سپيكەرلەر ەلىمىزدەگى قىلمىستىق احۋال, سونداي-اق قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا قازاقستان زاڭىنىڭ نەگىزگى نوۆەللالارى جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ جۇمىستارى تۋرالى ايتتى.
– بۇگىن قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە ادام قۇقىقتارىن كۇشەيتۋ بويىنشا زاڭ تۋرالى ايتاتىن بولامىز. زاڭعا پرەزيدەنت قول قويدى. ونىڭ باستى باعىتى – ەكەۋ. قىلمىستىق پروتسەستى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ جانە جەكەلەگەن قىلمىستارعا جاۋاپتىلىقتى كۇشەيتۋ. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قىلمىس ءۇشىن جازا بۇلتارتپاستىعى بويىنشا بىرقاتار ماسەلە كوتەردى. جولداۋىندا جانە باسقا دا تاپسىرمالارىندا وسىعان باسا نازار اۋداردى, – دەدى م.احمەتجانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2014 جىلى ەلىمىزدە جاڭا قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەر قابىلدانعان بولاتىن. سودان بەرگى وتكەن بەس جىلدا ءىرى وزگەرىستەر ورىن الدى. جالپى, قىلمىستىق سالا قوس ۆەكتورلى باعىتتا دامىپ كەلەدى. قوعامعا قاۋپى از قىلمىستار بويىنشا جاۋاپتىلىق قاتالدىعى جۇمسارىپ, ەكونوميكالىق قىلمىستار ىزگىلەنۋدە. ال اۋىر قىلمىستار ءۇشىن جازا كۇشەيە تۇسەدى.
– قابىلدانعان شارالار قىلمىستىق احۋالدى ناشارلاتقان جوق. كەرىسىنشە, ولاردىڭ سانى ازايىپ كەلەدى. وتكەن جىلعا قاراعاندى بيىل قىلمىس 16%-عا كەمىدى. قىلمىستىڭ كولەمىن كورسەتەتىن باستى كورسەتكىشتىڭ ءبىرى – ادام ءولتىرۋ. ونىڭ دەڭگەيى بىلتىرعا قاراعاندا 11%-عا ازايدى. جالپى, كەيىنگى 20 جىلدا بۇل كورسەتكىش ءۇش ەسەگە دەيىن كەمىدى. ماسەلەن, 1997 جىلى 2581 قىلمىستىق ءىس تىركەلسە, بيىل ول 842-ءنى قۇرادى. سونىمەن قاتار بيىل قىلمىستىڭ باستى كورسەتكىشتەرى تومەندەگەنى بايقالادى. ۇرلىق – 23%-عا, توناۋ – 22%-عا, قاراقشىلىق – 21%-عا, بۇزاقىلىق – 27%-عا ازايدى, – دەدى م.احمەتجانوۆ.
سپيكەر كەيىنگى جىلدارى قىلمىستىق پروتسەستىڭ جاڭعىرتىلعانى, جارىسپالىلىقتىڭ جوعارىلاعانى, ونىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كۇشەيتىلگەنى تۋرالى ءسوز ەتتى. جازالاردىڭ بالامالى تۇرلەرىن قولدانۋ اياسى كەڭەيتىلدى.
باس بوستاندىعىن شەكتەۋ مەن ايىپپۇلدار مىڭنان استام سانكتسيالارعا (658-دەن 1086-عا دەيىن) بالاما رەتىندە ەنگىزىلدى. وسى كۇنگى سوتتالىپ جاتقاندار سانى 25% بولسا, 2000 جىلدارى ول – 50%-دان استام بولاتىن (2000 جىلى – 51,3%; 2006 جىلى – 49,3%, 2013 جىلى – 38%). ناتيجەسىندە 28 جىلدا قاماۋداعىلار سانى 70 مىڭعا قىسقارىپ, 12 تۇرمە جابىلدى. تۇرمەدە وتىرعانداردىڭ يندەكسى بويىنشا ەلىمىز يزرايل, سينگاپۋر, اۋستراليا جانە ەۋرووداقتىڭ بىرقاتار ەلدەرىن باسىپ, 100-ءشى ورىندا (100 مىڭ ادامعا شاققاندا 156 سوتتالعان) تۇراقتاعان.
م.احمەتجانوۆ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانىنىڭ ازايۋىنا قاراماستان, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستارمەن كۇرەستى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. «كىسى ولتىرۋشىلەرگە, پەدوفيلدەرگە, ەكسترەميستەرگە, تۇرمىستىق ساديستەرگە, ەسىرتكى ساتۋشىلارعا جانە ۇيىمداسقان قىلمىسقا ەشقانداي جەڭىلدىك بولماۋى ءتيىس», دەدى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى.
سونداي-اق سپيكەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەنگىزىلگەن قىلمىستىق زاڭناماداعى جاڭالىقتار تۋرالى حاباردار ەتتى. ەل پرەزيدەنتى بيىل 28 جەلتوقساندا قول قويعان جاڭا زاڭدا مال ۇرلىعى ماسەلەسى ەسكەرىلگەن ەكەن. قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 188-1-بابى مال ۇرلىعى ءۇشىن 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدىڭ ەڭ ۇزاق مەرزىمىن كوزدەيدى.
ءۇي-جايعا, قويماعا نەمەسە كولىك قۇرالىنا باسا-كوكتەپ كىرۋمەن جاسالعان ۇرلىق, توناۋ جانە قاراقشىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيەدى. اتالعان قىلمىس تۇرلەرى بۇدان بىلاي اۋىر قىلمىستار قاتارىنا اۋىستىرىلىپ, قايتالانعان قىلمىستار ءۇشىن تاتۋلاسۋ ماسەلەسى قاراستىرىلمايدى.
زورلاۋ جانە ناپسىقۇمارلىق سيپاتتاعى كۇش قولدانۋ ارەكەتتەرى دە ورتاشادان اۋىر قىلمىس ساناتىنا اۋىستىرىلدى. سونداي-اق جاس بالاعا قاتىستى زورلاۋ نەمەسە ناپسىقۇمارلىق سيپاتتاعى كۇش قولدانۋ ارەكەتتەرى ءۇشىن (قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 120-بابىنىڭ 4-بولىگى, 121-بابى) 20 جىلعا نەمەسە ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جاۋاپتىلىعى كوزدەلۋدە. جاس بالالاردى ولتىرگەنى ءۇشىن دە وسىنداي جازا قاراستىرىلعان. بۇدان بولەك, پەدوفيليا فاكتىلەرىن حابارلاماعانى, جاسىرعانى جانە بۇرمالاعانى ءۇشىن جازانىڭ ەڭ جوعارى مەرزىمى رەتىندە سوتتالۋشى 6 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى.
زاڭسىز اڭ اۋلاۋ (قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 335-بابى) جانە زاڭسىز بالىق اۋلاۋ (قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 337-بابى) تەرىس قىلىقتان اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستار ساناتىنا اۋىستىرىلدى. وسىنداي فاكتىلەر ءۇشىن 4 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جانە 10 ملن تەڭگەگە دەيىن ايىپپۇل قاراستىرىلعان.
قورىقتارداعى بالىقتاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرىنە جانە قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن جانۋارلارعا قاتىستى وسى ارەكەتتەرى بويىنشا جازالانۋشى 6 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدە باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ال قىلمىستىق توپتىڭ قۇرامىندا نەمەسە اسا ءىرى مولشەردە زيان كەلتىرگەن بولسا 10 جىلعا دەيىن قاماۋعا الىنادى. براكونەرلەردىڭ قىلمىس, كولىك قۇرالدارى جانە مۇلكى مىندەتتى تۇردە تاركىلەنەدى.
كولىكتى ماس كۇيىندە ايداپ, جول قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن بۇزعانداردى بۇدان بىلاي 7 جىلدان 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ارقىلى جازالاۋ كوزدەلۋدە.
ەندىگى بىرقاتار تۇزەتۋلەر ەسىرتكى قىلمىستارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋعا باعىتتالعان. ەسىرتكىنى ناسيحاتتاعاندار مەن جارنامالاعاندار 6 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى ءۇشىن جاۋاپتىلىقتى كوزدەيتىن باپتاردا جانە ەسىرتكىنى پايدالانۋعا كوندىرگەنى ءۇشىن «ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستاردى پايدالانۋ» جانە «قوعامدىق ورىنداردا» دەگەن جاڭا سارالاۋ بەلگىلەرى ەنگىزىلدى.
بۇدان بىلاي, ينتەرنەتتە, تۇنگى كلۋبتاردا, ءدامحانالاردا, پاركتەردە ەسىرتكى اينالىمىنا جول سالعاندار 15 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلسا, كامەلەتكە تولماعاندارعا وسىنداي تاسىلمەن ەسىرتكى ساتۋشىلار ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىن بولادى.
