جيىندى ۇيىمداستىرۋشىلار بۇل فاكتور ولاردىڭ ءبىر-ءبىرىن جاقىننان تانۋىنا جانە تاريحي قۇندىلىقتارىنا سىيلاستىقپەن قاراۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر.
يۋنەسكو-نىڭ الماتىداعى وكىلدىگىنىڭ جەتەكشىسى جانە كلاستەرلىك بيۋرونىڭ ديرەكتورى كريستا پيككات حانىمنىڭ پايىمداۋىنشا, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم (تجكب) وكىلدەرى اراسىندا ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا مەن ءداستۇرلى ءبىلىمدى ناسيحاتتاۋ تەك ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ورتالىق ازياداعى جانە ودان تىس جەرلەردەگى مادەني ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن ماڭىزدى.
الەم حالقى يۋنەسكو-نى جەكەلەگەن حالىقتاردىڭ عاسىردىڭ سۇزگىسىنەن امان وتكەن مادەني, ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتارىنىڭ قورعاۋشىسى دەپ تانيدى. ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ رەپرەزەنتاتيۆتىك تىزىمىنە قازاقستاننان ەنگىزىلگەن ەلەمەنتتەردىڭ قاتارى وننان اسىپ قالدى. 2018 جىلى قورقىت اتا مۇراسى مەن قازاق اتبەگىلەرىنىڭ كوكتەمگى جورالعىلارى, اسىق ويىندارى, كوكپار دا وسى تىزىمگە ەنگەن بولاتىن.
يۋنەسكو جانىنداعى ICHCAP باس ديرەكتورى سونگ ەن پاركا ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە جەكەلەگەن ەلدەردىڭ مادەني, ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتارى جىل وتكەن سايىن تولىعىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. مىسالى, تەك 2018 جىلى وزبەكستاننىڭ, تاجىكستاننىڭ جانە قىرعىزستاننىڭ ۇلتتىق ويىندارى مەن سالت-داستۇرلەرى الەمدىك ماڭىزى بار مادەني مۇرا رەتىندە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قورعاۋىنا الىنعانىن, ولاردىڭ الەمدىك مادەني مۇرالاردىڭ لاندشافتىنا وزگەرىستەر ەنگىزگەنىن ايتتى. ەندىگى مىندەت – ونىڭ مەكتەپ نەمەسە جوو اكادەميالىق باعدارلامالارىمەن ينتەگراتسيالانۋىنا جول اشۋ. بۇل قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, الەمدىك تىزىمگە ەنگەن مادەني مۇرالاردى مەكتەپ باعدارلامالارى ارقىلى ناسيحاتتاۋ. سونگ ەن پاركا مىرزانىڭ ايتۋىنشا, بۇل ۇسىنىس مەديانارىق ءۇشىن جاڭالىق بولماۋى ءتيىس. وسىعان دەيىن يۋنەسكو-نىڭ باس كەڭسەسىندە كەلىسىپ, بەكىتىلىپ, ءتىپتى ونىڭ باعىت-باعدارى دا بەلگىلەنىپ قويىپتى. ەندى جەكەلەگەن ەلدەردىڭ ۇسىنىستارىن ەستۋ, قاجەتتىلەرىن قاپەرگە الۋ عانا قالعان.
قىرعىزستانداعى «ۋنۋم» مادەني پىكىر الماسۋ جانە مادەنيەتتەردىڭ توعىسۋى ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ايجارقىن قوجوبەكوۆا ءوز ەلىندە بۇل سالادا ءبىراز تىرلىكتەردىڭ باسى قايىرىلىپ قويعانىن ايتتى. مەكتەپ باعدارلامالارىندا تاريح ءپانى بويىنشا ءار تاقىرىپتاردا شاشىلىپ جۇرگەن جەكەلەگەن ۇلتتاردىڭ مادەني مۇرالارىن جيناستىرۋ تۋرالى ۇسىنىستى قىرعىز بيلىگى دە قۇپ العان. ەندى سولاردىڭ باسىن قوسىپ, مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ كەرەك. «قوعامنىڭ «بۇدان كەيىن نە بولادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋى زاڭدىلىق. ەندى وسى پاندەردى اكادەميالىق نەگىزدەپ بەرەتىن مامانداردى دايىنداۋ دا كۇن تارتىبىنە شىعادى. سول سەبەپتى مۇنى دا مينيسترلىك پەن يۋنەسكو دەڭگەيىندە ءبىر پىسىقتاپ الۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى ايجارقىن قوجوبەكوۆا.
قازاقستانداعى يۋنەسكو مەكتەپتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى يۋليا كيم دە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بۇل باعىتتا قامسىز جانە ارەكەتسىز وتىرماعانىن جەتكىزىپ, وزدەرى دايىنداپ وتىرعان قاناتقاقتى جوبا تۋرالى ايتىپ ءوتتى. ازىرشە ول زەرتتەۋ جانە تالقىلاۋ دەڭگەيىندە ەكەن.
قىرعىز ەلىندەگى جاعداي ءتارىزدى جەكەلەگەن حالىقتاردىڭ مادەني مۇرالارى تۋرالى اقپاراتتار از. ونى ىزدەۋ ءۇشىن مينيسترلىكتەردىڭ, ءتىپتى يۋنەسكو-نىڭ سايتتارىن ءسۇزىپ شىعۋعا تۋرا كەلىپتى. ودان بولەك جەكەلەگەن ءپروفيلدى مامانداردىڭ ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتار تۋرالى تۇسىنىگى بىرجاقتى ەمەس. ونى يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا ارنالعان تاريحي ەسكەرتكىشتەرمەن شاتاستىرۋ دا باسىم. سول سەبەپتى مۇنداي مەملەكەتارالىق ماڭىزى بار شارالاردى قولعا الماستان بۇرىن, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وسى سالاداعى وكىلدەرى تاعى ءبىر كەزدەسىپ, ءبىراز ماسەلەلەردى پىسىقتاپ العان ءجون. «مەكتەپتەردە جانە جوو مەن يۋنەسكو وكىلدەرى, ماتەريالدىق ەمەس مادەني قۇندىلىقتاردى زەرتتەيتىن ساراپشىلار اراسىندا بايلانىس جوق. ونى كۇشەيتۋ كەرەك. سودان سوڭ يۋنەسكو قاراۋىنا العان مادەني مۇرالار تۋرالى اقپاراتتاردى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تۇسىنىگىنە قاراپ بەيىمدەۋ كەرەك» دەپ اتاپ ءوتتى يۋليا كيم. بۇل پىكىردى تاجىكستاننان كەلگەن ساراپشى اليشەر يكراموۆ تا قولداپ شىقتى. بۇل جايتتى تەرەڭدەتىپ زەرتتەۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۇيىم شەڭبەرىندە گرانت نەمەسە مارتەبەسى سوعان لايىقتى سىياقى تاعايىنداۋ كىدىرىپ, كەشەۋىلدەپ جاتقان تىرلىكتەردىڭ ءدۇر ەتىپ كوتەرىلۋىنە سەپ بولادى ەكەن.
پلەنارلى سەسسيانىڭ ءتۇيىن ءسوزىن العان سونگ ەن پاركا مىرزا يۋنەسكو-دا جەكەلەگەن حالىقتاردىڭ قورعاۋعا الىنعان بولىمىندە مالىمەتتەر جەتكىلىكتى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. «مادەني مۇرا سەنى وزگەلەردەن ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن فاكتور. باسقالارعا ۇقسامايتىن ەرەكشەلىگىڭدى جان-جاعىنداعى ەلدەردىڭ مادەني مۇراسىن زەرتتەگەندە عانا تانيسىڭ. بۇل پروتسەستى جەدەلدەتۋ سانى از نەمەسە وركەنيەت كوشىنە ەندى قوسىلعان ەلدەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن تانىلۋىنا ىقپال ەتەدى» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى سونگ ەن پاركا.
