100 • 17 جەلتوقسان، 2019

عاسىرلىق شەجىرە عيبراتى

100 رەت كورسەتىلدى

ۇلت ءباسپاسوزى مەن جۋرناليستيكا تاريحىنداعى، شىن مانىسىندە، زامانا ايناسىنداي، تاريحتىڭ ايعاعىنداي «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» عاسىرلىق جولى – قازاق حالقىنىڭ كۇردەلى، شىتىرمان تاريحى مەن جانكەشتى تاعدىرىنىڭ جولى. ورلەپ-وركەندەپ، شارىقتاپ-تولىسقانى دا بار، اشارشىلىققا، كامپەسكەگە، ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە دۋشار بولعانى دا بار. اتا-بابالارىمىزدىڭ زاماندار مەن داۋىرلەر بويى ەركىندىك ءۇشىن جان بەرىسىپ، جان الىسىپ، ارىستانشا ارپالىسىپ، اقىرىندا تاۋەلسىزدىككە قول جەتىپ، الەم قاۋىمداستىعىنداعى ايبارلى ەل بولدىق، مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىز بار مارتەبەلى مەملەكەت اتاندىق. مىنەكي، سولاردىڭ كەرەمەت ءبىر كورىنىسى – 5 تومدىق ء«جۇز جىلدىق جىلناما». ەلدىڭ تاريحى مەن رۋحانياتىنان، مەملەكەت باسقارۋ جۇيەسى مەن ساياساتىنان، ەكونوميكاسى مەن قوعامدىق-الەۋمەتتىك جاعدايىنان سىر شەرتەتىن ءداۋىرناما.

حالقىنىڭ اقىل-اۋزى، ارقان-قا­زى­عىنداي، عاسىرلىق ويدىڭ ولشەۋسىز قورىنداي، ءداۋىردىڭ داۋسىنداي، زاماننىڭ ابىزىنداي «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءتۇۋ باستاعى ءىزاشار باستاماشىسى «ۇشقىن» گازەتىنىڭ 1-ءشى نومىرىندەگى «وقۋشىلارعا» دەيتىن باس ماقالادا عايىپتان ەستىلگەندەي «قازاققا تولىق بيلىك بەرىلگەن»، كەلە­شەكتىڭ كەپىلىندەي «ەل – ەل بولار، ەل – ءبىر بولار، ەل – بەرەكەتتى بولار» دەيتىن ۇلى جولعا ۇندەيتىن، ۇلى كوشكە ىلەستىرەتىن گۇل­دەنىپ-وركەندەۋگە نۇسقا بولارلىق قىمبات لەبىز بار. سونداي-اق «جاس ءيىس، جاڭا تالاپ» جاۋقازىنداي «ۇشقىنعا» دەگەن بەرنيازدىڭ ۋىزداي تىلەگىندە:

بۇل «ۇشقىننان» ەركىن جوسپار تا­بار­سىڭ،

ەن دالاعا ەرىنبەستەن بارارسىڭ.

ۇلدى ەرىكتى، جەردى ساۋلەلەندىرىپ،

ەل وشاعى ورتاسىندا جانارسىڭ – دەي كەلىپ، «التى الاشتىڭ قىزىل تۋىن قولىڭا ال!»، «ويمەن اقىل، قولمەن قۋات بەرەرمىز»، قايتكەن كۇندە دە «ەلگە ەرىك، جەرگە كورىك» اپەرەمىز دەپ ءتۇپ-نەگىزگى ماقساتىن مالىمدەيدى.

شىن مانىسىندە، 5 تومدىق ء«جۇز جىل­دىق جىلناما» باسىلىمى – قا­ھارمان حالقىمىزدىڭ، بايتاق ەلىمىز­دىڭ، بەينەتقور ۇلتىمىزدىڭ، سايىپ­قىران تۇلعالارىمىزدىڭ، رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ تاريحىنان تەلەگەي تەڭىز سىر تولعايدى. بۇل ەنتسيكلوپەديالىق سيپاتتاعى شىعارمادا قازاق جۇرتىن قالاي باسقارۋ، ونىڭ تەرريتورياسىنىڭ اۋماعى، رەسەيمەن اراسى، جەر-سۋ يگىلىكتەرىن حالىق كادەسىنە جاراتۋ، شارۋا-كاسىپ، مال باعۋ، ەگىن ءوسىرۋ، قازاق جاستارىنىڭ جايى، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەلشىلدىك-مەملەكەتشىلدىك ىستەرى، ۇلت مادەنيەتى مەن تاريحى، قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىعى تۋرالى دەكلاراتسيا، ءبىلىم بەرۋ ءىسى، ساياسات، اسكەر، سوت، اكىمدىك، قازاق ءتىلى، نەكە، جارمەڭكە، جازۋ تاڭبالار ءمانىسى جونىندەگى تاريحي دەرەكتەر تولىق كورىنىس تاۋىپ، بايىپتى باياندالعان. مۇنىڭ بارشاسى – مەملەكەتىمىزدىڭ شەجىرەسى، ءجۇرىپ وتكەن جولىمىزدىڭ تياناقتى بايانى.

مۇندا تاريحي، تانىمدىق ءمانى ايرىقشا، مىسالى، تانابۇعانىڭ «قوستاناي ۇيەزى» («ۇشقىن»، 1920 جىل، №19) دەيتىن جازباسىندا قازاق ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ (دەلەگاتسيا قۇرامىندا مۇحامەتجان سەرالين، ىسقاق بەكەنتاەۆ، قۇرمانعالي بايعوزين بار) روسسيا اتقارۋ كوميتەتى پرەزيديۋمى 1919 جىلعى 27 تامىزىنداعى «قوستاناي ۇيەزى چەليابى گۇبىرنەسىنە قوسىلادى» دەيتىن شەشىمىنە سايكەس «چەليابى حاكىمدەرىمەن جۇزدەسىپ-تىلدەسىپ، «قورلىقتا بولعان حالىقتاردىڭ ءوز بيلىگى وزىندە بولۋى» كەرەكتىگىن دالەلدەپ، «قوستانايدىڭ قازاق جۇمھۇرياتىنان ايى­رىلا المايتىنى – قوستاناي ۇيەزىنە قاراعان ەلدىڭ تورعاي وبلىسىنىڭ بىلايعى ۇيەزدەرىمەن ءھام سىرداريا وبلىسىنا قاراعان ەلمەن شارۋاسى ارالاس. بۇلاردىڭ قوستانايسىز كۇن كورۋى مۇمكىن ەمەس دەرلىك: بۇلار قوستاناي ۇيەزىنىڭ جەرىنە جاز جايلاۋعا كوشىپ كەلەدى; قوستاناي ۇيەزىنىڭ مال باققان شارۋالارى قىس ىرعىز، تورعاي، اقمەشىت ۇيەزدەرىنە جىلقىسىن ايداپ اپارىپ باعادى; بۇل ءۇش ۇيەز ەلدىڭ قاشاننان بەرى اساپ، ءىشىپ وتىرعانى قوستاناي ۇيەزىنىڭ استىعى». مىنەكي، ۇلت كوسەمى احاڭنىڭ تەمىرقازىق ويى وسىلايشا كورسەتىلگەن. ارينە چەليابى حاكىمدەرى دە ايۋشا الىسقان سىڭايلى. سوعان وراي قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرىنىڭ ءبىر بولشەگىن جات ەلدىڭ بوساعاسىنا بايلاپ بەرۋ دە ءجون ەمەس.

 «قوستاناي ۇيەزى» ماقالاسىندا («ۇشقىن»، 1920 جىل، № 24-25، اۆتورى باقىلاۋشى) وسى اتالمىش ۇيەزدەگى كيىز تۋىرلىقتى قازاقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى، شارۋا-كاسىبى، ءوڭىردىڭ جەراستى بايلىعى، توپىراعى، وزەن-كولدەرى، شيپالى سۋلارى، ەگىندىگى، پىشەندىگى، وسىمدىگى سيپاتتالادى.

ايتۋلى باسىلىمعا ەنگەن ء«وزىن ءوزى بيلەۋشى قازاقتىڭ قۇرداستىق نەگىزىندە قۇرىلعان كەڭەستىك جۇمھۇرياتى حاقىندا، شىعارىلعان دەكرەتتە» (قول قويعاندار توبەبيلەر م.كالينين، ۆ.ۋليانوۆ جانە حاتشى ەنۋكيدزا) اقمولا، سەمەي وبلىستارى «قازاقتىڭ كىندىك مەكەمەلەرى سايلانعانشا» ء«سىبىر رەۆكومىنىڭ قاراۋىندا بولا تۇرادى» دەپ جازىلعان. بۇ دا قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇددەسىن قورعاعاندىقتان تۋعان سارا پىكىر.

سونىمەن قاتار «قازاق جۇمھۇرياتى جۇرتىنىڭ تىرشىلىك رۋحىن كوتەرۋ ماقسۇتىندا» كوپتىڭ «زەيىنىن، شەبەرلىگىن ارتتىرعاندارعا» الۋان ءتۇرلى بايگە ۇيىمداستىرىلسىن، قازاقتىڭ بىلىمگە ىنتىزار جۇمىسشىلارىنىڭ «شەبەرلىك عىلىمىن ۇيرەنۋى ءبىر ۇلكەن دارەجەلى ءىس بولىپ سانالسىن»، قازاق بالاسىنىڭ نەگىزگى كاسىبى مال باعۋ ەكەندىكتەن، سان الۋان كاسىپشىلىك تۇرلەرىن جەتىلدىرۋ، دامىتۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا، تەرى-بىلعارى، ءجۇن-توقىما كاسىپتەرى، كوپىر سالۋ، قۇدىقشىلىق ونەردى گۇلدەندىرۋ، ات-اربا كولىگىن كوبەيتۋ... «كاسپي تەڭىزىندە ءھام باسقا قازاق جۇمھۇرياتىنداعى وزەندەردە سۋ جولىن تۇزەتۋ ءھام گۇلدەندىرۋ ءتيىس». («قازاقتىڭ سوتسياليزم نەگىزىندە قۇرىلعان سوۆەت جۇمھۇرياتىندا شارۋا تۇزەۋ حاقىندا جاسالعان قاۋلى»).

 « ۇلى جيىن» دەيتىن ماقالادا («ۇش­قىن»، 1920 جىل، № 33، جازعان ا.ب.) 1920 جىلدىڭ 4 قازانىندا ورىنبور شاھارىندا جاڭا تۋعان «قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ» 1-ءشى ۇلى سالتاناتتى جيىنى وتكەنى حا­بارلانعان.

ء«جۇز جىلدىق جىلنامادا» تاريحي-ەتنوگرافيالىق، مادەني-دۇنيەتانىمدىق، تىلدىك-كوركەمدىك، ستيليستيكالىق-فيلو­سوفيالىق، ەتيمولوگيالىق-سەمانتيكالىق سيپاتتارى مەن ءمان-مازمۇنى ايرىقشا «عىلىم، ادەبيەت مايدانىنان» («ەڭبەكشىل قازاق»، 1923، № 105)، «قازاقشا جازۋ جايى» («ەڭبەكشىل قازاق»، 1924، №159، 161)، جۇسىپبەكتىڭ «جازۋ تاڭبالارىمىزدى ازايتۋ تۋرالى جوبا» («ەڭبەكشىل قازاق»، 1924، №178-179) جانە «جازۋ ماسەلەسى تۋرالى سوڭعى ءسوز» («ەڭبەكشىل قازاق»، 1924، №208-209)، مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «قازاق-قىرعىز تاريحى تۋرالى ءوتىنىش حات» («ەڭبەكشى قازاق»، 1923، №80)، «ۇكىمەت ىستەرى» («ەڭبەكشى قازاق»، 1923، №141) اتتى ماقالالارىنىڭ ءمان-مازمۇنى قاي ۋاقىتتا بولماسىن قۇندى.

«ەڭبەك تۋىنىڭ» 1920 جىلعى نو­مىر­لەرىندە جاستارعا بايلانىستى ءبىراز كوكەيكەستى وي-پىكىرلەر وربىتىلگەن. سولار­دىڭ ءبىرى سماعۇلدىڭ «كوتەرىل، جاستار!» دەي­تىن بايىپتاماسىندا: «ۇلتتىڭ ءىسىن، ەلدىڭ جۇمىسىن كىم اتقارادى؟ ەڭبەك­شى­لەردىڭ كىم اقىلشىسى بولىپ، كىم ولارعا جولباسشىلىق ەتەدى؟

جاستار، جاستار، جاستار. بۇلاردان باسقا ەشكىمگە سەنىم، ەشكىمنەن ءۇمىت جوق» دەپ، داۋىلپازشا ءۇن قاتقان. ول سونىمەن بىرگە وعىلاندارعا اقىل، ءبىلىم، اق جۇرەك، ادال دا تازا نيەت كەرەكتىگىن، «بولاشاقتىڭ قوجاسى – جاستار» بولاتىندىعىن اۋليەشە تۇسىندىرگەن.

جالىندى وي، جارقىن ءسوز، ۇلتتىق سانا، جاڭا رۋح كورىنىستەرى جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆتىڭ «جاستار كىم؟» دەيتىن ماقا­لاسىندا بىلايشا ورنەكتەلگەن: ء«بىزدىڭ جاس اق جۇرەك، ءبىزدىڭ جاستا ەكپىن بار، ەرلىك بار، قيىن-قىستاۋ جەرلەردە باسىن بايلاپ، ولىمگە، وق استىنا باراتىن جاستار عانا بولاتىن. قايناعان قان، كىرشىكسىز جان، نامىس-جىگەر جاستا بار. كەشەگى وتكەن سۇلتانماحمۇت جاس بىتكەنگە باس ەدى. اقجۇرەكتىك، ادىلدىك، تۋراشىلدىق، ەرلىك تە ماحمۇت سىندى جىگىتتى قاي دۇشپانى كەمىتەر. جاستىڭ باسشىسى، پايعامبارى – سۇلتانماحمۇت، ونىڭ ادامشىلىعى كامىل. جاستار سونىڭ جولىندا: «مىنە، جاس بۋىن» دەپ وسىنداي جاستاردى ايتامىز». مىنەكي، حاس سۋرەتكەر جۇسىپبەك سۇلتانماحمۇتتىڭ تۇلعاسىن كەمەل دە كەلىستى عىپ جەتكىزگەن ەكەن.

سول ءبىر جىلداردا قازاق جاستارىنىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە، ءبىلىم الۋىنا مول مۇمكىندىك تە بولعانداي. بۇعان دالەل – قازاق اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى (توراعاسى ساكەن سەيفۋللين) 1923-1924 وقۋ جىلىندا قازاق رەسپۋبليكاسى ىشىندەگى جوعارى دارەجەلى مەكتەپتەر ستۋدەنتتەرىنە – 740 مەملەكەتتىك ستيپەنديا، رەسپۋبليكا سىرتىنداعى ستۋدەنتتەرگە – 400 ۇكىمەتتىك ستيپەنديا بەرۋدى جوسپارلاعان.

زامانا-مۇحيت قۇبىلناماسىنداي ء«جۇز جىلدىق جىلنامادا» جيناقتالعان، جۇيەلەنگەن ماتەريالداردىڭ ىشىندە ۇلت كەلەشەگىنە، مەملەكەت تىلىنە بايلانىستى ساكەن سەيفۋلليننىڭ «قازاقتى «قازاق» دەيىك، قاتەنى تۇزەتەيىك» («ەڭبەكشىل قازاق»، 1923، №66)، «كەڭسە ىستەرىن قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ كەرەك» («ەڭبەكشىل قازاق»، 1923، №100)، «كەڭسەلەردە ءىستى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە كىرىسۋ كەرەك» («ەڭبەكشىل قازاق»، 1923، №105)، «نە قىلدىڭدار؟» («ەڭبەكشىل قازاق»، 1923، №118)، «اشىق حات. قازاق ءتىلىن مەكەمەلەردە جۇرگىزۋ تۋرالى» («ەڭبەكشىل قازاق»، 1924، №18) دەيتىن ماقالالارىندا ۇلتتىق رۋح، مەملەكەتتىك سانا، حالىق ءتىلى مەن كوزقاراسى ايقىن زەردەلەنگەن. ايتالىق، «ىلعي قازاق تىلىندە جازىپ وتىرۋى كەرەك»، «سول سەبەپتى ورىسشا جازۋ دۇرىس دەگەن ءسوزدى تاستاۋ كەرەك»، «ەندى قازاقشا حات بىلەتىن كىسىلەر باعالىراق بولۋ كەرەك»، «قازاق ءتىلىن سىزدەر تومەننەن جوعارى قاراي جۇرگىزىڭىزدەر. ءبىز جوعارىدان تومەن قاراي جۇرگىزەيىك!» دەيتىن اسىل وي-تۇجىرىمدارى ءححى عاسىردىڭ ىشىندە دە وزەكتى. بۇگىنگى تاڭدا جوو-لاردا ءىس قاعازدارىنىڭ دەنى ورىس تىلىندە ەكەندىگى اقيقات. ال س.سەيفۋلليننىڭ بۇلايشا دابىل قاعۋى – قازاق تىلىندە مىڭجىلدىقتاردىڭ تاريحى مەن ۇلتتىڭ دۇنيەتانىمى بەدەرلەنگەنىن جانە وركەنيەتتىڭ ءتىلى ەكەندىگىن جۇيرىك تۇسىنگەن. سوندىقتان دا ء«تىل جاناشىرى» دەيتىن قۇرمەتتى اتاق ساكەن اتىندا بولۋ كەرەك. قايراتكەردىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى وسىلايشا ارداقتالۋعا لايىقتى.

ء«جۇز جىلدىق جىلنامادا» قازاق جۇرتىنا جاراتقان يەنىڭ جومارتتىقپەن سىيلاعان بايلىعى جونىندە مەيلىنشە باعالى مالىمەتتەر بار. وسى رەتتە «قازاق­ستاننىڭ ارال تەڭىزىندەگى بالىق شارۋاسى» («ەڭبەكشىل قازاق»، 1925، №328، اۆتورى بالىقشى) دەيتىن تانىمدىق ماقالادا قانشاما تاريحي دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. سولاردى سويلەتەيىك: 1874 جىلدان باستاپ جايىقتىڭ كازاك-ورىستارى بالىق اۋلاي باستاعان. 1925 جىلى 300 مىڭ پۇت بالىق ۇستالعان. 1911-1912 جىلداردا بالتىق، ازوۆ، قارا تەڭىزدەردەن بالىقشىلار شەگىرتكەشە قاپتاعان.

1916 جىلى 2 ملن 500 مىڭ پۇت بالىق وندىرىلگەن. قوينى قازىنا ارال تەڭىزىندە بالىقتاردىڭ نەشەمە اسىلدارى – قىزىل بالىق، قۇرتيا، شوقىر، تابان، سازان، كوكسەركە، قاراكوز، جايىن (سالماعى 12 پۇتقا شەيىن) بار. نە دەگەن ىرىزدىق! قا­زاق­تىڭ كول-كوسىر نەسىبەسى جات قولىندا، وز­گەنىڭ بيلىگىندە.

ء«جۇز جىلدىق جىلنامانى» وي-پا­راسات تارازىسىنا سالىپ، بايىپپەن پاراق­تاساڭىز قالا تاريحىنا، وتىرىقشىلىققا، كاسىپشىلىككە، شىعىستىڭ كلاسسيكالىق ادە­بيەتىنە، حالىقارالىق ساياساتقا، ونەر-ءبىلىم، عىلىمعا، شەجىرەتانۋعا، تەاتر ونەرىنە، اقىل-ءبىلىم، قيال-سەزىم، ءتىل، رۋح بايلىعىنا كەمەل ەل ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋعا، گازەت تىلىنە، ۇلتتىق تەرمينولوگياعا، وقۋلىقتار جازۋ، كوركەم اۋدارما ماسەلەسىنە وراي جا­زىلعان ماتەريالدار جەتكىلىكتى. ايتالىق ج.ايماۋىتوۆتىڭ «اسىل قازىنا جينالسا ەكەن»، س.مۇقانوۆتىڭ «قازاق ولەڭى تۋرالى»، تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ «1916 جىلعى قازاق، قارا قىرعىز كوتەرى­لىسى»، ءىلياس قابىل ۇلىنىڭ «اباي جانە ونىڭ ءپالساپاسى تۋرالى»، اۋەلبەك قوڭى­رات­باەۆتىڭ «شاحناما جانە ونىڭ اۋدارماسى تۋرالى»، ءشاراپي ءالجانوۆتىڭ «بالالار ادەبيەتى تۋرالى»، ەسماعامبەت سمايىلوۆتىڭ «ساكەن جانە قازاق پوە­زياسى»، ا.زاتاەۆيچتىڭ «قازاق اندەرى»، سانجار اسفەندياروۆتىڭ «قازاق»، ب.گەرتتىڭ «لەنينگراد وپەرا تەاترىنىڭ ءارتىسى «قازاق انشىلەرى تۋرالى»، شىعاناق بەرسيەۆتىڭ «مەنىڭ تاجىريبەم» جانە ت.س.س.

بۇلاردا ۇلت رۋحانياتى تاريحىن زەردەلەۋگە مول مۇمكىندىك بەرەتىن دەرەكتەر بارىن ايتقان دۇرىس. ا.زاتاەۆيچ فرانتسۋز قايراتكەرى رومەن روللاننىڭ «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ سىر-سەزىم بايلىعىنا قايران قالعانىن اڭگىمەلەي كەلىپ، ونىڭ «قازاق دالاسىن گۇلدەندىرگەن بۇل تاماشا مەلوديالاردىڭ ماعان جات ەمەس ەكەنىن، مەلوديالار ەۋروپانىڭ بۇرىنعى حالىق مۋزىكاسىنا اعايىن كورىپ تاڭعالدىم» دەگەنىن ماقالاسىندا جازىپتى.

رومەن روللان پىكىرىنىڭ جانى بار. ءبىر زاماندا ەۋروپا تورىندە عۇن مەملەكەتىن قۇرعان ۇلى قولباسشى اتتيلا زامانىنىڭ رۋحاني-مادەني ءومىرىن ەلەستەتكەندەي. «ۇشقىن» گازەتىنىڭ 1-ءشى سانىندا باسقارمانىڭ اتىنان: «كىمدە-كىمنىڭ دە تىلەگى – ەلدىڭ ەل بولۋى، ەلدىڭ ءبىر بولۋى، ەلدىڭ بەرەكەتتى بولۋى»، دەگەن ەلدىك مۇرات پەن اسىل تىلەك بىلدىرىلگەن-ءدى. وسىناۋ جۇرەكجاردى بۋىرقانعان پاتريوتتىق قۋات پەن رۋحتى، كوسەم پىكىرلى ويدى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى تۇسىنداعى، ياعني 1941-1945 جىلدارداعى نومىرلەرىندەگى جاريالانىمداردان مەيلىنشە ايقىن تانۋعا بولادى. حالىق اماناتىن مايدان ساحناسىنا ەستىرتكەن «قازاق حالقىنىڭ مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنە حاتى» (1943 جىل، 7 اقپان) قاھارماندىق رۋحتىڭ، حالىقتىق قاعيداتتىڭ، ۇلتتىق ار-نامىستىڭ، ىزگىلىك پەن دانالىقتىڭ جانارتاۋى دەسە بولعانداي. قازاق ەلى اتىنان:

باقىت، داۋلەت ورناسا، ىرىس قونادى،

ىنتىماعى ەلىڭنىڭ دۇرىس بولادى.

ۇلىڭ جاۋىنگەر بولادى،

قىزىڭ قىراعى بولادى.

اعايىن قوعام بولادى،

ءبىرى وعان بولسا،

ءبىرى بۇعان بولادى.

توپتانىپ جاۋ قاشىرادى –

دەپ ايتىلعان ناقىلدار ۇرىس دالاسىنداعى جاسىنداي جارقىلداعان بولات توپشى مۇزبالاقتارىن جىگەرلەندىرەدى، سونىمەن قاتار ەل تاريحىنداعى باھادۇرلەرىن ۇلگى ەتەدى، «اتقان وعىڭنىڭ، سىلتەگەن نايزاڭنىڭ ءمۇلت كەتپەۋىن» تىلەيدى.

ۇلت مادەنيەتى تاريحىنداعى ءىرى وقيعا – 1943 جىلى الماتىدا 1-ءشى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى ۇيىمداستىرىلعان-دى. سونداعى سالتاناتتى ءماسليحاتتا ۇلى جامبىل باستاعان جىرشى-اقىنداردىڭ الدىندا ءسابيت مۇقانوۆ «سەلدەت جىردى، اقىندار!» دەگەن تاقىرىپتا ولەڭمەن بايانداما جاساعان ەكەن. سونداي-اق حالىق اقىندارىنىڭ ايتىستارى تولىق كۇيىندە «سق» دا جارىق كورگەن-ءدى. نەگىزىندە ايتىستىڭ تۇپكى ماقساتى – حالىق رۋحى مەن مايدانگەرلەردىڭ ەرلىك ءىسىن ەسەلەندىرۋ.

جىلنامادا وقىرماننىڭ كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق كوزقاراسىن، تانىم-بىلىگىن تەرەڭدەتەتىن مالىك عابدۋلليننىڭ، باۋبەك بۇلقىشەۆتىڭ، باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ، پاۆەل كۋزنەتسوۆتىڭ، قاليبەك قۋانىش­باەۆ­تىڭ، احمەت جۇبانوۆتىڭ، حالەل ادىل­گەرەەۆتىڭ، قۋان لەكەروۆتىڭ، اسقار توقماعامبەتوۆتىڭ، جۇبان مولداعا­ليەۆتىڭ، مۇقان يمانجانوۆتىڭ، ءىلياس وماروۆتىڭ ماتەريالدارى ۇلتتىق-رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن باعالى.

جيناقتاي ايتقاندا، 5 تومدىق ء«جۇز جىلدىق جىلناما» عاسىردىڭ ءۇنى دە، ءتىلى دە، بەينەتقور حالىقتىڭ، ساۋلەتتى زاماننىڭ شەجىرەسى دە.

ۇلتتىڭ ۇلى تىلەگى دە، تاۋەلسىزدىكتىڭ تىرەگى دە، وتاندىق جۋرناليستيكانىڭ تولقۇجاتى دا «ەگەمەن قازاقستان!».

 

سەرىك نەگيموۆ،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

ماڭگىلىك مۇرا تاعىلىمى

اباي • بۇگىن، 10:01

قحل كەستەسى جاريالاندى

حوككەي • بۇگىن، 08:16

تايجان مۇراسى توزبايدى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:15

95 جاسىندا كۋالىك الدى

وقيعا • بۇگىن، 08:11

جەمقورلار اللەياسى كەرەك پە؟

ساياسات • بۇگىن، 08:03

ەكپەنى وزدەرىنە سالدىردى

قوعام • بۇگىن، 08:00

پاندەميا كەزىندەگى پەرزەنتحانا

مەديتسينا • بۇگىن، 07:57

جاڭا ماۋسىمداعى وزگەرىستەر

فۋتبول • بۇگىن، 07:37

قاتەرلى ماۋسىم

الەم • بۇگىن، 07:26

ۇزدىك 8 كوماندا انىقتالدى

فۋتبول • بۇگىن، 07:20

قۇلقىن ءھام قۇلدىق

قوعام • بۇگىن، 07:15

ءتىلسىز جاۋدىڭ تاقسىرەتى

ايماقتار • بۇگىن، 07:08

تەگىن ءدارى-دارمەك كىمگە تيەسىلى؟

مەديتسينا • بۇگىن، 06:50

شاراپاتى مول «شەت-كومەك»

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:39

ەگىنگە وراق ەرتە ءتۇستى

قوعام • بۇگىن، 06:33

جەزقازعانعا گاز جەتكەندە...

ەكونوميكا • بۇگىن، 06:31

«ينتەر» – جارتىلاي فينالدا!

سپورت • بۇگىن، 02:50

ۇقساس جاڭالىقتار