلعا. تۇركىستان

524 رەتكورسەتىلدى

تۇركىستاندى جىرلاماعان اقىن، تۇركىستاندى زەرتتەمەگەن تاريحشى، تۇركىستان تۋرالى جازباعان قالامگەر كەمدە-كەم. بۇل – كونە شاھاردىڭ ءبىزدىڭ حالىقتىڭ جۇرەگىندە ايرىقشا ورنى بار ەكەنىنىڭ بەلگىسى. بۇگىندە كۇللى ەل تۇركىستاننىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ باستاۋىنىڭ كۋاگەرى بولىپ، ەرەكشە ءسۇيسىنىپ جاتىر. كۇن سايىن، اي سايىن وزگەرىپ، تولاعايداي ءوسىپ جاتقان تۇركىستان الىپ قۇرىلىس الاڭىنا اينالعان.

كونە قالا جارقىراي ءتۇستى

2018 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىستان وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل شەشىم «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا زور سەرپىن بەرەتىن ءارى تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندەگى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى.

2019 جىلى قاراشا ايىندا تۇركىستانعا ارنايى كەلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇر­­عىندارمەن كەزدەسۋىندە «تاۋ­ەل­سىزدىك العاننان سوڭ تۇر­كىس­تان­دى استانا رەتىندە قاراس­تىر­دىم. بىراق وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، جاعداي بۇعان جول بەرمەدى. بۇگىن بۇل قالا وبلىس ورتالىعىنا اينالدى، شاھاردى جانداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بارلىق جوسپارلانعان نىسانداردىڭ قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن ءبىز تۋريستەردىڭ كوبەيۋىن كۇتەمىز. سونىمەن قاتار قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە وڭ اسەر ەتەدى» دەگەن بولاتىن. وسىدان-اق تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ تۇركىستانعا دەگەن قۇرمەتى جوعارى، جوسپارى تەرەڭدە بولعانى اڭعارىلادى.

ال 2018 جىلدىڭ 29 قىركۇيە­گىن­دەگى ساپارىندا ەلباسى تۇر­كىس­تان قالاسىندا اكىمشىلىك-ىس­كەر­­لىك ورتالىقتىڭ كاپسۋلاسىن سالدى. سول تاريحي ساتكە ارناپ ورنا­تىلعان ەسكەرتكىش تاسبەلگىگە ەلبا­سىنىڭ «كونە تۇركىستان جاڭا قازاقستاننىڭ شىرايلى شاھا­رىنا اينالادى» دەگەن ءسوزى جازىل­دى. ءسوز ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسا باس­تادى.

 

تۇركى مەملەكەتتەرى باسشىلارىمەن كەزدەسەدى

وتكەن كۇننىڭ ءبارى تاريح. سول تاريحقا وي جىبەرىپ قاراساق، تاۋەل­سىزدىكتىڭ تاڭى اتقان شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت ىشىندە تۇڭ­عىش پرەزيدەنت وڭتۇستىككە ەلۋگە جۋىق ساپارىن ارناپ، جاڭا كاسىپورىندار مەن بىر­قا­تار الەۋمەتتىك نىسانداردى ىسكە قوسۋعا سەبەپشى بولىپتى. تاۋەل­سىزدىك جىلناماسىن پاراق­تا­ساق، وڭتۇستىككە كەلگەن ساپارلارىن­دا شەتەل باسشىلارىمەن شىم­كەنت قالاسىندا كەزدەسسە، ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇركى جۇرتىنىڭ باس­شىلا­رىن تۇركىستاندا قا­بىل­­داپتى. وعان نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­­نىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن با­ۋىرلاس وزبەك ەلىنىڭ باسشىسى يسلام كاريموۆ، تۇركيا ەلى­نىڭ پرەزيدەنتتەرى تۇرعىت ءوزال، سۇلەيمان دەميرەل، احمەت نەدجدەت سەزەر، ابدۋللا گۇل، رەجەپ تايىپ ەردوعانمەن كەز­دەس­­ۋى كۋا.

ەلباسى ەل تۇتقاسىن قولىنا العان كۇننەن باستاپ تۇركىستاننىڭ ۇلتتىق، وڭىرلىك جانە جاھاندىق اۋقىم­داعى بەدەلى مەن ماڭىزىن ارت­تىراتىن شەشىمدەر مەن شارا­لار­عا قولداۋ كورسەتىپ وتىردى. ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىن بىرلىك پەن ىنتىماققا، تاتۋلىق پەن دوس­تىققا شاقىردى. ماسەلەن وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاري­موۆپەن كەزدەسىپ، «تۇركىستان مەمو­راندۋمىنا» قول قويعان 1992 جىلى ەلباسى: «بۇدان بىلاي تۇركى حالىقتارى باسشىلارىمەن كيەلى تۇركىستاندا كەزدەسىپ تۇراتىن بولامىز» دەپ، بىرلىكتىڭ باستى ماسەلە ەكەنىن العا تارتسا، 1993 جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە تۇركيا ەلىنىڭ پرەزيدەنتى تۇرعىت وزالمەن بىرگە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە اقسارباس اتاپ، تايقا­زان­عا ساداقا سالدى.

ەلباسى 1995 جىلى 13-14 ءساۋىر كۇندەرى احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ارنايى سوعىپ، ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ، جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىسسا، وسى جىلدىڭ 17 ماۋسىمداعى تۇركيا ەلىنىڭ پرەزيدەنتى سۇلەيمەن دەميرەلمەن كەزدەسۋى تۇركىستان توپىراعىندا ءوتتى. «تۇركىستان تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورتالىعى» دەگەن تۇجىرىم اياسىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتۋدىڭ ءمان-ماقساتىنا توقتالدى. 2000 جىلدىڭ 19-21 قازانى ارالىعىندا تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعىنا ارنالعان ءدۇبىرلى ءىس-شارادا قازاقستان رەس­پۋبلي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى احمەت نەدجدەت سەزەر جانە وزگە دە مارتەبەلى قوناقتار قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە كىرىپ، وندا­عى بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتتى. باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ باسشىلا­رى بولاشاقتا بوي كوتەرەتىن ەڭسەلى مەشىتتىڭ ورنىنا تاسبەلگى ورنات­تى. حالىقارالىق عىلىمي-پراك­تيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كون­فە­رەنتسيادا: «تۇركىستان – ۇلتتىق بوستاندىعىمىز بەن ەلدىگىمىزدىڭ اق ورداسى. قازاق حالقىنىڭ ۇلت­تىق مەملەكەتتىلىگىن دۇنيەگە اكەل­گەن التىن بەسىك ءارى ونى كەمەل­دەن­دىرگەن ونەگەلى مەكتەپ» دەپ تۇجىرىم جاسادى. 2002 جىلى 22-24 قازان ارالىعىندا ءدۇنيجۇزى قازاق­تارىنىڭ II قۇرىلتايى تۇركىس­تان­دا ۇيىمداستىرىلىپ، ەلباسى قان­داستاردى ەلگە شاقىردى.

2010 جىلى 23 مامىر كۇنى تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل تۇركىستان تورىندە ەلباسىنا اساتاياق تابىس ەتىپ: ء«سىز – ۇلى تۇلعاسىز. تۇركى تىلدەس حالىق­تار­دىڭ كوشباسشىسى دەپ تا­نۋ­دىڭ بەلگىسى رەتىندە وسى سكيپەتر­دى تابىستايمىن» دەپ تول­عانا سويلەسە، 2015 جىلى ساۋىردە قازاقستاندا تۇڭعىش رەت بول­عان تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعاندى مەملەكەت باس­شى­سى­نىڭ ءوزى قاسيەتتى تۇركىستانعا الىپ كەلدى. جاڭادان بوي كوتەرگەن ازىرەت سۇلتان مەشىتىنىڭ اشىلۋ سالتا­ناتىنا قاتىستى.

 

قۇرىلىسى قارقىندى، جەتىستىگى سان قىرلى

قازىر تۇركىستان قالاسىنىڭ ءاربىر بۇرىشى، ءاربىر كوشەسىندە قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 2018 جىلى 29 قىركۇيەكتە تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىستانعا ارنايى جۇمىس ساپارىمەن كەلدى. بۇل كەلىستىڭ ءجونى بولەك بولدى. سەبەبى ول وزىمەن بىرگە ۇكىمەت باسشىسىنان باستاپ، مينيسترلەر مەن ەلدەگى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ جەتەكشىلەرىن دە، شەتەلدىك ينۆەس­تور­لاردى دا ەرتە كەلدى.

سول كەزدەسۋدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تۇركىستان قالاسىن تۇر­كى الەمىنىڭ مادەني-رۋحاني ورتا­لىعى رەتىندە دامىتۋ بو­يىنشا باس جوسپاردىڭ تۇجى­رىم­داماسىن ماقۇلداۋ» جانە «TURKISTAN» ارنايى ەكونو­مي­كالىق ايماعىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىقتارعا قول قويدى. تۇركىستان قالاسىندا ارنايى ءماجى­لىس وتكىزىپ، ەلى­مىز­دەگى الپاۋىت كومپانيالار مەن ەل ۇكىمەتىنە تۇر­كىستاندى دامىتۋعا ۇلەس قوسۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. بۇ­گىن­­دە تۇركىستان قالاسىندا ال­ەۋمەتتىك نىساندار مەن اكىم­شى­لىك ماقساتتاعى عيما­رات­تار­دىڭ قۇرىلىسى قارقىندى ءارى ەكى اۋىسىممەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. وبلىس اكىمدىكتەرى مەن ءىرى كومپانيالارعا 26 نىساندى سالۋ مىندەتى جۇكتەلسە، 2019 جىل­دىڭ وزىندە بىرقاتارىنىڭ قۇرى­لى­سى اياقتالىپ ۇلگەردى. ماسەلەن اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىعى ماڭىن­دا وبلىس اكىمدىگىنىڭ عي­ماراتى (تۇركىستان وبل.)، مەدياور­تا­لىق (الماتى قالاسى)، نۇر-سۇلتان الاڭى (نۇر-سۇلتان)، مۋزىكالىق مەكتەپ (بقو)، وليم­پيا­دالىق رەزەرۆتەگى سپورت مەك­تە­بى (سقو)، حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتا­لىعى (پاۆلودار وبلىسى) قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالىپ، بىر­­قا­تا­رى جۇمىسىن باستاپ كەتتى. سونداي-اق رۋحاني-مادەني ورتا­لىق­تا اۋەندى سۋبۇرقاق (شىعىس قازاقستان وبلىسى)، امفيتەاتر
(ماڭعىستاۋ وبلىسى)، نەكە سارايىنىڭ (قوستاناي وبلىسى) قۇ­رى­لى­سى تالاپقا ساي اتقا­رىلدى. تاياۋدا قابىلداۋ ورتا­لى­عى (جامبىل وبلىسى) مەن شىعىس مون­شاسى (قىزىلوردا وبلىسى) ەل يگىلىگىنە بەرىلمەك. 900 ورىندىق مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى.

الداعى ءبىر-ەكى جىل كولەمىندە وزگە دە عيماراتتار جوسپارعا ساي سالىنىپ، شاھاردىڭ اجارى ارتا تۇسەدى. اۋەجاي بوي كوتەرەدى.

وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ ءوڭىردى جان-جاقتى دامىتۋ جولىندا 5 باعىتتى ايقىنداپ بەردى. بۇلار – تۇركىستان قالاسىن دامىتۋ، تۇركىستان وبلى­سى­نىڭ مادە­ني-رۋحاني سالاسىن دامىتۋ، اۋدان، قالا جانە اۋىلداردى دامىتۋ، اگروونەركاسىپ كەشەنىن جانە يندۋستريا­لىق ايماقتاردى دامىتۋ.

ومىرزاق ەستاي ۇلىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ءوڭىردىڭ كەشەندى دامۋ جوس­پارى قايتا قارالىپ، وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىز­ىلدى. جوسپارلار ناقتىلانىپ، ينفرا­قۇرىلىمدى جاقسارتۋ باعىتىندا تياناقتى جۇمىستار قولعا الىندى. ءوڭىر باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قالانىڭ ەسكى بولىگىن دامىتۋ ماسەلەسى دە جۇيە­لە­نىپ، تۇركىستاننىڭ ەسكى شاعىن اۋداندارىنىڭ ينفرا­قۇ­رىلىمىن دامىتۋ، سۋ جانە گاز، كارىز جۇيە­لە­رىنە جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. ارتەزيان سۋلارى تارتىلىپ، ارىق-اتىزداردان سۋ اعا باستادى. كوشەلەر جوندەلىپ، جارىقشامدار ورناتىلدى. بۇل يگىلىكتەردى تۇرعىندار كورە باس­تادى.

ەڭ ماڭىزدىسى، بىلتىر ءبىر ايدىڭ كولەمىندە ۇكىمەت تاراپىنان وبلىس ءۇشىن اسا ماڭىزدى 5 قاۋلى قابىلدانىپ، تۇركىستان جۇرتشىلىعىن قاتتى قۋانتتى. ونىڭ ىشىندە اسىرەسە، «تۇركىستان وبلىسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2024 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارى» اسا ماڭىزدى. بۇل تۋرالى تۇركىستان وبلىسىنىڭ قۇرىل­عا­نىنا 1 جىل تولۋىنا وراي وتكىزىل­گەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ «2018 جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا تۇركىستان وبلى­سىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار بەكى­تىلگەن ەدى. الايدا جۇمىس با­رى­سىندا اتالعان جوس­پاردا كوپتەگەن ماسەلەلەر قام­تىل­ما­عانى انىقتالىپ، كەشەندى جوس­پار­عا وزگەرىستەر ەنگىزىپ، قايتا بەكىت­تىك. كەشەندى جوسپارعا ەنىپ وتىرعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ تۇركىستان وبلى­سى ءۇشىن مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى وتە زور. ەل باسشىلىعى تاراپىنان وبلىسقا ايرىقشا كوڭىل اۋدارىلىپ وتىر. وڭىرگە 5 جىل كولەمىندە باعىتتالاتىن قارجى كولەمى 1 ترلن 200 ملرد تەڭگەدەن استى» دەگەن بولاتىن.

ءبىر جىل كولەمىندە تۇركىستان وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى، قۇرىلىس، مادەنيەت، سپورت، ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە وزگە دە سالالاردا جەتىستىكتەرگە جەتتى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا كەلسەك، 2019 جىلى تۇركىستان وبلىسىندا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا تاپسىرۋ جوسپارى 550،6 مىڭ شارشى مەتر بولىپ بەلگىلەنسە، جىل قورىتىندىسىمەن 620،4 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي، ياعني، 5846 پاتەر ەل يگىلىگىنە بەرىلدى.

 بىلتىردان باستاپ تۇركىستان قالا­سىن جاسىل قالاعا جانە اۋا رايى قولاي­لى ايماققا اينالدىرۋ ماقساتىندا شاھار­دىڭ اينالاسىندا جاسىل بەلدەۋ قا­لىپ­تاس­تىرۋ جۇمىستارى جۇرۋدە. جاسىل بەل­دەۋدىڭ جالپى اۋماعى 7700 گا جەردى قۇ­رايدى. جالپى وبلىس بويىنشا 2021 جىلعا دەيىن 3،5 ملن كوشەت ەگۋ جوس­پار­لا­نىپ وتىر.

تۇركىستان وبلىسىن الەۋمەت­تىك-ەكو­نو­مي­كالىق دامىتۋ تۇر­عى­سىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپ­تاستىرۋ جانە سۋ نىساندارى جوبا­لارى ىسكە اسىرىلا باستادى. جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ بويىنشا اقش-تان 18 بىرلىك سۋارۋ ماشيناسى جانە 27 اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى ساتىپ الىنعان.

2019 جىلى وبلىستا ونەركاسىپ ءونى­مى­نىڭ كولەمى 370،2 ملرد تەڭگەنى قۇراپ، 2018 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 106،1% قۇرادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 447،5 ملرد تەڭگەنى قۇراسا، ينۆەستيتسيا كولەمى 248،9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بولشەك ساۋدا كولەمى 119،5 ملرد تەڭگەنى قۇراپ، تاسىلعان جۇك اينالىمى 2018 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 4،8%-عا ارتتى. جولاۋشىلار 773،5 ملن ادامدى قۇراپ، الدىڭعى جىلدان 5،6%-عا ارتتى. وسى دەرەكتەردەن-اق وڭىردە سەرپىلىس بار ەكەنى اڭعارىلادى.

 

تۇركىستان رۋحانياتىن سەرپىلتەتىن 4 باعىت

وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سەسسياسىندا تۇركىستاننىڭ 4 يدەولو­گيا­لىق باعىتىن جۇرت­شىلىق­قا جاريالادى. ولار: تۇر­كىس­تان­دى تۇركى الەمىنىڭ ەڭ ءىرى زيارات جانە تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ; تۇر­كىستاندى الەمدىك دەڭگەيدەگى قولونەر جانە شەبەرلەر ورتالىعىنا اينالدىرۋ; تۇركىستان – ۇلى جىبەك جولىنىڭ بو­يىنداعى ءىرى ساۋدا ورتالىعى; قوجا احمەت ياساۋي – رۋحاني تۇلعا.

بۇل يدەولوگيالىق ۇستانىمنىڭ ءبى­رىن­­شى باسىمدىعىنا سايكەس، وسى قالاعا كەلگەن ءاربىر ادام كۇللى قازاق مەم­لە­كە­تى­نىڭ با­سىنان وتكەن تاريحي وقيعا­لار­دان ماع­لۇ­مات الاتىنداي بولۋى ءتيىس.

ەكىنشى، يدەولوگيالىق باعىت بو­يىنشا بۇگىندە تۇركىستاندا قولونەر ورتا­­لى­عى­نىڭ قۇرىلىسى جوسپارعا ەنگىزىلدى. الداعى ۋا­قىت­تا قازاق حال­قى­نىڭ ۇمىت قال­عان قولونەرى مەن زەر­گەرلىك ونەرى، ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مەن كاسىپ تۇرلەرى قايتا جاندانىپ، ءىرى كا­سىپ­ورىن­دار اشىلا­دى.

ءۇشىنشى، يدەولوگيالىق باعىت بويىنشا تۇركىستان وركەنيەت، ساۋ­دا جانە ءوندىرىس ورتالىعى رەتىندە داميدى. تۇركىستان توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان ءىرى ساۋدا ورتالىعى بولعان شاھاردى ءىرى ساۋدا، ونەر، تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋدىڭ كەشەندى تەتىكتەرى دايىندالادى.

تورتىنشىدەن، «قوجا احمەت ياساۋي – رۋحاني تۇلعا» باعىتى بويىنشا دا تۇركىستاندا رەس­پۋب­ليكالىق جانە حا­­لىق­ارالىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار قول­عا الىن­باق. ەلباسى تاپسىرماسى بو­يىنشا جاڭا تۇركىستاندا ياساۋي مۋزەيى سالىنباق. بۇل مۇراجايدا عۇ­لا­ما مەن ونىڭ شەت مەملەكەتتەردەگى شا­كىرت­تە­رىنىڭ ەڭبەكتەرى قويىلادى. ياساۋي فەنو­مە­نىن جوعارىلاتۋ، اتىن اسقاقتاتۋ ارقىلى عىلىمدى عانا ەمەس، ءتۋريزمدى دە دا­مىتۋعا مۇمكىندىك بار.

تاريحي جارلىق شىققان 2 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە تۇركىس­تان دامۋ­دىڭ جاڭا ساتىسىنا قادام باستى. ەجەلگى تۇران وركەنيەتىنىڭ مۇراگەرى، ەۋرا­زيا­نىڭ ەڭ تاڭداۋلى شاھارلارىنىڭ ءبىرى ەندى الەمدىك وركەنيەت ورتالىعى رەتىندە قايتا جاڭعىرۋعا بەت الدى. قادامى ءساتتى بولعاي! جاسا، تۇركىستان!

 

بەيسەنباي تاجىباەۆ،

Nur Otan پارتياسى تۇركىستان وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى

 

تۇركىستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ىستىق تاماق تاراتتى

قازاقستان • بۇگىن، 17:59

جاقسى اكىم جالعىز جۇرەدى

تانىم • بۇگىن، 17:02

بەتپەردە كيگەن كوكتەم

تانىم • بۇگىن، 16:55

ۇقساس جاڭالىقتار