مىنە, ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن تۇركى دۇنيەسىنىڭ شالقار ويشىلى, اقىلمانى, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني شولپان جۇلدىزى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قازاق ەلىندە رەسمي تۇردە باستالدى. ونى قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى باعدارلامالىق ماقالاسىندا كەڭ كولەمدە ايتىپ ءوتتى.
ەڭ الدىمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالقى ءۇشىن تەرەڭ قامقورلىعى ماقالادا انىق بايقالادى. قازاق ەلىنىڭ تاريحىندا اتتىڭ قاسقاسىنداي ءىز قالدىرعان ۇلى تۇلعانىڭ ورنەكتى ءومىرى, حالقىنا جاساعان ادال قىزمەتى, اقىلماندىعى قانشا ۋاقىت وتسە دە ءوز ماڭىزدىلىعىن جويماي تۇرعاندىعىن پرەزيدەنت مەملەكەتتىك يدەولوگيا دەڭگەيىنە كوتەرگەن. ابايداي پەرزەنتى بار حالىقتىڭ كەلەشەگى دە ايقىن, جارىق بولاتىنى انىق. شىنىمەن دە, حاكىمنىڭ قايراتكەرلىگى, دانىشپاندىعى قازاق حالقى ءۇشىن بولاشاقتىڭ باعدارى, جول كورسەتىپ تۇرعان شولپان جۇلدىزى ەمەس پە؟
پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماقالاسى قازاقستاندا بۇگىن عانا باستالا سالعان ءىس-شارا ەمەس ەكەندىگىن كوڭىلگە ءتۇيۋىمىز كەرەك. سەبەبى ءۇش جىلدان بەرى جاريالانىپ, قازاق حالقىنىڭ ارمان-تىلەگىنە لايىقتى بولعان, ول عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى دۇنيەسى ءۇشىن دە وزگەشە مانگە يە, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە 2018 جىلى قاراشادا جاريالانعان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالالارىنداعى يدەيالار مەن ويلار, مەملەكەتتىك ءىس-شارالار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ماقالاسىندا دا جوعارى دەڭگەيدە جالعاسقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكى پرەزيدەنتىنىڭ دە مەملەكەت, ۇلت جونىندەگى شىنايى قامقورلىقتارى قىرعىزدىڭ ءبىر ۇرپاعى رەتىندە مەنى دە وزگەشە قۋانتادى. ءبىر تۋعان قازاق حالقىنىڭ رۋحاني تۇرعىدا تۇراقتى دامۋى, مەملەكەتتىڭ وركەندەۋى, مەنىڭشە قىرعىز ەلى ءۇشىن دە ماڭىزدى.
ەكى ەلدىڭ تاريحي باۋىرلاستىعى, رۋحاني جان دۇنيەلەرىنىڭ بىرلىگى, قارىم-قاتىناستارىنىڭ جۇزدەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقاندىعى بۇگىنگى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنان دا كورىنەدى.
ىستىقكول قىرعىزدارىنان شىققان, اباي اتامىزدىڭ زامانداسى سادىر اكە جونىندە اقماد قارىباي ۇلىنىڭ شىعارماسىن باسپاعا دايارلاپ, رەداكتسيالاپ جاتقاندا اقماد اعامىز قىزىقتى ءبىر وقيعانى ايتىپ قالدى. كەيىن ول وقيعانى اقماد قارىباي ۇلىنىڭ «سادىر اكە» دەگەن كىتابىنا دا قوسىپ قويدىم. اڭگىمە بىلاي ەدى: «1958 جىلى شولپان اتا قالاسىنىڭ تۇرعىنى مامبەت قارابالاەۆتىڭ ۇيىنە بارا قالسام, قازاق ەلىنىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ قوناق بولىپ جاتىر ەكەن». مامبەت اعا:
– ەي, اقاي, بۇل كىسىنى تانيسىڭ با, – دەدى.
– تانىماعاندا شە, بۇل كىسى تۇگىلى ابايدى ەربولىمەن, قۇنانبايدى داركەمبايىمەن, ايگەرىمدى توعجانىمەن, وسپاندى تاكەجانىمەن بىرگە تانيمىن عوي, – دەدىم.
– مەنىڭ وقۋشىلارىم ءدال سەندەي بولادى دەپ ويلاعان ەدىم, بار ەكەنسىڭ عوي, قاراعىم, – دەپ قولىمنان ۇستاپ, وزىنە تارتىپ جانىنا وتىرعىزدى. مەن مۇحتار اعانى بۇرىن كورگەن ەمەسپىن. قايبىر جىلدارى ول كىسىنىڭ «اباي جولى» رومانى قىرعىز تىلىنە اۋدارىلىپ شىقتى. ول كىتاپتى مەن ءۇش-ءتورت مارتە قايتالاپ وقىپ, كەيىپكەرلەرىن ءوز اۋىلىمنىڭ كىسىلەرىندەي ابدەن تانىپ العانمىن. مامبەت اعا: «مۇحتار مىرزا, «اباي جولى» كىتابىڭىز ارقىلى قازاق ەلىن دۇنيە كولەمىنە تانىتتىڭىز. سۇيەگىڭىز قازاق بولعانىمەن, ەتىڭىز قىرعىز بولىپ قالدى. سۋىن ءىشىپ, كولىنە ءتۇسىپ, جاعاسىنا ءۇي سالىپ جايلانىپ جاتاسىز. قىرعىز ەلىنىڭ دە ءبىر ۇلىن اباي سياقتى شىعارمالارىڭىزدا قايتا تىرىلتسەڭىز, قىرعىز باۋىرلارىڭىز سىزگە ريزا بولار ەدى», دەدى.
سوندا ۇلى مۇحتار اعانىڭ ايتقان سوزىنەن اسەرلەنگەن اقماد قارىباي ۇلى كەيىن ىستىقكولدىڭ جەتى اكەسىنىڭ ءبىرى بولعان سادىر اكە جونىندەگى اڭىزداردى, بولعان وقيعالاردى كوڭىلىنە ءتۇيىپ ءجۇرىپ, 2001 جىلى «سادىر اكە» دەگەن كىتاپتى جاريالاپ, اباي اتامىز سياقتى سادىر اكەنى دە قايتا ومىرگە الىپ كەلدى. ءبىز سونىڭ كۋاسى بولدىق.
ءبىر تۋعان قازاق-قىرعىز ەلدەرىندە حالىقتىڭ جۇرەگىندە قانى مەن جانىندا تياناق تاپقان جۇزدەگەن, مىڭداعان وقيعالاردى ايتا الامىز. جاقىندا عانا بىشكەكتە كوڭىل جۇباتقان تاعى ءبىر وقيعانىڭ كۋاسى بولدىم. دارىگەر انارا داۋلەتباقوۆا دەگەن قىرعىز قىزىنىڭ ايتقاندارىنا ەرەكشە تاڭعالدىم. انارا, اينۋرا, ايگۇل دەگەن قىزدار ءلايلىم دەگەن قازاقتىڭ وقۋشى قىزىنىڭ قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ مىرزاعا ابايدىڭ جىرىن ەستافەتامەن جولداپ, ۇلى ابايدىڭ جىرلارى دۇنيەدە قايتا جاڭعىرعانداي بولعانىن ايتتى. انارا, اينۋرا, ايگۇل, ۇمىتتەر دە اباي اتامىزدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ, ديماش قۇدايبەرگەنگە, قازاقستاننىڭ بىشكەكتەگى بۇرىنعى ەلشىسىنە ەستافەتا جولداعان ەكەن. اتالعان قىرعىز ارۋلارى «دكد – ديماش قىرعىز ديارس» دەگەن ديماشتىڭ كەرەمەت اندەرىن سۇيۋشىلەردىڭ كلۋبىن ۇيىمداستىرعان. ولاردىڭ سانى كۇن سايىن كوبەيىپ جاتقاندىعىن ايتتى. وتكەن جىلى ديماشتىڭ كونتسەرتىنە ارنايى بارىپ قاتىسىپ تا قايتىپتى. قىرعىزدىڭ قومىزىن ديماشتىڭ اقتوبەدەگى ۇستازى مارات ايتىموۆقا امەريكادا تۇرعان ءۇمىت اتتى قىرعىز قىزى ەستەلىككە بەرسە, تاعى ءبىرىن ديماشتىڭ اناسى سۆەتلانا حانىمعا انارا حانىم تارتۋ ەتكەن. بۇل دا باۋىرلاستىقتىڭ جاڭا كورىنىسى دەپ كوڭىلىم كوككە جەتكەندەي بولدى.
2020 جىلى قۇداي قالاسا, ويشىل, مەملەكەتشىل, دانا اباي اتامىزدىڭ مەرەيتويىن قىرعىز حالقى دا لايىقتى تۇردە اتالىپ وتۋىنە اتسالىسادى. اقىننىڭ تاڭدامالى ولەڭدەرىنىڭ ءبىر تومدىعى قىرعىز تىلىندە باسپاعا دايىندالىپ جاتقاندىعى دا ۇلكەن جاڭالىق دەۋگە تۇرارلىق. وتكەن جىلى دا ابايدىڭ ولەڭدەرى كىتاپ بولىپ جاريالانعان. «اباي جولى» رومانىنىڭ قىرعىزشا جاڭا اۋدارماسى دا ازىرلەنىپ جاتقاندىعىن ايتا كەتكىم كەلەدى.
ءومىرى ەلىنە ورنەكتى ۇلگى بولعان ابايداي عۇلاماسى بار تۇركى ەلدەرىنىڭ بولاشاعى ايقىن, جولى اشىق.
كادىرالي كونكوباەۆ,
تۇركولوگ عالىم, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ بىلىمىنە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر
