قازاقستان • 16 جەلتوقسان، 2019

تاۋەلسىزدىك ءھام تۇركى جۇرتى

43 رەتكورسەتىلدى

قازاقستان ءوز ەگەمەندىگىنىڭ جيىرما سەگىز جىلدىعىن شوڭ سالتاناتپەن اتاپ وتۋدە. تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان بەرگى مەزگىلدە رەسپۋبليكا وراسان زور يگىلىككە قول جەتكىزدى، قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدى. وسى جىلدارى قازاقستان الەمدەگى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ەلۋ مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلىپ، ەندى وزىق وتىز مەملەكەتتىڭ كوشىنە كىرۋگە بەت الدى.

البەتتە، وسى سياقتى تولاعاي تابىستار باۋىرلاس قازاق ەلىنىڭ جاسامپاز ەڭبەگىنىڭ دە جەمىسى، تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ، كورەگەندىگىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. بۇل ورايدا «حالقى قانداي بولسا، باسشىسى سونداي بولادى» دەگەن ءحاديستى مىسالعا تارتقانىم ورىندى بولار. نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي ۇلتتىق ليدەرى بار قازاق ەلى باقىتتى.

بيىل قازاقستاندا اسا ۇل­كەن سايا­سي وقيعا بولدى. بيلىك ترانس­فور­ماتسياسى بۇكىلحالىقتىق ساي­لاۋ­دىڭ بارىسىندا جاڭا ليدەرگە ءوتتى. مۇنداعى ەڭ باستى ماسەلە، ەلدى باسقارۋدىڭ ساباقتاستىعى ساق­تالىپ قالدى. پرەزيدەنت قا­سىم-جومارت توقاەۆ ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاعان، جۇر­گىزگەن ىستەرىن ودان ءارى جالعاس­تىرۋدا. قازاقستان وسىعان دەيىنگى قار­قىنىمەن العا ادىمداسا، تۇڭ­عىش پرەزيدەنتتىڭ كەزىندە قابىل الىنعان ستراتەگيالىق ماقساتتار ۇدەسىنەن شىعاتىنى ءسوزسىز.

قىرعىزستاندىقتار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ورتالىق ازياداعى، بۇدان دا كەڭىرەك اياداعى الەمدەگى تۇركى ەلدەرىنىڭ اقىلگوي تۇلعاسى دەپ تانيدى. ن.نازارباەۆ ەگە­مەن­دىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باس­تاپ ورتالىق ازيا مەملەكەت­تەرى­نىڭ وداعىن قۇرۋ يدەياسىن كوتەرىپ، بۇل باعىتتا كوپ كۇشىن جۇمسادى.

«التىندى توت باسپايدى» دەمەكشى، اسىل يدەيالار كونەر­مەي­دى ەكەن. وتكەن قاراشا ايى­نىڭ اياعىندا تاشكەنت قالا­سىندا بولعان ورتالىق ازيا مەم­لەكەتتەرىنىڭ ەكىنشى كونسۋل­تاتيۆتىك كەزدەسۋىنىڭ قورىتىندى­سى بويىنشا ءتورت ەلدىڭ – وزبەك­ستاننىڭ، قىرعىزستاننىڭ، تۇرىك­مەن­ستاننىڭ جانە تاجىكستاننىڭ پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازار­باەۆقا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك جينالىسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. مۇنداي شەشىم نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنا ۇيىمنىڭ ىسى­نە بەلسەندى تۇردە قاتىسۋىن جال­عاستىرۋعا، اعالىق اقىلىن ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىرىنشى باس قوسۋى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باستا­ماسىمەن قازاقستاننىڭ استاناسىندا وتكەن وسى كونسۋلتاتيۆتىك جينالىستىڭ تاشكەنتتەگى ەكىنشى كەزدەسۋىندە ن.نازارباەۆ بىرنەشە وزەكتى ماسەلەنى ورتاعا سالدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ء«ححى عاسىردا ورتالىق ازيانى دامىتۋ ماقساتىنداعى تاتۋ كورشىلىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم» جاساسۋدى ۇسىندى.

«تاۋارلاردىڭ، قىزمەتتەردىڭ جانە كاپيتالدىڭ قوزعالىسىنا توسقاۋىل بولاتىن كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ ارقىلى «كەدەرگىسىز ورتالىق ازيانى» قالىپتاستىرۋ كەرەك»، دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جينالىستا. قازاقستاننىڭ ۇلت­تىق ليدەرىنىڭ بۇل ءسوزىن قىر­عىزستاندىقتار جاقسى راۋىش­تە قابىل الدى. ءبىر جارىم عاسىر ىلگەرى ەۋروپالىق عى­لىمي ورتا «ازيا – ادامزات بە­سىگى» دەپ وركەنيەتتىڭ وزەگى ەكى قوس وزەن – ءامۋداريا مەن سىر­­­داريانىڭ جاعالاۋلارىندا ەكە­نىن مويىنداعان. ال ەندى تۇر­كى الەمىنىڭ بەسىگى – تۇركىستان قالا­سىن قايىرا تۇلەتۋدە تۇڭعىش پرەزيدەنت دەر كەزىندە ناقتى شە­شىمدەردى قابىل الا ءبىلدى. ونىڭ جارلىعىمەن وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسى تۇركىستان دەپ اتالىپ، ورتالىعى تۇركىستان شاھارى بولدى. جارلىقتىڭ شارا­پاتى ەكى بىر­دەي ماڭىزعا يە. ءبىرىن­شىسى، اري­نە، شاھار الەمدەگى تۇر­كى حالىق­تارى­نىڭ نازارىن وزىنە اۋدار­دى، ەكىن­شىسى – قوجا احمەت ءياساۋي­دىڭ مار­تەبەسى ارتىپ، مۇسىلمان جۇر­تى­نىڭ ءتاۋ ەتەتىن كيەلى جەرى بولادى.

بيىلعى قازان ايىنىڭ 14 جۇل­دىزىندا ازەربايجاننىڭ استاناسى باكۋ قالاسىندا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ (تۇركى كەڭەسى) جەتىنشى وتىرىسى ەلەۋلى وقيعالارىمەن ەستە قالدى. وزبەكستان تۇركى كەڭە­سىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولدى. ەجەلگى ماجار قىپشاقتارىنىڭ مۇراگەرى ۆەنگريا كەڭەسكە العاش رەت باقىلاۋشى ەل رەتىندە قاتىس­تى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆقا «تۇركىتىلدەس مەملەكەت­تەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ عۇمىر بويعى قۇرمەتتى توراعاسى» مəرتەبەسى بەرىلىپ، تۇركى الەمىنىڭ ەڭ جوعارعى وردەنىن تاعايىنداۋ، ونىڭ العاشقىسىن ن.نازارباەۆقا بەرۋ ۇيعارىلدى. بۇل تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ باسى قوسىلسا دەگەن وتىز جىلعا جۋىق قاجىرلى ارەكەتىنە بەرىلگەن لا­يىقتى باعا بولدى. تۇركى ەل­دەرىن بىرىكتىرۋ تۋرالى پىكىرىن ن.نازارباەۆ سوناۋ 1992 جىلى تۇر­كيا­نىڭ سول كەزدەگى باسشىسى، پرەمەر-مينيستر سۇلەيمەن دە­مي­­رەل، قىرعىزستاننىڭ سول كەز­­دەگى پرەزيدەنتى اسقار اقاەۆ­پەن انكاراداعى جولىعۋىندا ايت­­قان ەدى. 1993 جىلى تۇركى رەس­­پۋب­لي­كاسىنىڭ 69 جىلدىق مە­رەي­­تويىندا باستامانى ازەر­باي­­جان­نىڭ سول شاقتاعى پرەزي­دەنتى ءابۋل­فاز ەلشىبەي قوستا­عان. ن.نازار­باەۆ ۇيىتقى بولعان وسى تورت­تىكتىڭ 1993 جىلى حالىق­ارا­لىق تۇركى مادەنيەتىنىڭ ۇيىمى – تۇركسوي قۇرىلدى. تۇڭعىش پرە­زي­دەنتتىڭ تىكەلەي ۇسىنىسىمەن 2008 جىلى تۇركىتىلدەس مەملە­كەت­­تەر­دىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەيا­سى (تۇركپا)، 2010 جىلى شتاب-پا­تەرى قازاقستاننىڭ ەلورداسىن­دا ورنالاسقان حالىقارالىق تۇركى اكا­دەمياسى قۇرىلدى. بۇل ينس­تي­­تۋت­تاردىڭ بارلىعى قۇرىل­عا­ن­نان بەرى قاراي تۇركى ەلدەرىنىڭ ەكو­نومي­كاسىن وركەندەتۋ، رۋحاني باي­لا­نىس­تارىن نىعايتۋ باعىت­تا­رىن­دا اۋقىمدى ىستەردى اتقا­رىپ كەلەدى. بۇ­لار­دىڭ ىشىنەن تۇركى حا­لىق­تارى­نىڭ ءتۇپ-تامىرى بول­عان قازاق-قىر­­عىز ەلىنىڭ ىن­تى­ماق­تاس­تىعىن نى­­عايتۋ­دا حالىق­ارا­لىق تۇركى اكا­­دە­مياسىنىڭ سالىمى سال­ماقتى ەكە­نىن قىرعىز ەلىنىڭ وكىلى رەتىندە ءبىل­دىرىپ قويۋ پارىزىم. اكادەميا ەكى جىل­­دىڭ ىشىندە قازاق­ستاندا جانە قىر­­ع­ىزستاندا باۋىر­لاس ەكى ەل­دىڭ زيا­­­لىلارىنىڭ ءتورت فو­رۋ­مىن وت­­كىزدى. بۇلار جاي عانا دەكلارا­تيۆ ەمەس، ناقتى جۇمىس­تارمەن قوستالۋدا.

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۇر­كى حالىقتارىنىڭ ىنتىماعىن شىڭ­داۋداعى ءرولىن تۇركيانىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان «تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى» دەپ دارىپتەپ، القالى جيىنداردا ءدايىم توردەن ورىن بەرىپ كەلەدى. بۇدان ۇلكەن سيپاتتاۋ بار ما؟

قازان ايىنداعى تۇركى مەم­لە­كەت­تەرىنىڭ باسقوسۋىندا ن.نا­زار­­باەۆ «تۇركى كەلەشەگى – 2040» باع­دارلاماسىن ازىرلەۋدى جانە تۇر­كى­تىلدەس مەملەكەتتەر ىنتى­ماق­تاستىعى كەڭەسىن ۇيىم دەڭگە­يىنە كوتەرىپ، «تۇركىتەكتەس مەملە­كەتتەر ۇيىمى» دەپ اتاۋدى ۇس­ىنادى. بۇلار دا باۋىرلاس ەلدەر­دىڭ كوكجيەگىنە كوز سالعان اقساقا­لى­مىزدىڭ عيبراتى.

 

تاشپولات سادىقوۆ،

تۇركىتانۋشى، «ۆيلگەلم تومسەن» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، ق.قاراساەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى

قىرعىز رەسپۋبليكاسى،

بىشكەك قالاسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

ايماقتار • كەشە

باستى اقپارات (21.02.2020)

ۆيدەو • 21 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار