جاس عالىمدار ستۋدەنتتەرگە جولداما بەردى
الەمدى وزگەرتۋ ءوزىڭدى وزگەرتۋدەن باستالادى عوي. جاقىندا وتكەن جاس عالىمداردىڭ جۇزدەسۋى وسى ويدى تاعى ءبىر ەسكە سالدى. ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن باس قالاعا ات باسىن بۇرعان جاس عالىمدار ناعىز قولداۋدىڭ وزگەدەن ەمەس, الدىمەن وزىڭنەن بولۋى ماڭىزدى ەكەنىن مويىنداعانداي, ەڭ الدىمەن ءوز-وزدەرىن كوتەرمەلەۋدى باستاپ-اق كەتىپتى. وسىدان 3 جىل بۇرىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت ەتەتىن جاس عالىمداردىڭ باستاماسىمەن كوممەرتسيالىق ەمەس قوعامدىق بىرلەستىك رەتىندە قۇرىلعان جاس عالىمدار اليانسى (YRA – Young researchers alliance) قازىردە ەلىمىزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 300-گە تارتا بەلسەندى جاس عالىمداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىر. YRA-نىڭ ءتورايىمى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حيميا ينجەنەرياسى جانە ماتەريالدار تەحنولوگياسى كافەدراسىنىڭ پوستدوكتورانتى, PhD ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆا وزگەلەرگە ايتقان سىننان اۋەلى ءوزىڭ قورىتىندى شىعارعاندا عانا دامۋ بولاتىنىن ايتادى. ء«بىز – جاس عالىمدار ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ نەمەسە جوبالارعا گرانت بولەتىن قانداي دا ءبىر ىقپالدى ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن ءجيى سىنعا الامىز. ولاردان اشىقتىق پەن ادىلدىكتى, رۋحاني جانە قارجىلىق قولداۋدىڭ شىنايى يەگەرىن تابۋدى تالاپ ەتەمىز. YRA-نىڭ قۇرىلتايشىلارى بولىپ بىردە جاۋاپكەرشىلىكتى وزگەدەن بۇرىن وزىمىزگە ارتىپ, جوبالاردى شەتەلدەردە جالعاستىرۋعا جولداما بەرۋمەن اينالىسىپ كورۋگە كەلىستىك. ناتيجەسى كوڭىل قۋانتادى», دەيدى ءاسيا.
ونىڭ مالىمدەۋىنشە, بيىل YRA-نىڭ باستاما كوتەرۋىمەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باكالاۆرياتىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ارنايى بايقاۋ جاريالاندى. «بايقاۋدىڭ جەڭىمپازدارىن انىقتاۋ جۇمىسى جاسىرىن تۇردە جۇرگىزىلىپ, ءادىل قازىلار القاسىنا عىلىمدا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن, ەلىمىزدە اكادەميالىق جانە عىلىمي ەتيكا, عىلىمداعى قارجىنىڭ ءادىل ۇلەستىرىلۋى ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن عالىمدار كىرگەن. بايقاۋ ناتيجەسىندە 27 ستۋدەنتكە گرانت ارقىلى 1 ميلليون تەڭگەگە جۋىق سىياقى تاعايىندالدى. بۇل نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى الەۋمەتتىك دامۋ قورىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. اليانس جەتەكشىلەرى بولاشاقتا بايقاۋدىڭ گەوگرافياسىن كەڭەيتىپ, رەسپۋبليكا كولەمىندە وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر», دەيدى YRA-نىڭ ءتورايىمى.
قازاقستان قول قويعان كەلىسىمىن ورىنداي الماي وتىر
YRA ۇيىمداستىرعان بايقاۋ جەڭىمپازدارىنىڭ ءبىرى ەرداۋلەت نۇربولات ۇلى قۇرىلىس جانە قورشاعان ورتا ينجينەرياسى بويىنشا ماگيستراتۋرانىڭ 1-كۋرسىندا وقيدى. ول قازىر كومىرقىشقىل گازىنىڭ گەولوگيالىق ساقتالۋىن زەرتتەپ ءجۇر.
ء«بارىمىز بىلەتىندەي, الەمدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاھاندىق جىلىنۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتىر. عالىمدار بۇل پروبلەمانى شەشۋ جولىندا ءتۇرلى تەحنولوگيالاردى ويلاپ تاپتى. سولاردىڭ ءبىر قاتارى – سۋ, جەل, كۇن سەكىلدى تابيعي ەنەرگيانى قايتا جاڭعىرتۋ مۇمكىندىگى. بىراق بۇل تەحنولوگيالاردىڭ ءبارى قازىرگى ەنەرگەتيكا ينفراقۇرىلىمىن تولىقتاي الماستىرۋدى تالاپ ەتەدى. ال نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى ۆۋدجين ءليدىڭ جەتەكشىلىگىمەن باستاعان زەرتتەۋ جوبامىز بۇگىنگى ينفراقۇرىلىمدى, ياعني زاۋىتتاردى تۇگەلىمەن الماستىرماي, تەك جاڭعىرتۋ ارقىلى كوزدەگەن ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان. ماسەلەن, اۋانى كۇن سايىن شەكتەن تىس لاستاپ جاتقان كومىرقىشقىل گازىنان تازارتۋ ءۇشىن CO2-ءنىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الىپ, جەر استى قويناۋىندا ساقتاۋعا بولادى», دەيدى جاس جەڭىمپاز. YRA بايقاۋىنان جەڭىپ العان گرانتىمەن جانە وعان قوسا كورەيانىڭ جارتىلاي قارجىلىق قولداۋىمەن سول ەلدىڭ لابوراتورياسىندا ەكى اي تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلگەن ەرداۋلەتتىڭ ايتۋىنشا, ونداعى جابدىقتاردىڭ, ماماندار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ اۋانى لاستانۋدان قورعاۋداعى ەڭبەگى قارقىندى. كورەيلەر مۇنداي زەرتحانانىڭ جۇمىسىن 30-40 جىل بۇرىن باستاپ كەتىپتى. وسىدان-اق جاس عالىم قازاقستاندا دا بۇل جوبانىڭ بولاشاعى بارىن باعامداعان. «مەملەكەتىمىز 2015 جىلى بۇۇ ەلدەرى اراسىندا پاريج كەلىسىمىنە قول قويدى, قۇجاتتا كومىرقىشقىل گازىنىڭ بەلگىلەنگەن مولشەرىنەن تىس اۋاعا تارالماۋىنا كەلىسكەن. الايدا قازاقستان قازىر وسى تالاپتى, انىعىندا كەلىسىمدى ورىنداي الماي وتىر. كومىرقىشقىل گازىنىڭ مولشەرى كەلىسىمدەگى ليميتتەن اسىپ كەتتى. ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋدا. بىراق بۇل حالىقارالىق تالاپتى تولىق ورىنداۋعا جەتكىلىكسىز», دەگەن جاس زەرتتەۋشى قولعا العان تەحنولوگياسىن عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەپ, ناتيجەسىن شەتەلدىك جۋرنالدارعا جولداۋدى جوسپارلاپ وتىر. حالىقارالىق ساراپشىلار جۇمىسىن مويىنداسا, مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە ۇسىنىپ كورمەك. قازاقستان ءوزى قول قويعان حالىقارالىق كەلىسىمنىڭ شارتىن ورىنداي الماي وتىرعانىن ەسكەرسەك, بۇل جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا مەملەكەت تە مۇددەلى بولۋعا ءتيىس.
عالىمداردىڭ بەدەلى ارتسا, عىلىم داميدى
ءاسيا اڭساباەۆا YRA-نىڭ networking شاراسىنا قوستانايدان ارنايى كەلىپ, «وڭىردە عىلىمدى ناسيحاتتاعانى» ءۇشىن ماراپاتتالدى. احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, PhD دوكتورى وڭىرلەردەگى جاس عالىمداردىڭ مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن دەمەۋگە اسا مۇقتاج ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ويىنشا, وبلىستارداعى ماماندار ءۇنىن جەتكىزىپ, ءسوزىن وتكىزە الاتىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ىقپالدى ءارى قاشىقتىققا قاراماستان, قولجەتىمدى ۇيىم بولۋى كەرەك. قولداۋدىڭ باسى وسىدان باستالادى. «الگىندە ايتقان قاجەتتىلىكتى تولىعىمەن قاناعاتتاندىرعان جاس عالىمداردىڭ جاڭاشىل ورتاسى سول زەرتتەۋشىلەردىڭ وزدەرى ارقىلى قالىپتاسىپ كەلەدى. ونىڭ اياسىن ءىرى قالالاردى عانا قامتۋمەن تارىلتپاي, كەرىسىنشە ەلىمىزدىڭ كارتاسىنداي كەڭەيتۋگە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرىندەگى زەرتتەۋشىلەردىڭ اتسالىسقانى ابزال. عالىمداردىڭ بەدەلى ارتسا, عىلىم داميدى», دەگەن اگرونوميا سالاسى بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن ءا.اڭساباەۆا قازىرگى تاڭدا ورگانيكالىق ونىمدەردى شىعاراتىن فەرمەرلەرمەن بىرلەسىپ عىلىمنىڭ وندىرىسكە ەنۋىنە ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. فەرمەرلەر قانداي دا ءبىر ءونىم وندىرۋدە عالىمداردىڭ زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا سۇيەنەدى.
ء«بىز دالالىق تاجىريبەمىزدە بۇرشاقتى زەرتتەدىك. ونىمگە اينالماي تۇرىپ ونىڭ قۇرامىنداعى پايدالى جانە زياندى زاتتاردىڭ مولشەرىن انىقتاۋمەن اينالىستىق. ياعني, قانداي ءتۇرىن ونىمگە اينالدىرۋعا بولاتىنىن زەرتتەدىك. سوعان سايكەس فەرمەرلەر تۇتىنۋشىلاردى ساپالى ونىممەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ تابىس كولەمىن ارتتىرا الادى. بۇل ەلىمىزدەگى ورگانيكالىق ءونىم نارىعىن دا دامىتادى. كۇندەلىكتى تۇتىنىپ وتىرعان زاتتاردىڭ قۇرامىن زەرتتەگەندىكتەن, دۇكەندەردەگى ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ قاپتاماسىنا قاراپ-اق ساپاسىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن بىلۋگە بولادى», دەيدى مامان. ءا.اڭساباەۆانىڭ پايىمداۋىنشا, ءونىم ەڭ الدىمەن ەل اۋماعىندا سەرتيفيكاتتالۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, ستاندارتتارعا ساي كەلەتىندەرى «Organic KAZ» دەگەن جاسىل تۇسپەن جازىلعان, جاپىراقتىڭ سۋرەتى بار سايكەستىك بەلگىسىمەن بەلگىلەنۋى ءتيىس. ايتپەسە قاپتاماسىندا «گما (گەندىك موديفيكاتسيالانعان اعزالار)-سىز», «ەكولوگيالىق تازا ءونىم» دەپ كورسەتىلگەنىمەن, ساپاسىندا كىلتيپانى كوپ ونىمدەر ءورىپ ءجۇر.
باسشىلىقتىڭ اۋىسۋىنان قولداۋسىز قالدىق
مال شارۋاشىلىعى – قازاقتىڭ اتاكاسىبى. ال ونى زامان تالابىنا ساي دامىتۋ دا عالىمداردىڭ جۇمىسىن قاجەت ەتەدى. ءتورت تۇلىكتى وسىرۋدە قولايلى جاعداي جاساۋ مەن ساپالى, ەكولوگيالىق تازا, ورگانيكالىق قاۋىپسىز ەت-ءسۇت ونىمدەرىن الۋ بويىنشا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, PhD دوكتورى قۋانتار ءاليحانوۆ ارىپتەستەرىمەن بىرگە مالدا كەزدەسەتىن ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ساۋىقتىرۋ شارالارىن جۇرگىزەدى. عالىمدار ازىرلەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن الماتى مەن جامبىل وبلىستارىنداعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ وندىرىسىنە ەنگىزىپ ۇلگەرگەن. بۇدان بولەك جانۋارلارداعى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار جۇرگىزۋدە ارنايى دەزينفەكتسيالىق پرەپاراتتاردى پاتەنتتەپ, ونى مال جانە قۇس شارۋاشىلىقتارىندا قولدانىپ كەلەدى. «بىراق مۇنىڭ بارلىعى – عىلىمي جوبالارىمىزدى وندىرىسكە ەنگىزۋ, ءونىم ۇلگىسى رەتىندە عانا جاسالعان جۇمىستار. وسى ونىمدەردى ازىرلەۋمەن اينالىسقان عالىمدارعا ەشقانداي تابىس كەلمەيدى. ويتكەنى ءبىز پرەپاراتتاردى نارىققا شىعارىپ, ساتۋمەن اينالىسپايمىز. بىلايشا ايتقاندا, قولىمىزدان كەلەتىنىن كورسەتتىك, ويلاپ تاپتىق, شىعارىپ بەردىك. ال ونى ءارى قاراي تۇبەگەيلى تۇرمىسقا قولدانىپ كەتەتىندەي جاعداي جاسالماي وتىر. ماسەلەن, قازىر قازاقستاندا دەزينفەكتسيالىق پرەپاراتتار شىعاراتىن تسەح, زاۋىت جوقتىڭ قاسى, سوندىقتان رەسەي مەن قىتاي, بەلارۋستان ديستريبيۋتەرلىك جولمەن اكەلىنگەن قولجەتىمدى پرەپاراتتار كوپتەپ ساتىلۋدا. بىلتىر عانا جامبىل وبلىسىنداعى قۇلان اۋدانىنىڭ اكىمىمەن ينۆەستيتسيالىق جوبا ازىرلەگەنبىز. بىراق جىلدىڭ سوڭىنا قاراي اۋدان باسشىلىعىنداعى وزگەرىستەردەن كەيىن قولداۋسىز قالدىق. دەزينفەكتسيالىق زاتتار قۇياتىن بيۋدجەتتى شاعىن تسەحتىڭ ءوزى 8-10 ملن تەڭگە تۇرادى, وسىدان-اق ونىڭ قانشالىقتى قارجىلىق قولداۋعا تاۋەلدى ەكەنىن بىلۋگە بولادى», دەيدى جاس پروفەسسور.
ونىڭ ويىنشا, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى قورىنىڭ ءار سالا بويىنشا وزات جاس عالىمدارعا مەملەكەتتىك سىيلىقتار, ۇزدىك عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىنا گرانتتار, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە زەرتتەۋ جولدامالار, ۇزدىك ستۋدەنتتەرگە ستيپەنديالار تاعايىنداپ, قارجىلاي ماراپاتتالاتىن ينتەللەكتۋالدى سايىستار, ءتۇيىنى تارقاتىلماعان ماسەلەلەردى تالقىلايتىن ءتۇرلى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك كونفەرەنتسيالار مەن فورۋمداردى ۇيىمداستىرعانى ۇلكەن دەمەۋ بولىپ تۇر. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى دە 2020-2022 جىلدارعا عىلىمي جانە عىلىمي تەحنيكالىق جوبالار بويىنشا جاس عالىمداردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىن جاريالاپ, جاقىن ارادا وسى 3 جىلعا جالپى سوماسى 9 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن عىلىمي جوبالار ىرىكتەلەدى. دەگەنمەن, ءار عالىمدا كەمى 2-3 جوبادان بولاتىنىن ەسكەرسەك, ءبىردى-ەكىلى ۇيىمداردىڭ قارجىلىق قولداۋى تەڭىزگە قۇيعان تامشىداي-اق بولاتىنى ءسوزسىز.
P.S. بايقايسىز با, عالىم كۇندەلىكتى جۇمىسىمەن, ءاربىر جوباسىنىڭ جەمىسىمەن حالىققا, قوعامعا قىزمەت ەتىپ وتىر. ءبىز ءبىر پاراسىن عانا جازىپ وتىرمىز. قولداۋ دەدىك. «مەملەكەت عالىمدارعا جەتكىلىكتى قولداۋ كورسەتپەيدى نەمەسە كاسىپكەرلەر مويىن بۇرۋى كەرەك» دەيمىز. ال ءبىز ءوزىمىز ولاردى جۇرت بولىپ, كوپ بولىپ قولداپ ءجۇرمىز بە؟ ءيا, اقىنعا شاپان جاپقانداي, انشىگە دوللار سالىنعان كونۆەرت قىستىرىپ, ارقاسىنان قاققانداي, تىم بولماسا اكىمگە تاباق تارتقانداي. ءبىز وسى قولداۋدىڭ استارىندا باعالاۋدىڭ بارىن بىلەمىز بە؟ كىمدى باعالاۋ كەرەگىن شە؟.. ناق وسى سۇراققا جاۋاپ تاپقاندا عانا قولداۋ ءوزىنىڭ شىنايى يەسىن اداسپاي تابادى.
