تاريح • 16 جەلتوقسان، 2019

تاۋەلسىزدىككە دايىندىق قالاي ءجۇردى؟

44 رەتكورسەتىلدى

قوعامدا «كسرو قازاق ديپلوماتتارىن دايارلاۋعا نەگە ق ۇلىقتى بولمادى؟» دەگەن ريتوريكالىق سۇراقتىڭ قويىلىپ كەلە جاتقانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. پىكىر ارقيلى. سىرت كوزگە ونىڭ ءاربىرى قيسىندى بولىپ كورىنەدى.

ءبىر نارسە ايقىن. كسرو جوعارى بيلىگى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ساياساتىنا قازاق ءتارىزدى ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىن ارالاستىرعىسى كەلمەگەن.

كسرو-نىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان كەزدە داماسك قالاسىنداعى ءال-فارابي بابامىزدىڭ باسىنا قۇران وقىپ قايتقان قازاق ديپلوماتى سايلاۋ باتىرشا ۇلى بىزبەن اڭگىمەسىندە ايتقانداي، كرەمل ەشقاشان سىرتقى ساياساتقا، سىرتقى ىستەر مي­نيس­ترلىگىنىڭ، قورعانىس مينيس­تر­­لىگىنىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىز­دىك كومي­تە­تى­نىڭ جانە ىشكى ىستەر مينيس­تر­ل­­­ى­گى­ءنىڭ جۇمىسىنا باسقا ۇلت­تار­دى ارالاستىرماۋعا تىرىستى. كا­در­­لار­دىڭ باسىم بولىگى ورىستار مەن بەلارۋس، ۋكراين بولىپ كەلدى. وداق­تاس رەسپۋبليكالارعا، ءتىپتى كەڭەس ودا­عى­نى­ڭ سىرتقى ساياساتى، شەت مەملەكەتتەر تۋرالى كىتاپتار شىعارۋعا رۇقسات بەرىلمەگەن.

– كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلى­گىن­دە بەس مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەدى، سونىڭ ءۇش مىڭى ديپلومات ەدى. ال سول ديپلوماتتاردىڭ ىشىندە نەبارى 8-9 قازاق بولدى، وندا دا ولاردى ەڭ جوعارى قىزمەتى كەڭەسشىگە دەيىن ءوسىرىپ، 60 جاستا زەينەتكەرلىككە جىبەرەدى. وسىلايشا 70 جىلدىڭ ىشىندە بار بولعانى ەكى-اق قازاق ەلشى دارەجەسىنە جەتتى، ونىڭ ءبىرى – ەلشى دارەجەسىندە ساۋد ارابياسىندا  قىزمەت ىستەگەن ءنازىر تورەقۇل ۇلى. ول ەلگە ورالعاننان كەيىن سەن مۇسىل­مان­دىققا بەرىلىپ كەتتىڭ دەپ جازالا­نىپ، اتىلىپ كەتتى. ەكىنشى ەلشى – مالىك فازىلوۆ بولدى. كەڭەس كەزىن­دە ودان باسقا قازاقتاردان بىردە-ءبىر ەلشى شىققان جوق. ءبىرىنشى كەزەكتە ورىستار، سودان كەيىن ۋكراين، بەلارۋس، كاۆكازدىقتار بولدى. قازاقستان بۇل جاعىنان كەنجەلەپ قالدى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا، كەڭەس وداعى كەزىندە، 1944 جىلى قازاقستاندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلۋىن كسرو-نىڭ بۇۇ-داعى سالماعىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان كەزەكتى ءبىر شاراسى دەپ قابىلداعان دۇرىس، – دەيدى سايلاۋ باتىرشا ۇلى.

1960 جىلداردىڭ باسىندا قىتاي قازاقتارىنىڭ كوشى باستالدى: قىتاي­تانۋشى عالىم مۇرات اۋەزوۆ وسى ءبىر تاريحي وقيعالاردى قازاق ديپ­لو­ما­تي­ياسىنىڭ تاريحىمەن بايلانىستىرا قاراۋىمىزدى وتىنەدى. «باسقاشا مۇمكىن ەمەس. تاريحي قۇجاتتار ماس­كەۋ نەمەسە بەيجىڭ ارحيۆتەرىندە ساقتالىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى 1944-1960 جىلدار اراسىندا قازاق كسر-ءنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ جان-جاقتى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىكتەر بولدى. ال حالىقارالىق ديپلوماتيا تاريحىندا ۇساق-تۇيەك ءىس-شارالارعا دەيىن حاتتاما تولتىرىلادى»، دەيدى مۇرات اۋەزوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە. بىراق ول ورتالىققا ۇنامادى.

 1960 جىلداردان باستاپ سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ قۇزىرەتتەرى اياق استىنان شەكتەلەتىنى بەلگىلى بولىپ، ورتالىق كوميتەتتىڭ نەمەسە مادەنيەت، ءبىلىم-عىلىم مينيس­ترلىك­تە­رى­نىڭ سىرتقى ساياسات ءبولىمى دەڭگەيىنە ءتۇسىرىلدى. ءتىپتى 1944 جىلى كسرو باسشىلارى بۇيرىعىمەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان تولەگەن تاجىباەۆ الماتىداعى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى مىندەتىنە تومەندەتىلىپ، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى لاۋازىمىن قوعامدىق جۇمىس دەڭگەيىندە اتقارعان.

سىرتقى ساياساتتاعى بۇل ۇنسىزدىك 1990 جىلدارعا دەيىن جالعاستى. 1990 جىلداردان باستاپ سىرت ەلدەردە جۇرگەن قازاق ديپلوماتتارى ەلگە ورا­لىپ، سىرتقى ساياساتقا بەل شەشىپ ارا­لاسا باستادى. بۇلاي دەپ كەسىپ ايتۋى­مىزدىڭ سالماقتى سەبەبى بار. وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا 1991 جىلى قازان ايىندا «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىندە جاريالانعان «بۇۇ-عا مۇشە بولۋ: قيال ما، الدە شىندىق پا؟» دەگەن ماقالا نازارىمىزدى ەرەكشە اۋداردى. ماقالانىڭ تاپسىرىسپەن جازىلعانى، «قازاق كسر-ءىنىڭ بۇۇ-عا مۇشە بولۋى – ۋتوپيا. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ورىنباسارىنىڭ ەل اتىنان بۇلاي دەپ مالىمدەۋىنە نەگىز جوق» دەپ كەسىپ-ءپىشىپ ايتىلعان جايتتى مۇلدەم ۇمىتتىرىپ جىبەرۋگە تىرىسقانى بايقالادى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس.

1991 جىلدىڭ قازانى – كسرو تاعدىرىنا نۇكتە قويىلماعان، كسرو قۇرامىندا جۇرگەن كەزىمىز. ءبىز مۇنىڭ سەبەبىن سول كەزدە سىرتقى ىستەر ءمي­­ني­س­­ترىنىڭ ورىنباسارى بولعان سايلاۋ باتىرشا ۇلىنان سۇراپ-بىلدىك: «قا­زاق­ستان تاۋەلدى بولاتىن مەملەكەت قالماعاندىقتان عانا ءوزىن تاۋەلسىز ەل دەپ جاريالاۋعا ءماجبۇر بولدى» دەگەن پىكىرمەن مۇلدەم كەلىسپەيمىن. سەبەبى 1990-جىلداردان باستاپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الىس-جاقىن شەتەلدەردە جۇرگەن قازاق ديپلوماتتارىن ەلگە شاقىرا باستادى: كەڭەستىك ديپلوماتيانىڭ مەكتەبىنەن وتكەن ديپلوماتتار قاسىم-جومارت توقاەۆ، ەرلان ىدىرىسوۆ، بولاتحان تايجان، باعداد امىرەەۆتەر باستاعان 11 قازاق ديپلوماتى ەلگە ورالدى.

پرەزيدەنت نازارباەۆ قازاقس­تان­نىڭ گەوساياسي مۇمكىندىگىن الەمگە تا­نىس­­تىرۋ جايلى شۇعىل تاپسىرما بەردى. تاۋەلسىزدىك الاتىنىمىز دا، بۇۇ-عا مۇشە بولاتىنىمىز دا 1990- جىلداردىڭ باس كەزىندە بەلگىلى بول­عان ەدى.

تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان بىرەر ساعات ىشىندە الىستاعى اقش-تىڭ، باۋىر ەل تۇركيانىڭ ءبىزدى تاۋەلسىز ەل دەپ تانۋىنا كسرو مەكتەبىنەن وتكەن قازاق ديپلوماتتارى كوپ ەڭبەك ەتتى. ارينە، بۇل جۇمىستار اسا قۇپيا جاعدايدا جۇرگىزىلدى. سەبەبى سىن ساعاتتاردا ەلدىڭ بولاشاعى جولىندا ەڭبەك ەتكەن ەرلەرىنىڭ ەسىمى بەلگىلى بولۋى شارت ەمەس ەدى. ودان بولەك، ديپلوماتيا تاريحى جاريالىلىقتى كوتەرمەيدى. سوندىقتان مەن «تاۋەلسىز قازاق ەلى ديپلوماتياسىنىڭ تاريحى تازا اق پاراقتان باستالدى» دەگەن بىرجاقتى پىكىرلەرمەن كەلىسپەيمىن»، دەگەن ديپلومات 1991 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ تەلەگراف اگەنتتىگىنىڭ تىلشىسىنە (تاسس) بەرگەن سۇحباتىمەن فاكس ارقىلى تانىسۋعا مۇمكىندىك بەردى. سۇحبات بۇۇ مەن قازاق كسر اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ الداعى مۇمكىندىگى تۋرالى سىر شەرتەدى. ماسكەۋلىك ءتىلشىنىڭ «قازاق كسر-ءى مەن اقش اراسىنداعى بايلانىس جايلى نە ايتاسىز؟ اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دج. بەيكەر الماتىعا نە ءۇشىن كەلىپ كەتتى؟» دەگەن قيتۇرقىلاۋ سۇراعىنا: «اقش-تىڭ سىرتقى سايا­سات ۆەدومستۆوسى باسشىسى مەن ءبىز­دىڭ پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازار­ب­اەۆتىڭ الماتىداعى كەزدەسۋى الەم­نىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. الداعى ۋاقىتتا دج. بەيكەر مىرزا الماتىعا تاعى كەلەدى. مەن ءسوز سوڭىندا قازاقستاننىڭ بۇۇ-عا تاۋەل­سىز ەل رەتىندە مۇشە اتانۋدىڭ كەزى كەلدى. ءبىز بۇۇ-عا بايلانىس­تى بارلىق مالىمەتتەردى ماسكەۋ ارقى­لى عانا الىپ وتىردىق. كسرو حا­لىق­تىق دەپۋتاتتاردىڭ سەزىندە قا­بىل­دانعان «وداقتىق رەسپۋبليكالار حالىقارالىق قاتىناستارعا تىكەلەي قاتىسۋعا قۇقىلى» دەگەن شەشىمىنەن كەيىن مەن نيۋ-يوركتە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە بۇۇ-عا ەنۋ ماسەلەلەرىن زەرت­تەپ، وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى بىرقاتار شەتەلدىك دەلەگاتتارمەن پىكىر الماستىم. جالپى العاندا، قازاقس­تاننىڭ ەگەمەندى ەل رەتىندە بۇۇ-عا مۇشە بولا الاتىنىنا كوز جەت­كىزدىم» دەپ جاۋاپ بەرگەن.

ديپلوماتتىڭ بۇل جاۋابى ەلبا­سى­مەن كەزدەسۋدەن كەيىن بەرىلگەنى داۋسىز. ارادا 52 كۇن وتكەندە، 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاقستان تاۋەل­سىزدىگىن جاريالادى.

 قىسقا مەرزىمدە سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ زاڭنامالىق قۇجاتتارى جاسالدى. 1992 جىلى 2 شىلدەدە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تۋرالى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلشىلىگى تۋرالى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى وكىلىنىڭ نە­گىز­گى مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارى تۋ­را­لى» قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جار­لى­عى شىقتى.

رەسمي دەرەكتەر تاۋەلسىزدىكتى جا­ريا­­­لاۋ­عا دايىندىق – 1990 جىلى، تۇڭعىش پرەزيدەنتتى سايلاعان كۇننەن باستالعانىن ايتادى. قازاق ديپلو­ماتتارى سول كۇننەن باستاپ ايداي الەم الدىندا قازاق ەلىنىڭ ين­ۆەس­تي­تسيالىق تارتىمدىلىعىن تانىتۋ ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزدى. شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ بەتىن ەلگە بۇر­عان جانە كەلىسىمشارتتارعا دەيىن قىرۋار جۇمىستاردى اتقارعان ديپلو­مات­تا­رى­مىز­دىڭ ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان باعالانۋى ءتيىس.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

ايماقتار • كەشە

باستى اقپارات (21.02.2020)

ۆيدەو • 21 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار