قوعام • 13 جەلتوقسان، 2019

قولداۋدىڭ استارىندا نە بار؟

200 رەتكورسەتىلدى

انە-مىنە دەگەنشە، جىل باسىندا جاريالانعان جاستار جىلى دا اياقتالۋعا جاقىن. اتالعان باستاما اياسىندا بيىل جاس عالىمداردىڭ جوبالارىنا مەملەكەتتەن تاعى 3 ملرد تەڭگە بولىنگەن. جۇمىستارىن وتكىزگەندەر «تاقىم قىسىپ ءجۇر». جىل ورتاسىندا «قازاق عىلىمى قاشان جاسارادى؟» دەگەن ماقالا جازعانبىز. سونداعى ءتۇيىن – جاس عالىمداردى قولداۋ. البەتتە قولداۋ قاجەت، بۇل قادام ءتيىستى ۆەدومستۆولار تاراپىنان دا جاسالدى. دەسە دە قولداۋ كىمگە كەرەك؟ دەمەۋ، كومەك، قامقورلىق – قاي-قايسىسى بولسىن ءوز يەسىن تاپقاندا عانا جەمىسىن بەرەدى. ال بىزدە مۇنىڭ ءبارى ءدال ەگەسىن تاۋىپ جاتىر ما؟ ماسەلە – سوندا.

 جاس عالىمدار ستۋدەنتتەرگە جولداما بەردى

الەمدى وزگەرتۋ ءوزىڭدى وزگەرتۋدەن باستالا­دى عوي. جاقىندا وتكەن جاس عالىمداردىڭ جۇز­دەسۋى وسى ويدى تاعى ءبىر ەسكە سالدى. ەلى­مىز­­دىڭ ءار وڭىرىنەن باس قالاعا ات باسىن بۇرعان جاس عا­لىم­­دار ناعىز قولداۋدىڭ وزگەدەن ەمەس، الدى­­مەن وزىڭنەن بولۋى ماڭىزدى ەكەنىن مو­يىن­­داعانداي، ەڭ الدىمەن ءوز-وزدەرىن كوتەر­مە­­لەۋدى باستاپ-اق كەتىپتى. وسىدان 3 جىل بۇرىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت ەتە­تىن جاس عالىمداردىڭ باستاماسىمەن كوم­مەر­­تسيالىق ەمەس قوعامدىق بىرلەستىك رەتىندە قۇ­رىل­عان جاس عالىمدار اليانسى (YRA – Young researchers alliance) قازىردە ەلىمىز­دەگى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا جەمىستى ەڭ­بەك ەتىپ جۇرگەن 300-گە تارتا بەلسەندى جاس عالىم­داردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىر. YRA-نىڭ ءتور­ايى­مى، نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حيميا ين­جە­نەرياسى جانە ماتەريالدار تەحنولوگيا­سى كافەد­راسىنىڭ پوستدوكتورانتى، PhD ءاسيا ەر­مۇحامبەتوۆا وزگەلەرگە ايتقان سىننان اۋەلى ءوزىڭ قورىتىندى شىعارعاندا عانا دامۋ بولاتىنىن ايتادى. ء«بىز – جاس عالىمدار ۇلتتىق عىلى­مي كەڭەستىڭ نەمەسە جوبالارعا گرانت بولەت­ىن قانداي دا ءبىر ىقپالدى ۇيىم­دار­دىڭ جۇمىسىن ءجيى سىنعا الامىز. ولاردان اشىق­تىق پەن ادىلدىكتى، رۋحاني جانە قارجىلىق قول­داۋدىڭ شىنايى يەگەرىن تابۋدى تالاپ ەتە­مىز. YRA-نىڭ قۇرىلتايشىلارى بولىپ بىر­دە جاۋاپكەرشىلىكتى وزگەدەن بۇرىن وزىمىزگە ارتىپ، جوبالاردى شەتەلدەردە جالعاستىرۋعا جول­داما بەرۋمەن اينالىسىپ كورۋگە كەلىستىك. ناتيجەسى كوڭىل قۋانتادى»، دەيدى ءاسيا.

اسيا وك

ونىڭ مالىمدەۋىنشە، بيىل YRA-نىڭ باس­تاما كوتەرۋىمەن نازار­باەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باكا­­لاۆ­رياتىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ستۋ­دەنت­­تەر­دىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­­مىستارىنا قول­­داۋ كور­سەتۋ ماق­­ساتىندا ارنايى بايقاۋ جا­ريا­­­­­لاندى. «بايقاۋدىڭ جەڭىمپاز­دارىن انىق­تاۋ جۇمىسى جاسى­رىن تۇردە جۇرگىزىلىپ، ءادىل قازى­لار القاس­ى­نا عىلىمدا ايتار­لىق­­تاي جەتىس­تىك­تەرگە قول جەت­كىزگەن، ەلى­مىزدە اكادەميا­لىق جانە عى­لى­مي ەتيكا، عىلىم­داعى قارجى­نىڭ ءادىل ۇلەس­تىرىلۋى ءۇشىن كۇرە­­سىپ جۇرگەن عالىمدار كىر­گەن. باي­­قاۋ ناتي­­جەسىندە 27 ستۋدەنت­كە گرانت ارقىلى 1 ميل­ليون تەڭگەگە جۋىق سىياقى تاعا­يىن­­دالدى. بۇل نازار­­­باەۆ ۋنيۆەر­سيتەت جانىن­داعى الەۋ­مەتتىك دامۋ قورىنىڭ قول­داۋى­مەن جۇزەگە اسىرىلدى. اليانس جەتەك­شىلەرى بولاشاقتا بايقاۋدىڭ گەو­گرا­­فياسىن كەڭەي­تىپ، رەسپۋبليكا كولەمىندە وت­كىزۋ­­دى جوسپارلاپ وتىر»، دەيدى YRA-نىڭ ءتورايىمى.

 قازاقستان قول قويعان كەلىسىمىن ورىنداي الماي وتىر

YRA ۇيىمداستىرعان بايقاۋ جەڭىمپاز­دارىنىڭ ءبىرى ەرداۋلەت نۇربولات ۇلى قۇرىلىس جانە قور­شاعان ورتا ينجينەرياسى بو­يىنشا ماگيستراتۋرانىڭ 1-كۋرسىندا وقيدى. ول قازىر كومىرقىشقىل گازىنىڭ گەولو­گيالىق ساقتالۋىن زەرتتەپ ءجۇر.

ەرداۋلەت

ء«بارىمىز بىلەتىندەي، الەمدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاھاندىق جىلىنۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر. عالىمدار بۇل پروبلەمانى شەشۋ جولىندا ءتۇرلى تەحنولوگيالاردى ويلاپ تاپتى. سولاردىڭ ءبىر قاتارى – سۋ، جەل، كۇن سەكىلدى تابيعي ەنەرگيانى قايتا جاڭعىرتۋ مۇمكىندىگى. بىراق بۇل تەحنولوگيالاردىڭ ءبارى قازىرگى ەنەرگەتيكا ينفراقۇرىلىمىن تولىق­تاي الماستىرۋدى تالاپ ەتەدى. ال نازارباەۆ ۋنيۆەرسي­تەتتىڭ پروفەسسورى ۆۋدجين ءلي­دىڭ جەتەكشىلىگىمەن باستاعان زەرت­­تەۋ جوبامىز بۇگىنگى ينف­را­­قۇرىلىمدى، ياعني زاۋىتتاردى تۇ­گەلىمەن الماستىرماي، تەك جا­ڭعىرتۋ ارقىلى كوزدەگەن ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان. ماسەلەن، اۋانى كۇن سايىن شەكتەن تىس لاس­تاپ جاتقان كومىرقىشقىل گا­زىنان تازارتۋ ءۇشىن CO2-ءنىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الىپ، جەر اس­تى قويناۋىندا ساقتاۋعا بولادى»، دەيدى جاس جەڭىمپاز. YRA بايقاۋىنان جەڭىپ العان گرانتىمەن جانە وعان قوسا كورەيانىڭ جارتىلاي قارجىلىق قولداۋى­مەن سول ەلدىڭ لابوراتورياسىندا ەكى اي تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلگەن ەرداۋلەتتىڭ ايتۋىنشا، ونداعى جابدىقتاردىڭ، ماماندار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ اۋانى لاستانۋدان قورعاۋداعى ەڭبەگى قارقىندى. كورەيلەر مۇنداي زەرتحانانىڭ جۇمىسىن 30-40 جىل بۇرىن باستاپ كەتىپتى. وسىدان-اق جاس عالىم قازاقستاندا دا بۇل جوبانىڭ بولاشاعى بارىن باعامداعان. «مەملەكەتىمىز 2015 جىلى بۇۇ ەلدەرى اراسىندا پاريج كەلىسىمىنە قول قويدى، قۇجاتتا كومىرقىشقىل گازىنىڭ بەلگىلەنگەن مولشەرىنەن تىس اۋاعا تارالماۋىنا كەلىسكەن. الايدا قازاقستان قازىر وسى تالاپتى، انىعىندا كەلىسىمدى ورىنداي الماي وتىر. كومىرقىشقىل گازىنىڭ مولشەرى كەلىسىمدەگى ليميتتەن اسىپ كەتتى. ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋدا. بىراق بۇل حالىقارالىق تالاپتى تولىق ورىنداۋعا جەتكىلىكسىز»، دەگەن جاس زەرتتەۋشى قولعا العان تەحنولوگياسىن عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەپ، ناتيجەسىن شەتەلدىك جۋرنالدارعا جولداۋدى جوسپارلاپ وتىر. حالىقارالىق ساراپشىلار جۇمىسىن مويىنداسا، مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە ۇسىنىپ كورمەك. قازاقستان ءوزى قول قويعان حالىقارالىق كەلىسىمنىڭ شارتىن ورىنداي الماي وتىرعانىن ەسكەرسەك، بۇل جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا مەملەكەت تە مۇددەلى بولۋعا ءتيىس.

عالىمداردىڭ بەدەلى ارتسا، عىلىم داميدى

ءاسيا اڭساباەۆا YRA-نىڭ networking شاراسىنا قوستانايدان ارنايى كەلىپ، «وڭىردە عىلىمدى ناسيحاتتاعانى» ءۇشىن ماراپات­تالدى. احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىن­داعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ دوتسەنتى، PhD دوك­تورى وڭىرلەردەگى جاس عالىم­دار­دىڭ مەملەكەت تاراپىنان كور­سەتىلەتىن دەمەۋگە اسا مۇقتاج ەكە­نىن جەتكىزدى. ونىڭ ويىنشا، وبلىستارداعى ماماندار ءۇنىن جەتكىزىپ، ءسوزىن وتكىزە الاتىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ىق­پالدى ءارى قاشىقتىققا قاراماستان، قول­جەتىمدى ۇيىم بولۋى كەرەك. قول­داۋدىڭ باسى وسىدان باستالادى. «الگىندە ايتقان قاجەتتىلىكتى تولىعىمەن قاناعاتتاندىرعان جاس عالىمداردىڭ جاڭاشىل ورتاسى سول زەرتتەۋشىلەردىڭ وزدەرى ارقىلى قالىپتاسىپ كەلەدى. ونىڭ اياسىن ءىرى قالالاردى عانا قام­تۋمەن تارىلتپاي، كەرىسىنشە ەلى­مىزدىڭ كارتاسىنداي كەڭەيتۋگە رەس­پۋب­ليكانىڭ بارلىق وڭىرىندەگى زەرت­تەۋشىلەردىڭ اتسالىسقانى اب­زال. عالىمداردىڭ بەدەلى ارتسا، عىلىم داميدى»، دەگەن اگرونو­ميا سالاسى بويىنشا زەرتتەۋ جۇر­­گىزەتىن ءا.اڭساباەۆا قازىر­­گى تاڭ­دا ورگانيكالىق ونىم­­دەر­دى شىعاراتىن فەرمەرلە­ر­مەن بىر­لەسىپ عىلىمنىڭ وندىرىس­كە ەنۋىنە ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. فەر­مەر­لەر قانداي دا ءبىر ءونىم وندىرۋ­دە عالىمداردىڭ زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا سۇيەنەدى.

اسيا ك

ء«بىز دالالىق تاجىريبەمىزدە بۇر­شاقتى زەرتتەدىك. ونىمگە اينالماي تۇرىپ ونىڭ قۇرامىنداعى پاي­­دالى جانە زياندى زاتتاردىڭ مو­ل­شەرىن انىقتاۋمەن اينالىس­تىق. ياعني، قانداي ءتۇرىن ونىمگە اي­­نا­ل­دىرۋعا بولاتىنىن زەرت­تە­­دىك. سوعان سايكەس فەرمەرلەر تۇ­تى­نۋ­­شىلاردى ساپالى ونىم­مەن قام­ت­اماسىز ەتە وتىرىپ تابىس كو­لەمىن ارتتىرا الا­دى. بۇل ەلى­­مىزدەگى ورگانيكا­لىق ءونىم نا­­­رى­­عىن دا دامىتادى. كۇن­دە­لىك­­­تى تۇتىنىپ وتىر­عان زات­تار­دىڭ قۇرامىن زەرتتەگەن­دىك­تەن، دۇ­كەن­­دەردەگى ازىق-ت ۇلىك­تەر­دىڭ قاپ­تا­­ما­سىنا قاراپ-اق ساپا­سىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن بىلۋگە بولا­دى»، دەيدى مامان. ءا.اڭسا­باەۆا­نىڭ پايىمداۋىنشا، ءونىم ەڭ ال­دىمەن ەل اۋماعىندا سەرتيفي­كات­تالۋى كەرەك. ەكىنشىدەن، ستان­­دارتتارعا ساي كەلەتىندەرى «Organic KAZ» دەگەن جاسىل تۇس­پەن جازىلعان، جاپىراقتىڭ سۋرەتى بار سايكەستىك بەلگىسىمەن بەلگى­لە­نۋى ءتيىس. ايت­پەسە قاپتاما­سىندا «گما (گەن­دىك موديفيكا­تسيا­لان­عان اع­زالار)-سىز»، «ەكولو­گيا­لىق تازا ءونىم» دەپ كورسەتىل­گەنى­مەن، سا­پا­سىن­دا كىلتيپانى كوپ ونىمدەر ءورىپ ءجۇر.

 باسشىلىقتىڭ اۋىسۋىنان قولداۋسىز قالدىق

مال شارۋاشىلىعى – قازاقتىڭ اتاكاسىبى. ال ونى زامان تالابىنا ساي دامىتۋ دا عالىم­دار­دىڭ جۇ­مى­سىن قاجەت ەتەدى. ءتورت تۇ­لىكتى وسى­رۋدە قولايلى جاعداي جا­ساۋ مەن ساپالى، ەكولوگيالىق تازا، ور­گا­نيكالىق قاۋىپسىز ەت-ءسۇت ونىم­دە­رىن الۋ بويىنشا قازاق ۇلتتىق اگ­رار­لىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، PhD دوك­تورى قۋانتار ءاليحانوۆ ارىپ­تەستەرىمەن بىر­گە مالدا كەز­دەسەتىن ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋ­لار­­­دىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ساۋىق­تىرۋ شارا­لارىن جۇرگىزەدى. عا­لىم­دار ازىرلەگەن عى­لى­مي-زەرتتەۋ جۇ­مىستارىنىڭ ناتيجە­لەرىن ال­ماتى مەن جامبىل وبلىس­تا­رىن­­­­د­اعى شارۋا قوجا­لىقتارى­نىڭ ون­­دى­رىسىنە ەنگىزىپ ۇلگەرگەن. بۇ­دان بولەك جانۋارلارداعى جۇق­پا­­لى اۋرۋ­لاردىڭ الدىن الۋ بو­­يىن­­شا پرو­فيلاكتيكالىق ءىس-شارا­لار جۇر­گىزۋدە ارنايى دە­زين­فەك­تسيا­لىق پرەپاراتتاردى پاتەنت­تەپ، ونى مال جانە قۇس شا­رۋا­شى­لىق­تارىندا قولدانىپ كە­لە­دى. «بى­راق مۇنىڭ بارلىعى – عى­لى­مي جو­­­با­­­لارى­مىزدى وندى­رىسكە ەن­گىزۋ، ءونىم ۇلگىسى رەتىندە عانا جا­سال­­عان جۇ­مىستار. وسى ونىم­دەر­دى ازىر­­لەۋ­مەن اينالىس­قان عا­لىم­­دار­­عا ەشقانداي تابىس كەل­مەيدى. ويت­­كەنى ءبىز پرەپاراتتار­دى نا­رىق­قا شىعارىپ، ساتۋمەن اي­­نا­­لىس­­پايمىز. بى­لايشا ايت­قان­دا، قولى­مىزدان كەلە­تى­نىن كور­سەتتىك، ويلاپ تاپ­تىق، شىعا­رىپ بەردىك. ال ونى ءارى قاراي تۇ­بە­­گە­يلى تۇرمىسقا قول­دانىپ كە­ت­ە­­تىندەي جاعداي جا­سال­ماي وتىر. ما­سەلەن، قازىر قازاق­ستاندا دە­­زين­­فەك­­تسيالىق پرەپاراتتار شى­­عا­­را­تىن تسەح، زاۋىت جوقتىڭ قاسى، سوندىقتان رەسەي مەن قىتاي، بەلارۋستان ديست­ري­بيۋ­تەر­لىك جولمەن اكەلىن­گەن قولجە­تىم­دى پرەپاراتتار كوپ­تەپ ساتىلۋ­دا. بىل­تىر عانا جامبىل وب­لى­سىن­داعى قۇلان اۋدانى­نىڭ اكى­مى­مەن ينۆەستيتسيالىق جوبا ازىر­لە­گەن­بىز. بىراق جىل­دىڭ سو­ڭىنا قاراي اۋدان باسشى­لى­عىن­­داعى وز­گە­رىستەردەن كەيىن قول­داۋسىز قال­دىق. دەزينفەك­تسيا­لىق زاتتار قۇيا­­تىن بيۋدجەتتى شا­عىن تسەح­تىڭ ءوزى 8-10 ملن تەڭ­گە تۇ­رادى، وسى­دان-اق ونىڭ قان­شا­­لىق­تى قار­­جى­­لىق قولداۋعا تاۋەلدى ەكە­نىن بىلۋ­گە بولادى»، دەيدى جاس پروفەس­سور.

كۋانتار

ونىڭ ويىنشا، تۇڭ­­­عىش پرەزي­دەنت – ەلباسى قورى­نىڭ ءار سالا بو­­­­يىن­­­­شا وزات جاس عا­لىم­دارعا مەم­­­لە­­كەت­تىك سىي­­لىق­­تار، ۇزدىك عى­­­ل­ى­­مي-زەرت­تەۋ جوبالارىنا گرانت­­­­­تار، الىس-جا­قىن شەتەل­دەر­گە زەرت­تەۋ جول­­دامالار، ۇز­دىك ستۋ­­­دەنت­­تەرگە ستيپەنديالار تاعا­­­يىن­­­­­داپ، قارجىلاي ماراپاتتالاتىن ين­­تەل­­لەك­­تۋالدى سا­­يىستار، ءتۇيى­­نى تار­­قا­تىل­ماعان ماسە­­لە­لەردى تال­­­قى­­لايتىن ءتۇرلى حالىقارالىق جانە وڭىر­لىك كونفەرەنتسيالار مەن فو­­رۋم­دار­دى ۇيىمداستىرعانى ۇل­كەن دەمەۋ بولىپ تۇر. ءبىلىم جانە عى­­لىم مي­نيسترلىگى دە 2020-2022 جىل­­دار­عا عىلىمي جانە عىلىمي تەح­­ني­كالىق جوبالار بويىنشا جاس عا­لىم­داردى گرانتتىق قار­جى­­­لان­­دىرۋ كونكۋرس­ىن جاريالاپ، جا­قىن ارادا وسى 3 جىلعا جال­پى سوم­اسى 9 ملرد تەڭگەنى قۇراي­تىن عى­لىمي جوبالار ىرىك­تەلەدى. دە­گەن­­مەن، ءار عالىمدا كەمى 2-3 جو­با­­دان بولاتىنىن ەسكەرسەك، ءبىر­دى-ەكىلى ۇيىم­داردىڭ قار­جى­لىق قول­داۋى تەڭىزگە قۇيعان تام­شى­داي-اق بولاتىنى ءسوزسىز.

P.S. بايقايسىز با، عالىم كۇندەلىكتى جۇمىسىمەن، ءاربىر جوباسىنىڭ جەمىسىمەن حالىققا، قوعامعا قىزمەت ەتىپ وتىر. ءبىز ءبىر پاراسىن عانا جازىپ وتىرمىز. قولداۋ دەدىك. «مەملەكەت عالىمدارعا جەتكىلىكتى قولداۋ كورسەتپەيدى نەمەسە كاسىپكەرلەر مويىن بۇرۋى كەرەك» دەيمىز. ال ءبىز ءوزىمىز ولاردى جۇرت بولىپ، كوپ بولىپ قولداپ ءجۇرمىز بە؟ ءيا، اقىنعا شاپان جاپقانداي، انشىگە دوللار سالىنعان كونۆەرت قىستىرىپ، ارقاسىنان قاققانداي، تىم بولماسا اكىمگە تاباق تارتقانداي. ءبىز وسى قولداۋدىڭ استارىندا باعالاۋدىڭ بارىن بىلەمىز بە؟ كىمدى باعالاۋ كەرەگىن شە؟.. ناق وسى سۇراققا جاۋاپ تاپقاندا عانا قولداۋ ءوزىنىڭ شىنايى يەسىن اداسپاي تابادى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • بۇگىن، 20:12

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • بۇگىن، 17:45

بالالار ۇيىندەگى ىزگىلىك شاراسى

ايماقتار • بۇگىن، 15:47

ەلتاڭبا تاريحى تالقىلاندى

رۋحانيات • بۇگىن، 14:54

ۇقساس جاڭالىقتار