1924 جىل, 7 قاراشا, تاشكەنت قالاسى. ۇلى قازان توڭكەرىسىنىڭ 7 جىلدىق مەرەكەسى ۇلكەن سالتاناتپەن تويلانۋدا. كوشەلەردە ىعى-جىعى حالىق. شەرۋ. رەۆوليۋتسيانى داڭقتاعان پلاكاتتاردى, قىزىل تۋلاردى كوتەرگەن ەل ساپ تۇزەپ, اندەتىپ كەلەدى. ولاردىڭ الدىڭعى قاپتالىنان 14 جاسار بالا جۇگىرىپ شىقتى. سول يىعىندا – دوربا, جوعارى كوتەرگەن وڭ قولىندا – گازەت. «قارا قىرعىز گازەتى! قارا قىرعىز گازەتى! الىڭدار, جولداستار!» دەپ تىنىمسىز ايقايلاپ, جۇگىرىپ كەلەدى. بۇل بالا قىرعىزدىڭ تۇڭعىش باسىلىمى – «ەركين توو» («ەركىن تاۋ») گازەتىنىڭ شابارمانى ماماسالى ابدۋكاريموۆ بولاتىن (بۇل كىسى كەيىن «قىزىل قىرعىزستان» دەپ اتالعان وسى گازەت رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولدى). رەداكتسيا ۇجىمى «بالانىڭ قولى جەڭىل» دەپ العاشقى سانىنىڭ بوياۋى كەپپەگەن نۇسقالارىن بالا ارقىلى ەلگە شىعارۋدى ۇيعارعان ەكەن.
«كىرگىز تۋسۋنىڭ» «ەركين توو» دەپ اتالعان العاشقى نومىرلەرىن شىعارۋعا بەلسەنە قاتىسقان, 1998 جىلى 98 جاسىندا دۇنيەدەن قايتقان اكادەميك حۋسەين قاراساەۆ «ەركين توو» دەپ قويدىق اتىڭدى» دەگەن جانە باسقا دا ەستەلىك جازۋلاردى قالدىرعان.
«مەن قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە وسمونقۇل اليەۆ (گازەتتىڭ ءبىرىنشى رەداكتورى – ن.ب) وزىنە شاقىرىپ الدى دا: «سەن «ەركين توو» گازەتىندە جۇمىس ىستەيتىن بولاسىڭ. ءبىر جاعىنان وقۋىڭدى وقي بەرەسىڭ. قاراقولدان سىدىق قاراشەۆتى الدىردىق. سەنىمەن بىرگە وقىپ جۇرگەن مۇستافا اقماتوۆ تا كوررەكتور بولىپ جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ماقالالار جازدىرۋ كەرەك. ماقالا جازۋعا جاتتىققان ادامدار بىزدەن ءالى شىققان جوق. قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسىمەن تولىق تانىسسىڭ. گازەتكە شىققان ماقالانىڭ ورفوگرافياسىنا سەن جاۋاپتى بولاسىڭ. 7 قاراشادا ءبىرىنشى سانىن شىعارۋ كەرەك. وپ-وڭاي ءىس دەپ قاراما. بۇگىننەن باستاپ جوعارى قىزمەتتەردەگى جاۋاپتى ادامدارعا بارىپ, ماقالا جازدىر.ولاردىڭ جازعاندارىن جاقسىلاپ وڭدەپ شىق. ودان كەيىن مەن ۇستىنەن قارايمىن. كومسومول دەگەن جىگەرلى بولادى. ەگەر ۇلكەن قىزمەتتەگى ادامدار مەكەمەسىنەن تابىلماسا, ۇيلەرىنە بار. قىسقاسى, ماقالا جازدىراسىڭ. تاشكەنتتىڭ ەسكى شاھارىندا ءبىرىنشى تيپوگرافيا بار. گازەتىمىز سودان شىعادى», دەدى.
گازەت شىعارۋ شىنىندا دا وڭاي بولماعان. اراب تاڭبالارىنا نەگىزدەلگەن قىرعىز ءالىپبيىنىڭ جاسالعانىنا از عانا ۋاقىت ءوتىپ, ءالى تولىق مەڭگەرىلمەگەن كەز. باسپاحانادا قىرعىز ارىپتەرىنىڭ قالىپتارى بولماعان. سول كەزدە تاشكەنتتە شىعىپ جاتقان قازاقتىڭ «اقجول», وزبەكتىڭ «قىزىل وزبەكستان» گازەتتەرىنىڭ مىرىشتان قۇيىلعان ارىپتەرى پايدالانىلعان. بەلگىلەي كەتسەك, قىرعىز گازەتىنىڭ العاشقى ءارىپ تەرۋشىسى قىرعىزستاندىق قازاق سالىح تلەۋباەۆ بولعان. بۇل كىسى ماقالا جازىپ, تىلشىلىك قىزمەتتى دە اتقارىپتى.
قىرعىزدىڭ انا تىلىندەگى ءبىرىنشى گازەتىن شىعارۋعا سول كەزدەگى وقىعان ازاماتتار, جەتەكشى قىزمەتتە جۇرگەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى تۇگەل قاتىسقان. ولاردىڭ قاتارىندا ابدىكەرىم سىدىقوۆ, يۋسۋپ ابدراحمانوۆ, يشەنالى اراباەۆ بار. 1922-1924 جىلدارى تاشكەنتتە تۇركىستان اسسر-ءىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىن باسقارىپ تۇرعان ي.اراباەۆ 1923 جىلى اراب ارىپتەرىنىڭ نەگىزىندە كەڭەس داۋىرىندەگى ءبىرىنشى قىرعىز ءالىپبيىن جاسايدى. ونىڭ 1924 جىلى جارىققا شىعارعان «قىرعىز الىپپەسى» جانە جىل اياعىنا تامان شىققان «ەركين توو» ەلدىڭ ساۋاتىن اشقان وقۋلىقتىڭ ءرولىن اتقارعان. ي. اراباەۆ بۇرىنىراق, 1911 جىلى ۋفا قالاسىنان قىرعىز جانە قازاق بالالارىنا ارنالعان «الىپپە» كىتابىن شىعارعان ەكەن.
«ەركين توو» گازەتى 1927 جىلدىڭ 16 قازانىنان باستاپ «كىزىل كىرگىزستان», 1956 جىلدان باستاپ «سوۆەتتيك كىرگىزستان», 1991 جىلدان باستاپ «كىرگىزستان تۋسۋ», بىرنەشە ايدان كەيىن «كىرگىز تۋسۋ» دەپ شىعا باستاعان. وسى جىلى گازەتتىڭ باستاپقى «ەركين توو» اتىن قايتارىپ الۋدىڭ ءساتى كەلگەندەي بولعان. بىراق جوعارى جەتەكشىلىك قىرعىز جانە ورىس ءتىلدى ەكى گازەتتىڭ اتىندا «قىرعىز» دەگەن ءسوز مىندەتتى تۇردە بولسىن دەپ شارت قويعان. سول كەزدە مەن «سوۆەتسكايا كيرگيزيا» گازەتىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەدىم. رەداكتسيادا ءبىر عانا قىرعىز جۇمىس ىستەيتىن, ۇجىم «قىرعىز» دەگەن ءسوزدى قوسقىسى كەلمەگەن, امالدارىنىڭ جوعىنان قازىرگى «سلوۆو كىرگىزستانا» اتىن تاڭداپ الدى. «كىرگىزستان تۋسۋنان», «كىرگىز تۋسۋنا» ءوتۋ ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ساياسي شەشىم بولدى. بۇدان كەيىن بارىپ, ەل «قىرعىزستان رەسپۋبليكاسى» ەمەس, «قىرعىز رەسپۋبليكاسى» دەپ اتالدى. باسە, 1924 جىلى گازەتتىڭ العاشقى سانى جارىق كورەردە ۇيىمداستىرۋشىلار جانە گازەت شىعارۋعا قاتىسقاندار گازەتكە ات قويۋدى تالقىلاعان. كوپشىلىگى «تاۋ» دەگەن ءسوز بولۋى كەرەك, قىرعىز ەلى تاۋلى جەردى مەكەندەيدى. تاۋ – ءبىزدىڭ تىرەگىمىز.تاۋ بيىكتىكتىڭ جورالعىسى دەسكەن. قانداي تاۋ؟ قىرعىزستان تاۋى ما؟ سوۆەتستان تاۋى ما؟ اقىرىندا يشەنالى اراباەۆتىڭ ۇسىنۋىمەن گازەتكە «ەركىندىك العان ەل» ماعىناسىندا «ەركين توو» دەگەن ات تاڭدالادى. 1924 جىلدىڭ 14 قازانىندا ءبىر اۋماعى تۇركىستان اسسر-ءىنىڭ قۇرامىندا تاشكەنتكە قاراعان, تاعى ەكى اۋماعى اۋليەاتا مەن ۆەرنىيعا قاراعان قىرعىز ەلىنىڭ تۇتاس قارا-قىرعىز اۆتونوميالىق وبلىسى قۇرىلعان. ءسويتىپ سوۆەتتىك قىرعىز مەملەكەتىنىڭ ىرگەسى قالانعان. تۇڭعىش گازەتتىڭ جارىق كورۋى وسى وقيعامەن, قىرعىز ەلىنىڭ ءوزىن ءوزى باسقارىپ ەركىندىك الۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ال ەندى قىرعىزدىڭ «قارا قىرعىزدان» ارىلۋى قازاق ەلىنىڭ «كيرگيز» اتاۋىنان ارىلۋمەن بايلانىستى.
نازاربەك بايجىگىتوۆ,
قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى «قىرعىز تۋى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى
بىشكەك
