100 • 21 قاراشا، 2019

ۇلكەن جولدىڭ ۇزىكتەرى

64 رەتكورسەتىلدى

«ۇشقىن»

1919 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا ورىنبور قالا­سىندا باسىلىپ شىققان «ۇشقىندا» حالەل ەسەنباەۆ، ءماننان تۇرعانباەۆ، تاميمدار سافيەۆ، ەشمۇحاممەد بەگاليەۆ جانە بەرنياز كۇلەەۆ سەكىلدى ازاماتتار ەڭبەك ەتكەن. گازەتتىڭ العاشقى سانىندا باسقارمانىڭ «وقۋشىلارعا» دەگەن ۇندەۋ ماقالاسى، ەرعالي الدوڭعاروۆتىڭ «سيەزگە ازىرلەنىڭدەر» ماقالاسى مەن اقىن بەرنياز كۇلەەۆتىڭ «ۇشقىنعا» اتتى ولەڭى جاريالانعان. گازەت ءوز زامانىندا قوعام­داعى وزگەرىستەردىڭ بارىسىن، جەر-سۋ، وقۋ-اعارتۋ ماسەلەلەرىن كەڭىنەن جازدى. حالەل ەسەنباەۆ، بەرنياز كۇلەەۆ رەداكتورى بولدى.

«ۇشقىن» باسپاحانانىڭ السىزدىگىنەن، مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن باستاپقىدا ايىنا ءبىر رەت قانا شىعىپ وتىرعان. كەيىننەن اپتاسىنا ءبىر رەت، تەك قازان ايىندا سوۆەتتەردىڭ قۇرىلتاي سەزى شاقىرىلۋىنا بايلانىستى اپتاسىنا ەكى رەت جارىق كورگەن. سوڭعى ءنومىرى 1920 جىلى 25 قازاندا شىقتى.

 جالپى، «ۇشقىننىڭ» وتىز التى ءنومىرى جارىق كورگەن. بۇگىندە گازەتتىڭ سارعايعان تىگىندىسى الماتى­داعى «عىلىم ورداسى» رمك عىلىمي كىتاپ­حاناسىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر.

1

 «ەڭبەك تۋى»

«ۇشقىن» گازەتىنىڭ زاڭدى جالعاسى «ەڭبەك تۋى» 1920 جىلدىڭ 13-قاراشاسىندا ورىنبور قالاسىندا جارىق كوردى. گازەتتى رەداكتسيالىق القا شىعاردى. نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىسى ساكەن سەيفۋللين – «ماناپ-شاميل» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن باس ماقالالاردى جازىپ وتىردى.

گازەتكە ت.رىسقۇلوۆ، م.تۇرعانباي، ج.اي­ماۋىتوۆ، س.سادۋاقاسوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ، م.جۇ­ما­باەۆ، م.دۋلاتوۆ سىندى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى ۇلەس قوسىپ، ماقالالارىن جاريالادى. 1920 جىلدىڭ 13 قاراشاسىنان 1921 جىلعى اق­پاننىڭ اياعىنا دەيىن س.سادۋاقاسوۆ، 21 اقپاننان 1 قاراشاعا دەيىن ج.ايماۋىتوۆ گازەتكە باسشىلىق جاساعان.

«ەڭبەك تۋى» گازەتى الدىڭعى كەزەكتە جەر ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ، وسى تاقىرىپقا كوپتەگەن ماقالا ارنادى. وقۋ-اعارتۋ تاقىرىپتارى دا نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا كوتەرىلىپ، جاستاردىڭ جايى، ولاردى وقىتۋ، كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا «جاستار دۇنيەسىندە» اتتى ارنايى ايدار جۇرگىزدى.

2

 «ەڭبەكشىل قازاق»

«ەڭبەك تۋى» 1921 جىلى 22 قازاندا رك(ب)پ قازاق وبلكومى تورالقاسى ماتەريالدىق جاعدايدىڭ قيىن­دىعى­نان شىعۋىن توقتاتقان «ەڭبەك تۋىنىڭ» ورنىنا «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتى شىعارىلسىن دەگەن ماعى­نادا قابىلداعان قاۋلى نەگىزىندە 1921 جىلدىڭ 7 قارا­شا­سىندا ورىنبور قالاسىندا جارىق كوردى.

قاۋلى بويىنشا رەداكتسيا القاسىنا مۇحتار اۋەزوۆ، ەركەعالي الدوڭعاروۆ، ءابدىراحمان ءبايدىلدين، ابدوللا اسىلبەكوۆ بەكىتىلەدى. ءابدىراحمان ءبايدىلدين «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىن 1921 جىلدىڭ قاراشاسىنان 1922 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن جوعارىدا اتتارى اتالعان رەداكتسيالىق القا شىعارعانىن جازادى. ال 1922 جىلدىڭ تامىزىنان باستاپ گازەتتىڭ باس رەداكتورلىعىنا ساكەن سەيفۋللين تاعايىندالادى. (ت.كاكىشەۆ. «قىزىل سۇڭقار». الماتى. 1968). ايتسە دە باسقا دا بىرقاتار دەرەكتەر «ەڭبەكشىل قازاققا» تەك ساكەن سەيفۋللين ەمەس، ءابدىراحمان ءبايدىلدين مەن بەيىمبەت مايلين دا رەداكتور بولعانىن العا تارتادى.

«ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىندە ەل باسقارۋ ءتۇرى، وقۋ-ءبىلىم جايى، كەڭسە تىلدەرىن قازاقشا جۇرگىزۋ، سونداي-اق جاس بۋىندى تاربيەلەۋ ءىسى كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. س.سەيفۋللينىڭ «قازاقتى قازاق دەيىك، قاتەنى تۇزەتەيىك» دەگەن ايگىلى ماقالاسى دا وسى كەزەڭدە، گازەتتىڭ 1923 جىلعى 15 اقپانداعى سانىندا جاريالانعانى ءمالىم. سونداي-اق قازاقستاننىڭ جەر-جەرىندە بولىپ جاتقان اشتىق، اشارشىلىقپەن كۇرەستى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى دە گازەتتىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇل كەزەڭدە گازەتتەن ءابدىراحمان ءبايدىلدا ۇلى، ابدوللا اسىلبەك ۇلى، مۇحتار اۋەز ۇلى، تەمىربولات تەلجان ۇلى، تەمىربەك جۇرگەن ۇلى، قاسەن نۇرمۇحامەت ۇلى، ەرعالي الدوڭعار ۇلى سىندى اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن كورۋگە بولادى.

3

 «ەڭبەكشى قازاق»

رك(ب)پ ولكەلىك كوميتەتىنىڭ 1925 جىلعى اقپانداعى «جەتەكشى قازاق ءباسپاسوزى تۋرالى» قاۋلىسىنان كەيىن، گازەت «ەڭبەكشى قازاق» دەگەن اتپەن شىقتى. «1925 جىلى رەداكتور سماعۇلدىڭ گازەتتى بىرىڭعاي توڭكەرىس ۇرانىنان ارىلتىپ، ۇلت بىرلىگى مەن جەر تۇتاستىعىنا، اۆتونومياعا ۇندەيتىن باسىلىم ەتپەك نيەتى اڭعارىلادى. اۋەلى، 14 اقپاندا اتاۋىن «ەڭبەكشى قازاققا» تۇزەتتى. ناۋرىز ايىنان باستاپ اقمەشىتكە كوشۋدىڭ قامىمەن ءبىراز شارالاردى قولعا الدى» («باس باسىلىم». «Printing-house»، استانا، 2015).

گازەتتىڭ ورىنبورداعى سوڭعى ءنومىرى 1925 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا جارىق كورىپ، وندا گازەت باسشىلىعى باسپاحانانىڭ اقمەشىتكە بارىپ ورنالاساتىنىن ەسكەرتتى. سول كەزدەگى اقمەشىتكە (قازىرگى قىزىلوردا) الدىمەن جاۋاپتى حاتشىسى ب.مايلين كەلىپ، باسپاحانا ءىسىن ۇيىمداستىردى. جاڭا قالاداعى العاشقى سانى 1925 جىلى 10 شىلدەدە جارىق كوردى. بۇل كەزدە گازەت رەداكتورى س.سادۋاقاسوۆ، ال شىعارماشىلىق توپتا بەيىمبەت مايلين، ەرعالي الدوڭعاروۆ، امانعالي سەگىزباەۆ، احمەتساپا يۋسۋپوۆ، اۋەش قوشماعامبەتوۆ، مەرعالي ەشمۇحامەدوۆ، ءابدىراحمان بەگىشوۆ سىندى قالامگەرلەر بولدى. قىزىلورداعا كەلگەن سوڭ قىزمەتكەرلەر قاتارى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ءىلياس جانسۇگىروۆ، قالماقان ابدىقادىروۆ، ءابدىلدا تاجىباەۆ سىندى جاستارمەن تولىقتى. ولاردىڭ قاتارىنداعى ءى.جانسۇگىروۆ جۋرناليستيكا ماماندىعىن ماسكەۋدە وقىپ كەلگەن كاسىبي جۋرناليست بولدى.

قىزىلوردادا ءتورت جىل شىققان «ەڭبەكشى قازاق» 1929 جىلى مامىردا الماتىعا قونىس اۋداردى. الماتىداعى العاشقى ءنومىرى 1 شىلدەدە جارىققا شىقتى.

4

«سوتسيالدى قازاقستان»

1932 جىلى قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ ءىىى-پلەنۋمىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس، «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ اتاۋى «سوتسيالدى قازاقستان» بولىپ وزگەردى. گازەتتىڭ رەداكتورلىعىنا ايتەكە مۋسين بەكىتىلدى.

وتىزىنشى جىلدار قازاق تاريحىنداعى اسا اۋىر كەزەڭ رەتىندە بەلگىلى. حالىقتى قىناداي قىرعان اشارشىلىق 1931-1933 جىلدارعا سايكەس كەلسە، 1937-1938 جىلدارى قازاق زيالىلارىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ، اتىلىپ، جازىقسىز ايدالىپ، قۋعىن-سۇرگىندى باستان كەشتى. ال بۇل تۇستا كەڭەس وداعىنداعى نەگىزگى تاقىرىپتار اۋىر ونەركاسىپ، كولحوز قۇرىلىسى، حالىق مادەنيەتى، ت.ت. بولاتىن. بۇل كەزەڭدە دە گازەت ۇجىمى قازاق قوعامىندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى نەگىزگى نازارىندا ۇستادى.

5

«سوتسياليستىك قازاقستان»

گازەت اتاۋى 1937 جىلى مامىردا «سوتسياليستىك قازاقستان» بولىپ وزگەرتىلدى. گازەت تاريحىنداعى 1937 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن 54 جىل بويى قولدانعان ەڭ ۇزاق اتاۋ دا وسى «سوتسياليستىك قازاقستان» ەكەنى بەلگىلى. العاشقى رەداكتورى – جۇسىپبەك ارىستانوۆ، ورىنباسارى – سۇلتان لەپەسوۆ، جاۋاپتى حاتشىسى بايدابەك اليمانوۆ بولدى. احمەت ەلشىبەكوۆ، جايىق بەكتۇروۆ، ءباري ءمازيتوۆ، جەكەن جۇماقانوۆ، عايسا سارمۇرزين، سەيدىلدا تولەشوۆ، عالي ورمانوۆ، عابدول سلانوۆ، نۇرسەيىت ەرۋباەۆ سىندى ازاماتتار قىزمەت ەتتى.

«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىن ج.ارىستانوۆتان ش. مۇرتازاعا دەيىنگى ارالىقتا ون ەكى رەداكتور باسقارعان. ولار – ساقتاعان بايىشەۆ، ءامىر قاناپين، بالتاباەك اسانوۆ، قاسىم ءشارىپوۆ، قابىل بەكمۇراتوۆ، عۇمار اققۇلوۆ، كەڭەسباي ۇسەباەۆ، ۇزاق باعاەۆ، ساپار بايجانوۆ، بالعابەك قىدىربەك ۇلى، كورىك دۇيسەەۆ.

گازەتتىڭ وسى اتاۋمەن شىققان كەزەڭى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنان باستاپ، ۇلى وتان سوعىسى، تىڭ يگەرۋ، «برەجنەۆتىك جىلىمىق»، جەلتوقسان وقيعاسىنا دەيىنگى قازاق ەلىنىڭ باسىنان وتكەن تاريحي وقيعالاردى قامتىدى. گازەتتىڭ اقپاراتتىق قىزمەتى، يدەولوگيالىق ۇگىت-ناسيحات قۇرالى رەتىندەگى ءمان-ماڭىزى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا، ودان كەيىنگى تىڭ يگەرۋ كەزىندە ايرىقشا بايقالدى.

6

 «ەگەمەندى قازاقستان»

گازەت اتاۋى 1991 جىلى ماۋسىمدا «ەگەمەندى قازاقستان» بولىپ وزگەردى. وسى اتاۋىمەن ەل تاۋەلسىز­دىگىن قارسى الىپ، 1993 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «ەگەمەندى قازاقستان» بولىپ جارىق كورىپ تۇردى.

«رەداكتورلاردىڭ رەداكتورى» ماتەريالىندا «ەگەمەندە» ەكى رەت باس رەداكتور قىزمەتىن اتقارعان قالامگەر ەرجۇمان سمايىل «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» «ەگەمەندى قازاقستانعا» قالاي وزگەرگەنىن تومەندەگىشە بايان­دايدى: «شەراعاڭنىڭ گازەتتىڭ اتىن قالاي وزگەرت­كەنى ويعا ورالدى. وعان ءبىراز دايىندالدىق. ءوزى بىر­قاتار دەرەكتەر ايتىپ بەردى. «رەۆوليۋتسياعا دەيىن باتىس قازاقستاندا «قازاقستان» دەگەن گازەت شىعىپ تۇرىپ، كەيىن جابىلىپ قالعان. «سق»-نىڭ العاشقى ءىزاشارى «ۇشقىندى» شىعاراردا سول گازەتتىڭ قۇرال-جاب­دىقتارىن، قارىپتەرىن ورىنبورعا جەتكىزگەن كورى­نەدى. «ۇشقىن» سول «قازاقستاننىڭ» تەحنيكالىق نەگى­زىندە شىققان. دەمەك، «قازاقستان» اتاۋىن قايتا جاڭ­عىرتۋ ورىندى بولادى. سولاي ۇيعارىلىپ، ورتالىق كو­ميتەت­تىڭ ساياسي بيۋروسىنا حات دايىندادىق. شەراعاڭ ءبىر تۇزە­تىپ، قايتا باسىلعان نۇسقاسىنا قول قويىپ، ۇلكەن ۇيگە اتتاندى. ەكى ساعاتتايدان سوڭ كوڭىلدى ورالدى دا، الدى­مەن مەنى شاقىردى. «ال جىگىتتەردىڭ ءبارىن جينا. ەر­تەڭ­نەن باستاپ گازەتىمىز «قازاقستان» بولىپ شىعادى». جىگىت­تەر جينالعان كەزدە ۇكىمەتتەن تەلەفون سوعىلدى. ترۋب­­كانى كوتەرگەن شەراعاڭ باسىندا ء«يا»، ء«يا» دەپ وتىر­­دى دا، سوڭىنان «جارايدى» دەپ كوڭىلسىز قايىردى. جاڭا­عى كەلگەن جەردەن اڭگىمەنى باسقاشا جالعاستىردى. «ەلى­مىز ەگەمەندىگىن جاريالاپ جاتقاندا گازەت اتاۋى دا سوعان ساي بولۋى ءۇشىن «ەگەمەندى قازاقستان» دەگەن اتاۋ الدى». («باس باسىلىم». «Printing-house»، استانا، 2015).

«ەگەمەندى قازاقستان» اتاۋىمەن گازەت ەكى جىل جارىق كوردى.

7

 «ەگەمەن قازاقستان» – «Egemen Qazaqstan»

 1993 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان «ەگەمەن قازاقستان» اتاۋىمەن شىعا باستادى. لينگۆيستەردىڭ پىكىرلەرىنەن كەيىن تۋعان تالقىلاۋلاردان سوڭ سول كەزدەگى باس رەداكتورى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ء«دى» جۇرناعى گازەتتىڭ اتاۋىنان الىنىپ، «ەگەمەن قازاقستان» بولىپ وزگەرتىلدى جانە بۇگىنگە دەيىن وسى اتپەن شىعىپ كەلەدى.

گازەت وسى كەزەڭدە ەلدىك ساياساتتىڭ جارشىسىنا، ۇلتتىق مۇددەنىڭ ۇرانشىسىنا اينالىپ، تاۋەل­سىزدىكتىڭ تۇعىرىن نىعايتۋ ىسىنە بەلسەنە كىرىستى. 1999 جىلى استاناعا قونىس اۋداردى. قازىر گازەتتىڭ رەداكتسياسى نۇر-سۇلتان قالاسى، «ەگەمەن قازاقستان گازەتى» كوشەسىندەگى 5/13 مەكەنجايىندا، ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن باس گازەتتىڭ رەداكتسياسى ءۇشىن ارنايى سالىنعان عيماراتتا ورنالاسقان.

«ەگەمەن قازاقستان» تۇسىندا گازەتتى ءابىش كەكىلباەۆ، نۇرلان ورازالين، ءۋاليحان قاليجان، ەرجۇمان سمايىل، ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ، ەركىن قىدىر سىندى قازاق ادەبيەتى مەن جۋرناليستيكاسىندا قولتاڭباسى بار تۇلعالار باسقاردى. قازىرگى باسشىسى – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارحان قىدىرالى.

سوڭعى 4 جىلدا گازەت زاماناۋي جاڭعىرۋ ۇدەرىسىن جۇزەگە اسىرىپ، ىشكى مازمۇنى مەن سىرتقى كەلبەتىن ساپالىق تۇرعىدان وزگەرتتى. اتاپ ايتقاندا، 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان ءپىشىمى D2 ەفورماتىندا (بۇرىنعى فورماتى – ا2) جارىق كورە باستادى. ال 2018 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ، گازەت اتاۋىن قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا لاتىن نۇسقاسىندا «Egemen Qazaqstan» دەپ جازىپ، شىعارىپ كەلەدى.

وسى كەزەڭدە سونداي-اق گازەتتىڭ egemen.kz سايتى دا تەحنيكالىق-ديزايندىق تۇرعىدان قايتا جاڭعىرتىلىپ، مۋلتيمەديالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتتى. سايت تەك قازاق تىلىندە عانا ەمەس، ورىس، اعىل­شىن تىلىندە دە اقپارات تاراتادى. سونىمەن قاتار توتە جازۋ مەن لاتىن الىپبيىندەگى نۇسقالارى دا ىسكە قوسىلعان. بۇگىندە وقىرماندارىنىڭ سانى 30 مىڭ­عا جەتتى.

 «ەگەمەن قازاقستان» قۇرىلىمدىق جاعىنان ماتەريالدار تاقىرىبى مەن اتقارىلاتىن جۇمىس سالاسىنا بايلانىستى ساياسات جانە قۇقىق، ەكونوميكا، الەۋمەت جانە ءبىلىم، مادەنيەت جانە رۋحانيات، ادەبيەت پەن ونەر، ينتەرنەت-رەداكتسيا سياقتى بولىمدەرگە بولىنگەن. گازەتتىڭ بارلىق وبلىستا مەنشىكتى تىلشىلەرى، الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا تىلشىلەر قوسىنى بار. تارالىمى 200 مىڭنان اساتىن گازەت رەداكتسيا­سىندا بۇگىندە 100-دەن اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. قىزمەت­كەرلەردىڭ ورتا جاسى – 34.

 9

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 21

رۋحانيات • بۇگىن، 10:41

شاعامان باتىر

تاريح • بۇگىن، 07:28

361 ليفت اۋىستىرىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 07:18

وڭىردەگى ونەگەلى ءىس

قوعام • بۇگىن، 07:17

ءىرى ەسەپپەن باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 07:00

«ءتسۋناميدى» سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:56

استىڭ ءدامىن كەلتىرگەن

ايماقتار • بۇگىن، 06:53

سايرايدى بۇلبۇل...

رۋحانيات • بۇگىن، 06:51

ءىزى ايقىن، ءىسى مىعىم

قوعام • بۇگىن، 06:49

ۇقساس جاڭالىقتار