ۇلتتىڭ ادەبي مۇراسىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن باس عىلىمي ورتالىق م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «دالا فولكلورى مەن مۋزىكاسىنىڭ مىڭ جىلى» جوباسى اياسىندا «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» ون تومدىعىنىڭ 5 تومىن, « ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» ءۇش تومدىعىنىڭ 1 تومىن جانە « ۇلى دالا جاۋھارلارى» بەس تومدىق انتولوگياسىنىڭ العاشقى تومىن كوپشىلىك قاۋىمعا تانىستىردى.
سيرەك قورلارداعى قولجازبا مۇرالاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىپ, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاققا تانىستىرۋدى ماقسات ەتكەن ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ ءبىر جىلعا جۋىق جيناقتاعان وسىناۋ ەڭبەكتەرى مازمۇندىق تۇرعىدان العاندا اسا قۇندى. ينستيتۋت ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ اتاپ وتكەندەي, وسى جىلى 5 تومى جارىق كورگەن «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» باتىرلار جىرى, داستاندار, عاشىقتىق جانە تاريحي جىرلارمەن ەرەكشەلەنەدى. جيناققا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا جارىق كورگەن «بابالار ءسوزىنىڭ» 100 تومدىق انتولوگياسىنداعى ەڭ تاڭداۋلى جازبالار ىرىكتەلگەن. رەسپۋبليكا بويىنشا جيناقتالعان قولجازبالار مەن تىڭ دەرەكتەردى دە وسى جيناقتان تابۋعا بولادى. عالىمدار زاماناۋي قوعامنىڭ تسيفرلى سۇرانىسىن دا باسشىلىققا العان. ۇلتتىق ەپوستىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرى العاش ىرىكتەلىپ, تۇپنۇسقاسىمەن سالىستىرىلىپ, تەكستولوگيالىق زەرتتەۋدەن وتكەن. ءبىرىنشى تومىنا كونە ەپوس جانە باتىرلار جىرى ەنسە, ەكىنشى تومىندا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرلار توپتاماسى, ءۇشىنشى تومىندا تاريحي جىرلار, ءتورتىنشى تومىندا عاشىقتىق جىرلار, بەسىنشى تومىندا داستاندار قامتىلعان.
كەنجەحان ءىسلامجان ۇلى بۇگىندە ينستيتۋتتا 5 مىڭنان استام پاپكىگە جيناقتالعان قولجازبا دەرەكتەر بار ەكەندىگىن ايتادى. ءارتۇرلى كەزەڭدى قامتيتىن دەرەكتەردىڭ ىشىندە اراب قارپى, لاتىن, بەرتىندەگى كيريلليتسادا جازىلعان قولجازبالار بار. انتولوگياعا «قوبىلاندىنىڭ» 20-دان استام ۇلگىسىنەن جىردىڭ ەڭ كوركەمى تاڭداپ الىنسا, قولجازبا قورىنداعى 700 مىڭ مەتر ماگنيتتىك تاسپاداعى اندەر دە ىرىكتەلىپ, ءان ماقامدارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, تسيفرلى جۇيەگە كوشىرىلگەن. كەڭەستىك كەزەڭدە وزگەرىسكە ۇشىراعان حالىق اندەرىن تۇپنۇسقا ماتىنگە كەلتىرىپ, جاڭا نۇسقاسىن ۇسىنۋدا عالىمداردىڭ كوپ ەڭبەكتەنگەنى بەلگىلى. ال بۇرىن-سوڭدى جيناقى, جۇيەلى تۇردە جاريالانباعان «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتىنە» ەنگەن فينليانديا, موڭعوليادان تابىلعان جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءوزى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءارتۇرلى نۇسقادا وقىلىپ كەلگەن. سيرەك قورلارداعى قولجازبا مۇرالاردى ساراپتاي كەلىپ, ماماندار حالىق ادەبيەتىنىڭ جانرلىق تۇرلەرى بويىنشا ەڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرىن جۇيەلەپ, بۇگىنگى اۋديتورياعا قولجەتىمدى ەتىپ ۇسىنىپ وتىر.
«ۇلتتىق ەپوسقا ارنالعان بۇل تومداردىڭ كىتاپ تۇرىندەگى نۇسقاسى ەلىمىزدىڭ قولجازبا قورلارى مەن بۇرىن جاريالانعان جيناقتاردىڭ, سونداي-اق الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى قازاق دياسپورالارىنىڭ ماتەريالدارىن جەتە سارالاپ, ىرىكتەۋ نەگىزىندە دايىندالدى. جىرلار تەكستولوگيالىق تۇرعىدان قايىرا سالىستىرىلىپ, عىلىمي ساراپشىلار ارقىلى ىرىكتەلىپ, ءتىلى كوركەم, سيۋجەتتىك قۇرىلىمى شىمىر, مازمۇنى باي, جىرلاۋعا لايىقتى سارىندارىمەن بىرگە تاڭدالدى. ءاربىر توم ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرمەن, نوتالارمەن, يلليۋستراتسيالارمەن, فوتولارمەن ت.ب. بەزەندىرىلدى, سونداي-اق ەپوستىق جىرلارداعى باستى قاھارماننىڭ سۋرەتشىلەر سالعان حالىققا تانىمال بەينەلەرى ۇسىنىلدى», دەيدى ك.ماتىجانوۆ.
« ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارىنا» دا تاڭداۋلى مالىمەتتەر ەنگەن, دەيدى جوبا جەتەكشىسى, ينستيتۋتتىڭ مۋزىكاتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ونەرتانۋ كانديداتى اينۇر قازتۋعانوۆا. ارحيۆ, قور ماتەريالدارى نەگىزىندە جيناقتالعان ەڭبەككە 1935 جىلدان بەرگى كەزەڭدەگى اۋديوجازبالار ارقاۋ بولعان. ەكى تاراۋدان تۇراتىن باسىلىمنىڭ «مۋزىكالىق فولكلور» بولىمىنە ەجەلگى نانىم-سەنىمدەرگە قاتىستى «باقسى سارىندارى», عۇرىپتىق اندەرگە جاتاتىن «جار-جار», «سىڭسۋ», «كورىس», «بەتاشار» سياقتى ۇيلەنۋ عۇرىپىنىڭ سارىندارى, ازالاۋ عۇرپىنا بايلانىستى «جوقتاۋ», «جۇباتۋ», «داۋىس», «كوڭىل ايتۋ», «كورىسۋ» ۇلگىلەرى مۇراعات ماتەريالدارىنان ىرىكتەلىپ الىندى, دەيدى عالىم. جيناققا سونىمەن قاتار 2012-2014 جىلدارداعى ءىسساپار كەزىندە قىتاي جانە موڭعوليانى مەكەندەگەن قازاقتاردان جازىلىپ الىنعان تۇرمىستىق اندەر, بالالار فولكلورى «بەسىك جىرى», «تۇساۋ كەسۋ جىرى», «جۇمباق ولەڭ», كاسىپتىك ولەڭ-جىرلار «تويگەلەۋ», «شورەلەۋ» ۇلگىلەرىنىڭ دە سارىندارى ەنگەن.
باسىلىمنىڭ ء«داستۇرلى ءان ونەرى» بولىمىنە ارقا, شىعىس قازاقستان, جەتىسۋ, سىر ءوڭىرى جانە باتىس قازاقستان ايماقتىق ءداستۇرلى مەكتەپتەرى بويىنشا حالىق اندەرى مەن كاسىبي ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ تۋىندىلارى توپتاستىرىلىپتى. ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ وكىلدەرى, قازاق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى ءبىرجان سال, اقان سەرى, اباي, شاكارىم, جاياۋ مۇسا, مۇحيت, بالۋان شولاق, اسەت, ءمادي, ەستاي, جامبىل, كەنەن, نارتاي, تايجان, بوراش, قايىپ جانە ت.ب. شىعارماشىلىعىنداعى تاڭداۋلى اندەرمەن قاتار ساقتالۋى مەن ناسيحاتتالۋىنا ۇلەس قوسقان انشىلەردىڭ رەپەرتۋارى سارالانىپ, ءۇش تىلدە 140-تان استام ءومىربايان بەرىلگەن. تاڭدامالى 335 ءاننىڭ نوتالىق جازباسى تۇڭعىش رەت اۋديو نۇسقاسىمەن قوسا قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندەگى عىلىمي-تانىمدىق تۇسىنىكتەمەسىمەن بىرگە جاريالاندى. وسىناۋ يگى ىسكە قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ ۇستاز-وقىتۋشىلارى مەن ونەرپازدارى, سونىمەن قاتار وڭىرلەردەگى ءداستۇرلى ونەر مەكتەپتەرىنىڭ جىرشى-ورىنداۋشىلارى قاتىسقان.
« ۇلى دالا جاۋھارلارى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى انتولوگياسىنىڭ» مازمۇنىمەن تانىستىرىپ وتكەن جوبا جەتەكشىسى ءتورالى قىدىر باسىلىمعا ساق-عۇن زامانىنداعى جانە تۇركى قاعاناتى تۇسىنداعى كونە جادىگەرلەر, سونىمەن بىرگە ءىح-ح عاسىرلارداعى شىعارمالار بەرىلگەندىگىن اتاپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا, «اۆەستا», «التىن جارىق», «ابىزداردىڭ قۇلشىلىعى», «مايتري سيميت نوم بىتىگ», سونداي-اق اسا قۇندى ادەبي جادىگەرلەردى دايىنداۋ بارىسىندا كۇلتەگىن, بىلگە قاعان تۋرالى جىرلار مەن وسى داۋىردە جازىلعان «بۇعىتى», «ونگين», «تۇي-ۇقۇق», «ۇكك ۇلى (ك ۇلى) شور» جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ماتىندەرى, تونىكوك جىرلارى مەن ءVىىى عاسىرداعى «مويىن شور», «تەركىن-تاريات», ء«سۋدجى» ادەبي جادىگەرلەرى جانە «ىرىق بىتىك» ءتۇس كورۋ مەن ءتۇس جورۋ كونە جازبا ەسكەرتكىشتەرىنە تىلدىك, تاريحي, ەتنوگرافيالىق تالداۋ ارقىلى جاڭاشا ماتىننامالىق تۇجىرىمدار جاسالدى, دەيدى عالىم. سونداي-اق ەنيسەي ولكەسىنەن تابىلعان كونە ءداۋىر كۋالارى – ءVىى-ءVىىى عاسىرلارداعى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى – «حەمچيك-چىرگاكى», «باي-بۋلۋن», «ۋيۋك-تۋران», «چاا-حول», «وزناچەننايا» جازبا جادىگەرلەرى, تالاس رۋنا جازبا ەسكەرتكىشتەرى جانە قازاقستاندا تابىلعان «ەسىك جازۋى», «كۇلتوبە جازۋى» جازبا ەسكەرتكىشتەرى, «ەرتىس» جازبا ەسكەرتكىشتەرى, «جەتىسۋ» جازبا ەسكەرتكىشتەرى, «اۋليەاتا» جازبا ەسكەرتكىشتەرى, «اقتوبە-بالاساعۇن» جازۋلارى, «سىرداريا» جازبا ەسكەرتكىشى العاش رەت تۇپنۇسقادان قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ بەرىلگەن.
«انتولوگيانىڭ العاشقى تومىنا تۇركى تىلدەس حالىقتارعا ورتاق كونە جازبا ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى – «وعىز-ناما» ادەبي جادىگەرىنىڭ تۇپنۇسقاعا جاقىن جاسالعان قازاقشا عىلىمي اۋدارماسى ەنسە, كونە تۇركى-سوعدى ارپىمەن جازىلعان مانيحەيلىك دۇعا – «حۋاستۋانيفت» جازبا ەسكەرتكىشى تۇپنۇسقادان قازاق تىلىنە اۋدارىلعان. ءىح-ح عاسىرلاردا تۋىپ, حV عاسىردا حاتقا تۇسكەن كونە وعىز-قىپشاق مادەني ەسكەرتكىشى – «قورقىت اتا كىتابى», التىن وردا داۋىرىندە قىپشاق تىلىندە جازىلعان كونە جازبا ەسكەرتكىشى – «كودەكس كۋمانيكۋس» سوزدىگىندە جاريالانعان جۇمباقتار العاش رەت تۇتاس كۇيىندە توپتاستىرىلىپ وتىر. ءحVى عاسىرداعى ارميان جازۋلى قىپشاق جازبا ەسكەرتكىشى – «دانا حيكار حيكاياسى» كىتابى دا ەنگىزىلدى», دەيدى ءتورالى ەدىلباي ۇلى.
ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن اسا قۇندى باسىلىمداردىڭ ءار تومى قىسقاشا اڭداتپامەن باستالىپ, تۇسىنىكتەمەلەر, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندەگى ءتۇيىن سوزدەرمەن تولىقتىرىلعان. ەتنوگرافيالىق سوزدىك ءتۇرلى-ءتۇستى بەزەندىرىلگەن سۋرەتتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. ون مىڭ دانامەن جارىق كورگەن باسىلىمدار ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋگە قويلايلى ءارى QR كودى كورسەتىلىپ, CD ديسك تۇرىندە دە بەرىلگەن.
الماتى
