البەتتە, وسى سياقتى تولاعاي تابىستار باۋىرلاس قازاق ەلىنىڭ جاسامپاز ەڭبەگىنىڭ دە جەمىسى, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ, كورەگەندىگىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. بۇل ورايدا «حالقى قانداي بولسا, باسشىسى سونداي بولادى» دەگەن ءحاديستى مىسالعا تارتقانىم ورىندى بولار. نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي ۇلتتىق ليدەرى بار قازاق ەلى باقىتتى.
بيىل قازاقستاندا اسا ۇلكەن ساياسي وقيعا بولدى. بيلىك ترانسفورماتسياسى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋدىڭ بارىسىندا جاڭا ليدەرگە ءوتتى. مۇنداعى ەڭ باستى ماسەلە, ەلدى باسقارۋدىڭ ساباقتاستىعى ساقتالىپ قالدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاعان, جۇرگىزگەن ىستەرىن ودان ءارى جالعاستىرۋدا. قازاقستان وسىعان دەيىنگى قارقىنىمەن العا ادىمداسا, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ كەزىندە قابىل الىنعان ستراتەگيالىق ماقساتتار ۇدەسىنەن شىعاتىنى ءسوزسىز.
قىرعىزستاندىقتار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ورتالىق ازياداعى, بۇدان دا كەڭىرەك اياداعى الەمدەگى تۇركى ەلدەرىنىڭ اقىلگوي تۇلعاسى دەپ تانيدى. ن.نازارباەۆ ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ وداعىن قۇرۋ يدەياسىن كوتەرىپ, بۇل باعىتتا كوپ كۇشىن جۇمسادى.
«التىندى توت باسپايدى» دەمەكشى, اسىل يدەيالار كونەرمەيدى ەكەن. وتكەن قاراشا ايىنىڭ اياعىندا تاشكەنت قالاسىندا بولعان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ەكىنشى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءتورت ەلدىڭ – وزبەكستاننىڭ, قىرعىزستاننىڭ, تۇرىكمەنستاننىڭ جانە تاجىكستاننىڭ پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك جينالىسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. مۇنداي شەشىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ۇيىمنىڭ ىسىنە بەلسەندى تۇردە قاتىسۋىن جالعاستىرۋعا, اعالىق اقىلىن ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىرىنشى باس قوسۋى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن قازاقستاننىڭ استاناسىندا وتكەن وسى كونسۋلتاتيۆتىك جينالىستىڭ تاشكەنتتەگى ەكىنشى كەزدەسۋىندە ن.نازارباەۆ بىرنەشە وزەكتى ماسەلەنى ورتاعا سالدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ء«ححى عاسىردا ورتالىق ازيانى دامىتۋ ماقساتىنداعى تاتۋ كورشىلىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم» جاساسۋدى ۇسىندى.
«تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ جانە كاپيتالدىڭ قوزعالىسىنا توسقاۋىل بولاتىن كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ ارقىلى «كەدەرگىسىز ورتالىق ازيانى» قالىپتاستىرۋ كەرەك», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جينالىستا. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ليدەرىنىڭ بۇل ءسوزىن قىرعىزستاندىقتار جاقسى راۋىشتە قابىل الدى. ءبىر جارىم عاسىر ىلگەرى ەۋروپالىق عىلىمي ورتا «ازيا – ادامزات بەسىگى» دەپ وركەنيەتتىڭ وزەگى ەكى قوس وزەن – ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ جاعالاۋلارىندا ەكەنىن مويىنداعان. ال ەندى تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى – تۇركىستان قالاسىن قايىرا تۇلەتۋدە تۇڭعىش پرەزيدەنت دەر كەزىندە ناقتى شەشىمدەردى قابىل الا ءبىلدى. ونىڭ جارلىعىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇركىستان دەپ اتالىپ, ورتالىعى تۇركىستان شاھارى بولدى. جارلىقتىڭ شاراپاتى ەكى بىردەي ماڭىزعا يە. ءبىرىنشىسى, ارينە, شاھار الەمدەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى, ەكىنشىسى – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ مارتەبەسى ارتىپ, مۇسىلمان جۇرتىنىڭ ءتاۋ ەتەتىن كيەلى جەرى بولادى.
بيىلعى قازان ايىنىڭ 14 جۇلدىزىندا ازەربايجاننىڭ استاناسى باكۋ قالاسىندا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ (تۇركى كەڭەسى) جەتىنشى وتىرىسى ەلەۋلى وقيعالارىمەن ەستە قالدى. وزبەكستان تۇركى كەڭەسىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولدى. ەجەلگى ماجار قىپشاقتارىنىڭ مۇراگەرى ۆەنگريا كەڭەسكە العاش رەت باقىلاۋشى ەل رەتىندە قاتىستى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا «تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ عۇمىر بويعى قۇرمەتتى توراعاسى» مəرتەبەسى بەرىلىپ, تۇركى الەمىنىڭ ەڭ جوعارعى وردەنىن تاعايىنداۋ, ونىڭ العاشقىسىن ن.نازارباەۆقا بەرۋ ۇيعارىلدى. بۇل تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ باسى قوسىلسا دەگەن وتىز جىلعا جۋىق قاجىرلى ارەكەتىنە بەرىلگەن لايىقتى باعا بولدى. تۇركى ەلدەرىن بىرىكتىرۋ تۋرالى پىكىرىن ن.نازارباەۆ سوناۋ 1992 جىلى تۇركيانىڭ سول كەزدەگى باسشىسى, پرەمەر-مينيستر سۇلەيمەن دەميرەل, قىرعىزستاننىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى اسقار اقاەۆپەن انكاراداعى جولىعۋىندا ايتقان ەدى. 1993 جىلى تۇركى رەسپۋبليكاسىنىڭ 69 جىلدىق مەرەيتويىندا باستامانى ازەربايجاننىڭ سول شاقتاعى پرەزيدەنتى ءابۋلفاز ەلشىبەي قوستاعان. ن.نازارباەۆ ۇيىتقى بولعان وسى تورتتىكتىڭ 1993 جىلى حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتىنىڭ ۇيىمى – تۇركسوي قۇرىلدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي ۇسىنىسىمەن 2008 جىلى تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا), 2010 جىلى شتاب-پاتەرى قازاقستاننىڭ ەلورداسىندا ورنالاسقان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى قۇرىلدى. بۇل ينستيتۋتتاردىڭ بارلىعى قۇرىلعاننان بەرى قاراي تۇركى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ, رۋحاني بايلانىستارىن نىعايتۋ باعىتتارىندا اۋقىمدى ىستەردى اتقارىپ كەلەدى. بۇلاردىڭ ىشىنەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتۇپ-تامىرى بولعان قازاق-قىرعىز ەلىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ سالىمى سالماقتى ەكەنىن قىرعىز ەلىنىڭ وكىلى رەتىندە ءبىلدىرىپ قويۋ پارىزىم. اكادەميا ەكى جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاندا جانە قىرعىزستاندا باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ زيالىلارىنىڭ ءتورت فورۋمىن وتكىزدى. بۇلار جاي عانا دەكلاراتيۆ ەمەس, ناقتى جۇمىستارمەن قوستالۋدا.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ ىنتىماعىن شىڭداۋداعى ءرولىن تۇركيانىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان «تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى» دەپ دارىپتەپ, القالى جيىنداردا ءدايىم توردەن ورىن بەرىپ كەلەدى. بۇدان ۇلكەن سيپاتتاۋ بار ما؟
قازان ايىنداعى تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ باسقوسۋىندا ن.نازارباەۆ «تۇركى كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى جانە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىن ۇيىم دەڭگەيىنە كوتەرىپ, «تۇركىتەكتەس مەملەكەتتەر ۇيىمى» دەپ اتاۋدى ۇسىنادى. بۇلار دا باۋىرلاس ەلدەردىڭ كوكجيەگىنە كوز سالعان اقساقالىمىزدىڭ عيبراتى.
تاشپولات سادىقوۆ,
تۇركىتانۋشى, «ۆيلگەلم تومسەن» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ق.قاراساەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى
قىرعىز رەسپۋبليكاسى,
بىشكەك قالاسى
