داڭعازالىقتى ۋاقىت كوتەرمەيدى. دانىشپان اقىن ايتقانداي, «بەكەر مال شاشپاقتان» ارىلاتىن كەزىمىز جەتتى. سوندىقتان ۇلى اقىنعا ارنالعان 500-ءدىڭ ۇستىندەگى ءىس-شارا ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭاشا دەڭگەيدە اتقارىلۋى ءتيىس دەگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى وي-تولعامدارىن «ۇلتتىق بولمىستىڭ ۇلگىسى», «مەملەكەت ءىسىنىڭ مۇددەلىسى», «جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى», «الەمدىك مادەنيەتتىڭ تۇلعاسى», «تورقالى تويدىڭ تاعىلىمى» دەگەن ماقالا تاقىرىپتارىندا ءتۇيىپ ايتادى.
اباي زامانى مەن بۇگىنگى ۋاقىت ءبىر ەمەس. الايدا ورتاق ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. اسىرەسە سول كەزدەگى قازاق قوعامىنا تەرەڭ ۇڭىلگەن حاكىم اباي حالىقتى كەرى تارتاتىن دەرتتەردى تامىرشىداي ءدال تانىپ, الدىڭعى قاتارلى مادەنيەتتى ەلگە قايتسەك جەتەمىز, كىم بولۋىمىز كەرەك, ەل بولاشاعى – جاستاردىڭ بويىندا قانداي قاسيەتتەر بولسىن, نەدەن قاشسىن, نەگە ۇمتىلسىن, جاقسىلىعىمىز قايسى, جاماندىعىمىز نەدە دەگەن ءتارىزدى ومىرلىك سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەدى. باتىسقا, شىعىسقا ءۇڭىلدى, وي قورىتتى, جول نۇسقادى.
مىنە, سول كەزدەردە اباي ايتقان اششى شىندىق, ەسكەرتۋلەر بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك زامانىندا دا الدىمىزدان انداعايلاپ شىعىپ وتىر. جويىلىپ كەتكەن جوق. ءوز بەتىنشە جويىلار ءتۇرى دە جوق. ودان ارىلۋدىڭ جولىن تاعى دا ابايدان ىزدەۋىمىز كەرەك.
بۇل رەتتە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جالپىلىققا بارماي, ابايدىڭ وزىنە جۇگىنىپ, ءححى عاسىرداعى بۇگىنگى قازاقستاننىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىمەن بايلانىستىرادى. ادام ومىرىندەگى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, كوپ ءتىل ءبىلۋدىڭ, ونى ەل يگىلىگىنە جۇمساۋدىڭ ماڭىزىن اباي تەرەڭ سەزىنگەن. اۆتور ۇلى اقىننىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا», «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە», «اربىرەۋدىڭ ءتىلىن, ونەرىن بىلگەن كىسى ونىمەن بىردەيلىك داعۋاسىنا كىرەدى, اسا ارسىزدانا جالىنبايدى» دەگەن وي تولعامدارىن قازىرگى ۋاقىت تالابىمەن ساباقتاستىرا تالداي وتىرىپ, بۇگىنگى زامان ءۇشىن وتە ماڭىزدى ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ يدەياسى ابايدان باستاۋ العانىن العا تارتادى.
«سوندىقتان ابايدى تەرەڭ تانۋعا باسا ءمان بەرگەنىمىز ءجون. ابايدى تانۋ – ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى. ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى جانە ۇنەمى دامىپ وتىرۋى, عىلىمعا, بىلىمگە باسىمدىق بەرۋى – كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى. ينتەللەكتۋالدى ۇلت دەگەنىمىز دە – وسى. وسىعان وراي ابايدىڭ ءسوزى ۇرپاقتىڭ باعىت الاتىن تەمىرقازىعىنا اينالۋى قاجەت», دەيدى ماقالا اۆتورى.
ينتەللەكتۋالدى ۇلت – بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ دا وزەكتى ماسەلەسى. بۇل ىڭعايدا تاعى دا ۇلى اقىنعا جۇگىنەمىز. ال ابايدا ينتەللەكتۋالدى ۇلت بولۋدىڭ جايىنا ارنالعان قازىنالى وي مول. الىسقا بارماي-اق مىنا ءبىر ۇلاعاتتى سوزىنە نازار اۋدارالىق: «تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزادى. ودان باسقا نارسەلەرمەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە اقىماقشىلىق», دەيدى حاكىم. مىنە, بۇل – بىزدىڭشە, ينتەللەكتۋالدى ۇلت بولۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىن. بۇل عيبراتتى وي-تولعاۋدى وقىپ, جالاڭ جاتتاپ الۋ از, ونى مەملەكەت باسقارىپ وتىرعان شەنەۋنىكتەن باستاپ قاراپايىم ەڭبەك ادامىنا, وت-جالىنى بويىنداعى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – قارىمدى جاستارعا دەيىن ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدىرسا, ەلىمىزدىڭ جەتەر بيىگى, الار اسۋى جوعارىدا بولماعى ءسوزسىز.
ادىلەتتى قوعام قۇرۋ ابايدىڭ باستى ارمانى بولاتىن. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى ادىلەتتى قوعام قۇرۋ ماقساتىمەن ۇندەسكەن اباي ارمانىنىڭ ورىندالۋى دەپ بىلەمىز. «زاڭ ۇستەمدىگىن جانە قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ بارشاعا ورتاق مىندەت ەكەنىن ۇعىنعان ءجون. حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن قۇرمەتى بولماسا – ەلدىگىمىزگە سىن. سوندىقتان ازاماتتارعا, اسىرەسە جاستارعا مەملەكەتتى سىيلاۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ قاجەت. وسى رەتتە تاعى دا ابايدىڭ مۇراسىنا زەيىن قويعان ابزال», دەيدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى. اشىق ديالوگتەر الاڭىن قۇرۋ ەل مۇددەسى, ۇلت مۇراتى ورتاق ەكەنىن بىلدىرەدى.
اباي ءوز زامانىندا-اق بۇل باعىتتا سىندارلى ويلارىن ايتقان. «كەلەلى كەڭەس جوعالدى, ەل سىبىردى قولعا الدى», «سىبىردان باسقا سىرى جوق, شارۋاعا قىرى جوق», «قۋ تىلمەنەن قۇتىرتىپ, كەتەر ءبىر كۇن وتىرتىپ» دەپ كەلەتىن وي-تولعامداردان تۋىندايتىن كەلەلى ماسەلەلەردى ماقالا اۆتورى ورىندى تاراتا ايتىپ, ارقايسىمىزعا ۇلكەن وي سالادى, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى. قازىرگى كەزدە پوپۋليزم تەرىس تەندەنتسياعا اينالىپ بارادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانىپ, تاسادا وتىرىپ, قازىرگى زاماننىڭ تىنىشتىعىنا, حالىقتىڭ بەرەكەلى تىرلىگىنە تاس اتاتىنداردى كىم-كىمدە بىلەدى. ولار نەبىر سۇرقيا ويلارىمەن, «تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتىپ» كورسەتۋىمەن حالىقتى اداستىرعىسى كەلەدى. جالاڭ ۇران, اسىرە قىزىل ءسوزدى سۋداي ساپىرادى. شىنداپ كەلگەندە, بۇل ەلدىڭ دامۋىن كەنجە قالدىراتىن, ۇلتتىڭ بىرەگەيلىگىن السىرەتەتىن قاۋىپتى قۇبىلىس ەكەنىنە نازار اۋدارىلادى. پرەزيدەنت اباي ايتقانداي, ارتىق ماقتانعا سالىنۋ, وزگەنى قور كورىپ, ءوزىن زور تۇتۋ, ءونىمسىز داۋ قۋ ادامدىقتا دا, ەلدىكتە دە جاراسپايتىنىن ەسكە سالادى.
ءححى عاسىرداعى جاڭا قوعامدا ۇلتىمىز قانداي قاسيەتتەردى بويىمىزعا ءسىڭىرۋىمىز قاجەت دەگەندە, تاعى دا ۇلى ابايدىڭ دانالىق فيلوسوفياسى الدىمىزدان شىعادى. اقىننىڭ «تولىق ادام» فورمۋلاسى – قازاق حالقىنىڭ ومىرلىك فيلوسوفياسىنا اينالۋى ءتيىس, دەيدى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ. ال «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك» دەپ كەلەتىن «تولىق ادام» فورمۋلاسىن حالىق بولىپ تەرەڭ زەردەلەي الدىق پا؟ بۇل ۇلكەن سۇراق. سوندىقتان دا اباي مەرەيتويىن وتكىزۋ, جوعارىدا ايتقانداي, جاي توي تويلاۋ ەمەس, عۇلامانىڭ دۇنيەتانىمىنا, ۇستانعان ومىرلىك كونتسەپتسياسىنا, ۇلتقا ۇسىنار باعدارلاماسىنا كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, ونى حالىققا جەتكىزۋ, قاراپايىم سوزبەن ءتۇسىندىرىپ بويىنا ءسىڭىرۋ, ومىرلىك قاعيداعا اينالدىرۋ ەكەنىن العا تارتادى.
ء«بىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنان, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى اۆتور.
اباي ايتقان وسيەت بۇگىندە دە ماڭىزدى. ماسىلدىقپەن كۇرەس, ۋايىمسىز سالعىرتتىققا, بوستەكى ويىن-كۇلكىگە سالىنباۋ, ەڭبەكتىڭ قادىرىن ءبىلۋ, كاسىپپەن شۇعىلدانۋ, شارۋاقورلىق داعدىلارىن بويعا ءسىڭىرۋ جونىندەگى وي-تولعانىستار قازىرگى كەزدىڭ دە باستى قاعيداسىنا سايكەس كەلەتىنى ءسوزسىز. «ەرىنبەي ەڭبەك قىلسا, تۇڭىلمەي ىزدەسە, ورنىن تاۋىپ ىستەسە, كىم باي بولمايدى؟» دەيدى اباي. تۋرا بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ ءسوزى ەمەس پە؟ كاسىپكەرلىككە كەڭ جول اشىلىپ وتىر. كاسىبىڭدى تاپ, ەڭبەكتەن, ىزدەن, – بۇل مەملەكەتىمىز ۇستانىپ وتىرعان باستى باعىتى.
ۇلى ابايدى ءوزىمىز عانا تانىپ قويماي, الەمگە تانىتۋ, قىتاي ەلى لاو-تسزى, كونفۋتسيمەن, رەسەي دوستوەۆسكي, تولستويمەن, فرانتسيا ۆولتەر, رۋسسومەن تانىلسا, كەلەشەكتە «قازاق حالقى – ابايدىڭ حالقى» دەگەن ىلتيپاتقا يەلەنۋى كەرەك, دەيدى پرەزيدەنت. بۇل ارينە ءوز-وزىمەن اتقارىلا قالاتىن شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن اباي ەڭبەكتەرى الەم تىلدەرىنە: اعىلشىن, اراب, جاپون, يسپان, يتاليان, قىتاي, نەمىس, ورىس, تۇرىك, فرانتسۋز تىلدەرىنە اۋدارىلۋى كەرەك دەگەن مىندەت قويىلادى. اباي تۋرالى دەرەكتى فيلم مەن تەلەسەريالداردىڭ ءتۇسىرىلۋى, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دەڭگەيدە تەاتر جانە ونەر فەستيۆالدارىنىڭ ءوتۋى, ادەبيەت جانە ونەردىڭ ۇزدىك تۋىندىلارىنا اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ تاعايىندالۋى اقىن تويىنىڭ جاي توي ەمەس, ەلباسى ايتقان رۋحاني جاڭعىرۋ سالاسىنداعى ۇلكەن سەرپىلىس بولاتىنىن بىلدىرەدى.
بۇل كىم-كىمگە دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك مىندەتتەيدى. م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز ۋنيۆەرسيتەتى دە بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇرگىزەدى دەگىم كەلەدى. ويتكەنى اباي تويى – حالىق تويى, رۋحاني سەرپىلىس, جاڭعىرۋ شاراسى بولماق.
ماحمەتعالي سارىبەكوۆ,
م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
