سۋرەتتە: سولدان وڭعا قاراي «پەتروۆكا» سەلوسىنىڭ تۇرعىنى بەيىمبەت, پروفەسسور-ولكەتانۋشى زارقىن تايشىباي, ءالتيدىڭ شوبەرەسى ناعاشىباي بارلىباەۆ جانە اۆتور
ءالتيدىڭ جامبىل اۋدانىنداعى «قىزىل وي» دەگەن جەردەگى «پەتروۆكا» (قازاقشاسى «باقىر ىلگەن») سەلوسىنىڭ تۇبىندەگى قىستاۋىنا جۋىردا ءبىز دە ات باسىن تىرەگەن ەدىك. جەر جارىقتىق ۇستىندە نە بولىپ جاتسا دا كوتەرىپ, سول قالپىندا جاتىر. اينالادا قارا جەل سوعىپ, ىزعار بولىپ تۇرسا دا, قالىڭ اعاشتىڭ كەڭ قويناۋىنداعى ءالتيدىڭ قىستاۋى تىپ-تىمىق, جانعا ءجايلى ءبىر قالىپ تانىتادى. ونىڭ ءتورت ءۇيىنىڭ ورنى دا جاقسى ساقتالعان. ارقايسىنىڭ اۋماعى جوبامەن 100-120 شارشى مەتردىڭ اينالاسى. كەڭەس وكىمەتى ورناپ, ءالتيدىڭ بالالارىن جەر اۋدارعاندا اعاش ۇيلەرىن جاڭادان اشىلعان اۋداننىڭ ورتالىعى مايبالىق اۋىلىنا ءتۇرلى كەڭسەلەر سالۋ ءۇشىن بۇزىپ اكەتكەن ەكەن.
ءوزىنىڭ ءالتي قىستاۋىنا تۇسكەن وقيعاسىن جازۋشى كىتابىندا «ميلليونەردىڭ ءۇيى» دەگەن تاقىرىپپەن بىلاي سيپاتتاعان: «قالىڭ قاراعاشتىڭ ىعىنا ورنالاسقان ءالتيدىڭ قىستاۋىنا ءبىز ىمىرتتاتىپ جەتتىك. بۇل قىستاۋ قازاقتىڭ مەن كورگەن وزگە قىستاۋلارىنىڭ بىرەۋىنە دە ۇقسامايدى. مۇنداعى قىستاۋ قالا تارتىبىمەن كوشە بولىپ سالىنعان, قاڭىلتىر شاتىرلى, بيىك قاراعاي ۇيلەر. ولاردىڭ ارالارىنا شۇبالا سالىنعان قويان-جون اعاش سارايلار...». ال ءالتيدىڭ بايلىعى تۋرالى سەرىكتەرىنەن ەستىگەن اڭگىمەلەرىنە قاراعاندا ول قورعان قالاسىندا بانك ۇستاعان ءتورت ميلليونەردىڭ ءبىرى ەكەندىگى, ەكى مىڭداي جىلقىسى, سونىمەن بىرگە كۇنىنە ءۇش شەلەك ءسۇت بەرەتىن نەمىستىڭ قىزىل-قاسقا «شۆيتس» سيىرىن مول ۇستايتىندىعى ايتىلادى. وسى وقيعادان ءبىر جىل بۇرىن ءالتي حالىقپەن كەزدەسۋگە كەلگەن الاشوردانىڭ ءجۇز شاقتى ازاماتىن قوناق قىلىپ, جەكە ءوزى كۇتكەندىگى ايتىلادى. بۇل تۋرالى سولاردىڭ اراسىندا بولعان ءسابيتتىڭ جول سەرىگى باكەننىڭ اۋزىنان بىلاي جازىلعان: ء«التي قاجى بىلايعى جۇرتقا: «اۋىلدان كەلگەن جابايى قوناقتاردى سەندەر كۇتىڭدەر, وقىعان ازاماتتاردى ءوزىم كۇتەيىن» دەپتى. ازامات سانى جۇزگە تارتا كىسى ەكەن. سولاردى ءالتي قاجى ءوزىنىڭ جازعى ءۇش ۇيىنە ءبولىپ تۇسىرەدى دە, شاھار عۇرپىن ىستەپ, استى اركىمگە جەكە ىدىسپەن بەرگىزەدى. سوندا وسى ءۇيدىڭ ساندىقتارىنان بۇرىن ەشكىم كورمەگەن, نەشە ءتۇرلى كارلەن شاشكەلەر مەن فارفورلى قىمبات تارەلكەلەر ديۋجينالاپ شىعىپتى. قىزىلجاردان, ومبىدان كەلگەن ازاماتتار «اپىر-اي, قازاقتا دا مۇنداي م ۇلىك بولادى ەكەن!» دەپ اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمدى. كەشكە قوناقتار جاتاردا تەڭدەپ بۋعان كىلەمدەردەن ينە-جىپتەن جاڭا شىققان نەلەر اسىل كورپە-جاستىقتار الىنىپ, جۇزدەن اسا قوناققا مول جەتتى».
ءالتيدىڭ بايلىعىن وسىلاي تانىتقان جازۋشى سول كەزدەگى تسەنزۋرانىڭ قىراعىلىعىنا قاراماي وزدەرى قونعاندا ونىڭ بالاسى سادۋاقاس پەن كەلىنى ىبىشتىڭ جالشىلارىمەن بىرگە جۇمىس ىستەپ, ۇيگە وتە كەش كىرگەنىن ايتادى. ول كەزدەگى يدەولوگيا بويىنشا بايلار پارازيت, ارامتاماق, وزدەرى جۇمىس ىستەمەي تەك حالىقتىڭ ەڭبەگىن سوراتىندار بولىپ سۋرەتتەلۋى كەرەك ەدى عوي. بىراق سابەڭ شىندىقتى دا كورسەتىپ كەتەدى. الايدا دالاعا شىعىپ, جالشىلاردىڭ ۇيىنە بارعاندا ولاردىڭ تىم اۋىر تۇرمىستا ەكەنىن, ەڭبەكتەرىنىڭ قانالاتىنىن دا ساياساتتىڭ ىعىنا سايكەس بايانداپ, «شىندىقتى وتىرىككە وراپ», وتكىزىپ جىبەرگەن سياقتى. سونىڭ ىشىندە اكەسى ولگەندە ەلۋ شومەلە ءشوبىم بار ەدى دەپ ءالتيدىڭ جالعىز سيىردىڭ تورپاعىن العانىن دا جازادى. ء وزى مىڭعىرعان باي بولسا, ءوزى قاجى بولسا ءالتي ءبىر تورپاققا بولا جەتىمدى جىلاتۋشى ما ەدى؟ بۇل ءتىپتى مۇسىلمانشىلىققا جات قوي. وسىندايلارىن وقىعان اۋىلدىڭ اقساقالدارى كەيىن ءسابيت مۇقانوۆ ەلىنە كەلگەندە وتىرىگىن بەتكە باسىپ, ايىپتاعان ەكەن. وعان جازۋشى وسىلاي دەمەسەم, بايدى جامانداماسام جازعانىم شىقپاس ەدى دەپ اقتالعان ەكەن.
جوعارىدا ايتقان كازاكتاردىڭ «پەتروۆكا» حۋتورى ءالتيدىڭ قىستاۋىنا ءتورت-بەس شاقىرىم جەردە. كەيىن ول ۇلكەن ەلدىمەكەن بولىپ, «وكتيابردىڭ 60 جىلدىعى» اتىنداعى كەڭشاردىڭ ورتالىعىنا اينالدى. وسى سەلودا تۇراتىن ۆيكتور شاپوۆالوۆ دەگەن جەتپىستەن اسقان قارتتىڭ اجەسى پەلاگەيا ءالتيدىڭ ساۋىنشىسى بولعان ەكەن. «مەنىڭ اتام مەن اجەم ۋكراينانىڭ پولتاۆا گۋبەرنياسىنان وسى جاققا قونىس اۋدارعاندار. وتە كەدەي, اش-جالاڭاش بولعان ەكەن. اجەم ءالتيدىڭ ۇيىنە جالدانىپ, ساۋىنشىسى بولىپتى. تەك سودان كەيىن عانا اۋىزدارى اققا تيەدى. مارقۇم ولە-ولگەنشە ءالتيدى مەيىرىمدى كىسى, تاماشا ادام ەدى دەپ ماقتاپ وتىراتىن», دەيدى ۆ.شاپوۆالوۆ.
وسى جەردىڭ تۋماسى بولعان, بەرتىنگە دەيىن ومىرگە ءسۇرىپ, 1987 جىلى ومىردەن وتكەن ورازالى ۇلى كامالي دەگەن كىسى دە ءالتيدىڭ جىلقىسىن باعىپ, جالداۋدا بولسا دا قاجىنىڭ ادامگەرشىلىگى مەن كىسىلىگى تۋرالى كوپ اڭگىمە ايتادى ەكەن. ءالتي قاراۋ باي ەمەس, كوزى اشىق, جاڭا زامانعا لايىق ءومىر سۇرۋگە تىرىسقان. ول مال عانا ساتپاي, ومبىعا, قورعانعا ەت-ءسۇت ونىمدەرىن, تەرى ت.ب. شىعارىپ وتىرعان. الاشوردالىق ازاماتتاردى قارسى الىپ, ولارعا قولداۋ بىلدىرگەندىگى, الاش تۋىنىڭ كوتەرىلۋىنە جاقتاس بولعاندىعى جوعارىداعى دەرەكتەردەن كورىنىپ تۇر.
مىنە, سابەڭ ساياساتتىڭ سالقىنىمەن عانا جامانداۋعا ءماجبۇر بولعان ءالتي ميلليونەر وسىنداي ادام بولعان. ول 1873 جىلى تۋىپ, 1925 جىلى 52 جاسىندا ءوزىنىڭ قىستاۋى «بيبالايدا» ومىردەن وتكەن. ۇرپاعى ۇلى كامپەسكەگە ىلەگىپ, 1928-ءشى جىلدان باستاپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. اۋەلى اقتوبە وبلىسىنا جەر اۋدارىلىپ, ودان ەلگە جاقىن كەلمەك بولىپ, ءسىبىر ورماندارىنداعى اۋىل-سەلولارعا قونىستانىپ, بىراق نكۆد-نىڭ, كەيىن كگب-نىڭ تۇرتپەكتەي بەرۋى سالدارىنان ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە ءجيى كوشۋگە ءماجبۇر بولىپ, بارلىعى ون جەتى رەت مەكەن اۋىستىرىپ, تەك بەرتىن عانا ەلگە كەلگەن. وندا دا اتا-باباسىنىڭ تۋعان جەرىنە تۋرا كەلۋگە قورقىپ, «بەلوە» دەگەن ورىس سەلوسىنا قونىستانعان. فاميليالارىن دا ارعى اتالارى بارلىبايدىڭ اتىنا جازدىرعان. الايدا نەمەرەسى سابىر قانشا قۋعىن-سۇرگىندە جۇرسە دە ءوز بالالارىنىڭ بارىنە جوعارى ءبىلىم اپەرىپ, سونىمەن بىرگە اتا-باباسىنىڭ كىم بولعانىن ءبىلدىرىپ وتىرىپتى. ولاردىڭ ءبارى كەڭەس وداعى جىلدارىندا ۇلكەن قىزمەتتەر ىستەدى. سونىڭ ىشىندە بەس بىردەي بالاسى كەڭشار ديرەكتورلارى بولدى. تەكتىلىك دەگەن سول, انە. ول تۋرالى ءبىز كەزىندە ء«بىر وتباسىدان - بەس ديرەكتور» دەگەن ماقالانى «ەگەمەنگە» جازعان بولاتىنبىز.
ءالتي مەكەن ەتكەن قازىرگى جامبىل اۋدانىنا 1985 جىلى شوبەرەسى, جوعارىدا ايتىلعان بەس ديرەكتوردىڭ ءبىرى ەسماعانبەت بارلىباەۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ كەلەدى. ول كەزدە ءالتيدى كوزى كورگەن اقساقالدار دا, تۋىستارى دا, اكەسى دە بار, ءبارى قاجىنىڭ ورلانعان زيراتىن كورسەتىپ, ونىڭ باسىنا شوبەرەلەرى قازىرگى بەلگىنى قويادى.
«ورنىندا بار وڭالار» دەگەن ەمەس پە, قازىر ءالتيدىڭ تەكتى ۇرپاعى ونى عانا ەمەس ار جاعىنداعى تابەي, ءتاشتيت, يتەمىر جانە ت.ب. اتالارىن دا جوقتاپ, ءبارىنىڭ باسىنا كەسەنە ورناتۋدىڭ قامىندا ءجۇر. ولاردىڭ ەلگە جاساعان ەڭبەگى تۋرالى ء«بىر وتباسىنىڭ تاعدىرى», «دارا جول» دەگەن كىتاپتار جازىلدى. بۇل ەڭبەكتەر ەلدىڭ اۋزىنداعى اڭگىمەلەرگە عانا ەمەس ارحيۆ قۇجاتتارىنا نەگىزدەلگەن. كەزىندە اعا سۇلتان ەسەنەيدىڭ زاسەداتەلى, ودان كەيىن بىرنەشە جىل بولىس بولعان تابەيدىڭ كىسىلىگىن, قازاقتاردى كازاكتاردىڭ وزبىرلىعىنان قورعاپ, تارتىپ العان جايىلىمدارىن پاتشانىڭ جوعارى اكىمدىكتەرىنە شاعىنا وتىرىپ, قايتارتقاندىعى تۋرالى ءوزىمىز دە «ەگەمەنگە» بەرتىن جازعان بولاتىنبىز («ەلدىڭ ەسىندەگى ەر تابەي», «ە.ق», 05.07.2019 ج.).
«ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالالارىنا سايكەس ۇلتىمىزدىڭ ۇستىنى بولعان ەرلەردىڭ ەسىمى جاڭعىرتىلىپ جاتقاندا ءبىزدىڭ دە كەزىندە ەلگە تۇتقا بولعان اتالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى جاڭعىرتىلعانىن قالايمىز», دەيدى وسى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ جۇرگەن ءالتيدىڭ ءبىر شوبەرەسى ناعاشىباي بارلىباەۆ مىرزا. ولار الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, وعان بەلگىلى تاريحشى, ادەبيەتشى عالىمداردى شاقىرماق. كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىن كىتاپ ەتىپ شىعارۋدى دا جوسپارعا ەنگىزىپ قويعان. ءسويتىپ, ۇرپاقتارى اتالارىنىڭ اتىن جاڭعىرتۋدى ويلاپ ءجۇر. ءاربىر اۋلەت اتاقتى اتالارىنىڭ جولىن وسىلاي ىزدەسە, جالپى ۇلتتىق سانامىز جاڭعىرا تۇسەرى ءسوزسىز.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
