قوعام • 12 جەلتوقسان، 2019

قونىس اۋدارۋشىلاردى قولداۋ دەڭگەيى قانداي؟

28 رەتكورسەتىلدى

«ەڭبەك» ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017 – 2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» قولعا الىنعان 2017 جىلدان بەرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا 4894 ادامى بار 1428 وتباسى كوشىپ كەلگەن.

سونىڭ ىشىندە بيىل 2117 ادامى بار 709 وتباسى كەلدى. وبلىستىق جۇ­­مىس­­پەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەت­تىك باعدارلامالار باسقار­ما­سى ورالماندار جانە ىشكى قونىس اۋدارۋ­شىلار جۇمىسىن جۇر­گىزۋ ءبولى­مىنىڭ باسشىسى الما اح­مەتوۆا الايدا 323 ادامى بار 81 وتباسى قايتا كو­شىپ كەتكەنىن ايتتى. «نەگىزگى سەبەپ، اۋا رايىنىڭ دەنساۋلىقتارىنا سايكەس­سىزدىگى بولدى. ايتپەسە ءبىز بەلگىلەن­گەن الەۋمەتتىك جاعدايلاردىڭ ءبارىن جاسادىق»، دەدى ول.

كوشىپ كەلۋشىلەر وبلىس­تاعى 13 اۋدانعا شاشىراي قو­نىستاندىرىلۋدا. ال پەتروپاۆل قالاسى قابىلدا­مايدى، ويتكەنى وبلىس ورتا­لىعىندا تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ قيىن
كورىنەدى.

قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ارقاي­سىسىنىڭ كوشىپ كەلۋ شى­عىنى ءۇشىن 88 مىڭ تەڭگەدەن تولەن­گەن. بۇل – وتباسى مۇشەلە­رىنىڭ ارقايسىسىنا تولەنەتىن شىعىن.  ونىڭ ۇستىنە 2018 جىلدان باس­تاپ كوشىپ كەلۋشىلەرگە اۋدان وكىلدەرى تاۋىپ بەرگەن ۇيلەرىن جالداۋ قۇنى تولەنەدى. ونىڭ كولەمى ءبىر ادامعا 15 اەك-تەن باستالادى. ەگەر وتباسىنداعى جاندار كوبىرەك بولسا، ونىڭ كولەمى دە وسەدى. مىسالى، ءتورت ادامدىق وتباسىنا پاتەر جالداۋ قۇنى 18 اەك بولادى. بۇل اي سايىن وسى وتباسىنىڭ پاتەر جالداۋىنا 45450 تەڭگە تولەنەدى دەگەن ءسوز. ول جىلدىڭ ون ەكى اي بويى تولەنەدى. ءتورت ادامى بار وتباسى ءۇشىن ءبىر جىلدا بارلىعى 545400 تەڭگە تولەنەدى دەگەن ءسوز. ەگەر كوشىپ كەلۋشى اۋىلدان ءوزى ءۇي تاۋىپ، ساتىپ الۋعا اقشا سۇراسا، ءبىر جىلدىق جالداۋ اقىسى تۇتاستاي قولىنا بەرىلەدى.  ەگەر ءۇيى بۇل اقشادان ارزان بولسا، ارتىعى وزىندە قالادى. قازىر اۋىلداعى ۇيلەر ارزان ەكەنىن ەسكەرسەك، بۇل اقشا جاقسى ءۇي الۋعا ەمىن-ەركىن جەتەدى. ال بۇدان قىمباتقا السا، ارتىعىن ءوزى تولەيدى. ارينە بۇل اقشانى الۋ ءۇشىن ساتىپ الۋ كەلىسىمشارتى
كەرەك.

ونىڭ ۇستىنە كوشىپ كەلۋشىگە ءۇيىنىڭ قاسىنداعى ون سوتىق جەر تەگىن بەرىلەدى، ال ەگەر بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلسە، «بيزنەس باستاۋ» باعدارلاماسى بويىنشا وقۋعا جىبەرىلەدى. بانكتەن ارناۋلى ميكرونەسيە الۋىنا بولادى.

بىلتىرعا دەيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كەلۋشىلەر وسى كولەمدە اقشا الىپ كەلگەن، ال بىلتىر بارلىق كەلۋشىلەر 414 وتباسى بولسا، سونىڭ ىشىندە 253 وتباسى عانا وسى قاراجاتتى العان. قالعانى ءۇي الماي، تەك جالداۋعا العاندىقتان، ولارعا اي سايىنعى جالداۋ اقىلارى ءالى تولەنۋدە.

بيىل كوشىپ كەلەتىن ازاماتتارعا قاناتقاقتى جوبا بويىنشا ارناۋلى ۇيلەر سالىنىپ جاتىر. 2021 جىلعا دەيىن بارلىق اۋداندار بويىنشا 2142 ءۇي سالۋ بەلگىلەنگەن.  Cونىڭ ىشىندە 428 ءۇي  بيىل سالىنۋدا. ءبىرازى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بەرىلمەك. بىراق ۇيلەردىڭ ماڭىنا قورا-قوپسى سالۋ قاراستىرىلماعان. بۇل ۇيلەر كوشىپ كەلۋشىلەرگە بەس جىلعا جالعا بەرىلەدى. اي سايىنعى جالداۋ قۇنى 8-10 مىڭ تەڭگەنىڭ ارالىعىندا بولماق. ال بەس جىلدان كەيىن ساتىپ الۋ قۇقى باستالادى. ەگەر ساتىپ الۋعا اقشاسى بولماسا، تاعى دا ون بەس جىلعا جالداۋ كەلىسىمشارتى ۇزارتىلادى. ءبىر ءۇيدىڭ باعاسى – 7 ميلليون تەڭگە.

كوشىپ كەلۋشىلەرگە جاڭا ءۇي سالۋ ماسەلەسىن وبلىستىق اكىمدىك كوتەرىپ، كەشەندى باعدارلاماعا ەنگىزگەن. قازىر قالاعا نەمەسە باسقا جەرلەرگە قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ كوبەيۋىنەن اۋىلداعى ۇيلەر ارزانداپ، ساتىلاتىن ۇيلەر كوبەيىپ جاتسا دا اكىمدىك وسىنداي شەشىمگە بارىپتى. ءبىز مۇنىڭ ءمانىسىن سۇراعانىمىزدا، الما احمەتوۆا ونداي ۇيلەردىڭ ەسكى ەكەندىگىن نەمەسە بىرنەشە جىل ساتىلماي تۇرعاندىقتان ءىشىنىڭ قۇتى كەتىپ، ۇلكەن جوندەۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى.

 – سوندىقتان، كوشىپ كەلۋشىنىڭ  كوڭىل-كۇيى بىردەن جاقسى بولۋ ءۇشىن جاقسى ۇيلەر ۇسىنىلادى. سونىمەن قاتار بۇل ۇيلەر تاراۋدىڭ الدىنداعى اۋىلدارعا ەمەس الەۋمەتتىك احۋالى ورتاشا نەمەسە جوعارى مەكەندەرگە سالىنادى. مۇنداي اۋىلداردا جول ءبىرشاما دۇرىس، مەكتەپ بار، ينتەرنەت قوسىلعان، – دەدى ول.

دەگەنمەن ءوزىمىز كورگەن ءبىر كەلەڭسىزدىكتەر تۋرالى دا سۇرادىق. ماسەلەن، ەسىل اۋدانىنداعى سپاسوۆكا دەگەن اۋىلدا وسىنداي ءۇش ءۇي سالۋ قولعا الىنىپتى. نەگىزىنەن باسقا ۇلت وكىلدەرى تۇرعان بۇل اۋىل تاراۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. مەكتەپتەرى جابىلعان. ال وسى اۋىلدان ون ەكى شاقىرىم جەردەگى قازاق اۋىلى مىزعىماي وتىر. مەكتەبى دە بار، وقۋى انا تىلىندە جۇرگىزىلەدى، وندا تەك جول ماسەلەسى شەشىلمەي تۇر. ۇيلەردى وسىنداي پەرسپەكتيۆاسى بار مەكەنگە سالۋ كەرەك ەمەس پە ەدى دەگەن سۇراعىمىزعا «بۇل جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ شەشكەنى، مۇمكىن اتالعان اۋىلعا دا كەلەسى جىلدارى ۇيلەر سالىنار» دەگەن جاۋاپ بەرىلدى.

جالپى، وبلىسقا كەلۋشىلەردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى ءتۇرلى جۇمىستارعا ورنالاستىرىلعان. ال بيىل كەلگەندەردىڭ 51 پايىزىنا جۇمىس تابىلىپتى. ولاردىڭ كوبى اۋىل شارۋاشىلىعىنا، ال ماماندىعى بار مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەر مەكتەپتەر مەن فەلدشەرلىك تىرەكتەرگە ورنالاستىرىلعان. مال، جەر تەلىمىن الىپ، بيزنەسپەن اينالىسىپ جاتقاندارى دا بار ەكەن. بيىل وسى باعدارلاماعا بيۋدجەتتەن 511 ملن تەڭگە بولىنگەن.

جاسىراتىنى جوق، مەملەكەتتىڭ بولگەن اقشاسىن الىپ، ارتىنان تايىپ تۇراتىن دا  جالعان كوشىپ كەلۋشىلەر بولۋى مۇمكىن عوي. سوندىقتان قاراجاتتىڭ ورىندى جۇمسالۋىن باقىلاۋ قانداي دارەجەدە ەكەندىگىن دە سۇرادىق. سويتسەك، كوشىپ كەلەتىن جاندار «جۇمىسپەن قامتۋ» ورتالىعىمەن الەۋمەتتىك كەلىسىمگە تۇرادى ەكەن. بۇل كەلىسىم ءبىر تارماعى بەرىلگەن اقشانى ورنىمەن جۇمسايتىندىعىنا مىندەتتەمە جۇكتەگەن. سونىمەن قاتار قاراجاتتى الىپ، كەتىپ قالعىسى كەلسە، ادام ونى قايتارۋعا دا مىندەتتەمە الادى. ال مىندەتتەمەسىن ورىنداماسا  قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىرايدى.

قىسقاشا ايتقاندا، سولتۇستىككە كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى وسىنداي. ارينە، قىتىمىر قىس ولارعا قۇشاعىن اشا قويماس، دەگەنمەن وسىندا كەلگەلى اۋا-رايى جاعىپ، دەنساۋلىعىم تۇزەلە باستادى دەيتىندەر دە جوق ەمەس. ال جۇمىسقا قابىلداعان شارۋا قوجالىقتارى كوشىپ كەلۋشىلەرگە قامقورلىق جاساۋعا مىندەتتەمە الادى. ولارعا مەملەكەتتەن سۋبسيديا تولەنەدى.

مىنە، بۇگىنگى تاڭدا كوشىپ كەلۋشى اعايىندارعا جاسالىپ جاتقان جاردەمنىڭ احۋالى وسىنداي.

 

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار