ورتا تاپ – تۇراقتىلىق كەپىلى
الەۋمەتتانۋ عىلىمىنداعى ستراتيفيكاتسيا جونىندەگى تەوريالاردا ورتا تاپ رەتىندە تابىسى ءتاۋىر, تۇراقتى قىزمەتى مەن مانسابى, باسپاناسى, جيعان-تەرگەن ازدى-كوپتى قارجىسى بار ادامداردى اتايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «اۋزى اققا تيگەن» ادامداردى ايتاتىن بولسا كەرەك. دەگەنمەن بۇل توپتىڭ قاتارىنا قوسىلعان ازاماتتاردى ساياسي ۇستانىمدارى, مۇددەلەرى, قىزىعۋشىلىقتارى مەن سۇرانىستارى, رۋحاني قۇندىلىقتارى ءتارىزدى سانسىز كريتەريلەر تۇرعىسىنان دا باعالاۋعا بولادى. كلاسسيكالىق ۇلگىدە ورتا تاپ ەلدە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, بىلىكتى جۇمىس كۇشىمەن قامتاماسىز ەتەتىن, ورتا جانە شاعىن بيزنەس ءۇشىن قۋاتتى تۇتىنۋشى نارىعىن قالىپتاستىراتىن, ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋىنا مۇددەلى ادامدار توبى رەتىندە سيپاتتالاتىنى بار. الايدا, قازاقستانداعى ورتا تاپتىڭ قازىرگى سىر-سيپاتىن سۋرەتتەپ بەرەتىن ناقتى دەرەك جوق. ءار زەرتتەۋشى ءارتۇرلى پىكىر ايتادى. بالكىم, ءار ەلدىڭ, قوعامنىڭ سىر-سيپاتى مەن قالتارىس-بۇلتارىسى, ازاماتتاردىڭ دۇنيەتانىمى ءارتۇرلى بولاتىندىقتان ەۋروپالىق كوزقاراستاعى ورتا تاپ ولشەمدەرى ءبىزدىڭ ەلگە سايكەس كەلمەيتىن دە شىعار. الايدا, ەلىمىزدە ورتا تاپتىڭ ىقپالى وتە تومەن ەكەنىن بارلىق زەرتتەۋشىلەر مويىنداۋعا ءماجبۇر ءارى اتالعان ساناتتىڭ قالىپتاسۋى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن ۇدەرىس بولسا كەرەك.
ال «DAMU Research Group» زەرتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى تيمۋر ايساۋىتوۆ ورتا تاپ تۇراقتىلىققا مۇددەلى بولعانىمەن, ءالى تولىق قالىپتاسا قويماعانىن ايتادى.
«ەگەر الەۋمەتتىك ستراتيفيكاتسيانى گەومەتريالىق پىشىندەرمەن سيپاتتايتىن بولساق, يدەالدى قوعام رومب تۇرىندە بولۋى كەرەك. تىم كەدەيلەر مەن بايلارى از, ورتا تاپ وكىلدەرى مول بولۋى ءتيىس. بىراق ونداي قوعام جاھاندا سيرەك كەزدەسەدى. قازاقستانداعى جاعداي رومب ەمەس, پيراميدا بەينەسىن بەرەدى» دەيدى ول. ياعني, ەلىمىزدە كەدەيلەر مەن ورتا تاپقا قوسىلا قويمايتىندار سانى مول دا, اۋقاتتىلارى تىم از. ارينە زەرتتەۋشى بۇل جەردە قازاقستان قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك جىكتەلۋىن پيراميدا ۇلگىسىنە ۇقساتقانىمەن, بىزدىڭشە ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك ستراتيفيكاتسيانى گەومەتريالىق پىشىنمەن سيپاتتاساق, پيراميداعا دا ۇقسامايتىن ءتارىزدى. ويتكەنى ورتا تاپ ۇلەسىنىڭ ازدىعى سونشا, پيراميدانىڭ ورتا تۇسىن دا قالىپتاستىرا المايدى. وعان بىرقاتار زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى ناقتى دالەل بولا الادى. 2017 جىلى Credit Suisse Research Institute زەرتتەۋ ورتالىعى «قازاقستان حالقىنىڭ 97,6 پايىزى جىلىنا 10 مىڭ دوللارعا جەتپەيتىن تابىس تابادى» دەگەن دەرەك جاريالادى. زەرتتەۋ قورىتىندىلارىندا وتانداستارىمىزدىڭ اراسىندا 10 مىڭنان 100 مىڭ دوللارعا دەيىنگى تابىس تاباتىندار ەل حالقىنىڭ 2,1 پايىزىن, 100 مىڭنان 1 ملن دوللارعا دەيىن تابىس تاباتىندار 0,3 پايىزىن قۇرادى. ال ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ العا تارتقان دەرەككە سەنسەك, قازاقستاندىقتاردىڭ تەك 0,4% -ى عانا جىلىنا 100 مىڭ دوللار تابىس تابادى. KPMG حالىقارالىق اۋديتورلىق كومپانياسىنىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنە وتىرىپ دەپۋتات: «ال ازاماتتاردىڭ 97%-ى جىلىنا 10 مىڭ دوللارعا دەيىن تابىس تابادى. ال 0,001% (162 ادام) ازامات قانا قازاقستاننىڭ جارتى تابىسىن يەمدەنەدى», دەگەن ەدى. ا.پەرۋشاەۆ 2019 جىلعى دەرەكتەردى كەلتىرگەنىن ەسكەرسەك, ەكى جىلدا جاعداي وزگەرە قويماعانى بايقالادى. مىنە, بۇل دەرەكتەر ەلىمىزدە ساياسي تۇراقتىلىق پەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ درايۆەرىنە اينالۋى ءتيىس ورتا تاپتىڭ قالىپتاسا قويماعانىنا ايقىن دالەل.
ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىنا مەملەكەت تە مۇددەلى
ءيا, مەملەكەت تابىسى ءتاۋىر, قولداۋعا مۇقتاج ەمەس, بىرەۋگە ماسىل بولمايتىن, سالىق تولەپ, ءبىرلى-جارىم ادامعا جۇمىس بەرۋگە نەمەسە وتاندىق ءونىمدى مولىنان تۇتىنۋعا قابىلەتتى توپتىڭ كوبەيگەنىنە مۇددەلى. ويتكەنى قوعامدا ورتا تاپتىڭ ۇلەسى كوبەيسە الەۋمەتتىك نارازىلىقتار ازايىپ, بۇقارانىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى دە ارتا تۇسەدى. ستاتيستيكا بويىنشا ورتا تاپتىڭ «ومىرتقاسىنا» اينالۋى ءتيىس شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەلىمىزدە جاقسى دامىپ كەلە جاتقانعا ۇقسايدى. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا 2008 جىلدان بەرى ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 11 پايىزدان 26 پايىزعا دەيىن كوتەرىلىپتى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىنىڭ سانى 1,3 ملن-نان اسىپتى. بىراق ولاردىڭ ورتا تاپتى قالىپتاستىرا الماي وتىرعانى بايقالادى. بۇل جەردە مەملەكەتتىڭ قولداۋى دا ناتيجەلى بولماي جاتسا كەرەك. تيمۋر ايساۋىتوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا ورتا تاپتى مەملەكەتتىڭ قالىپتاستىرۋى مۇمكىن ەمەس. «ارينە ءتۇرلى باعدارلامالار, ارنايى قولداۋ شارالارى جاسالاتىن شىعار. بىراق ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋى ۇزاق مەرزىمدى قاجەت ەتەتىن, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار قۇبىلىس. ورتا تاپتى انىقتايتىن كريتەريلەردىڭ قاتارىنا ادامنىڭ تابىسى, الەۋمەتتىك جاعدايىمەن قاتار, دەمالىسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى, ءتىپتى تانىم-تۇسىنىگى دە كىرەتىنىن ەسكەرسەك, ماسەلە تەك تابىستا تۇرعان جوق», دەيدى «DAMU Research Group» زەرتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى. ال الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بايان جۇزىكبايقىزى ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىندا ەكونوميكالىق ەمەس فاكتورلار دا وزەكتى ەكەنىن ايتادى. «ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسى قازاق قوعامى ءۇشىن جاڭا ينستيتۋتتاردىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلدى. ولاردىڭ ءبىرشاماسى كاپيتاليستىك قۇندىلىقتارمەن بىرگە يمپورتتالسا, ەكىنشىلەرىنىڭ تامىرى – ءوز قوعامىمىزدىڭ ء«تول تۋىندىسى». ورتا تاپتىڭ ەكونوميكاداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ءرولىن تالداي وتىرىپ, ونىڭ قالىپتاسۋىنداعى ەكونوميكالىق ەمەس فاكتورلاردى ەسكەرسەك, كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورەمىز. قازاقستاندىق ورتا تاپ تۋرالى زەرتتەۋلەر نەگىزىنەن ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىن كاسىپكەرلىكپەن بايلانىستىرادى. كوپ جاعدايدا ول ماتەريالدىق تۇرعىدا اۋقاتتى ادامداردىڭ قاباتىن قالىپتاستىرۋ دەپ قاراستىرىلادى. ەكونوميكالىق يگىلىك – ورتا تاپتىڭ ءبىر عانا كورسەتكىشى. قوعامنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋشى ورتا تاپتىڭ پورترەتىن جاساعاندا ونىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي, الەۋمەتتىك-مادەني بەت بەينەسى مەن جان دۇنيەسىنە دە ءۇڭىلۋ كەرەك. ورتا تاپتى قۇرايتىن توپتاردىڭ ءبىلىمى, رۋحاني ۇستانىمدارى مەن ماقسات-مۇراتى قانداي؟ ول ءوزىن كىممىن دەپ ەسەپتەيدى؟ اڭگىمە ورتا تاپ وكىلى تەك اۋقاتتى ادام عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ومىرلىك فيلوسوفياسى قازاقستاندىق (قازاق) قوعامدى تۇراقتاندىراتىن, دامىتاتىن, ەڭ باستىسى تاريحي ساباقتاستىق ءپرينتسيپىن ساقتاعانىن كورسەتەتىن رۋحاني بىرتۇتاستىقتى قۇراۋى ءتيىس دەگەنگە سايادى» دەيدى عالىم.
باقۋاتتىلىقپەن عانا ولشەنبەيدى
الەۋمەتتانۋشى بايان جۇزىكبايقىزى ورتا تاپتى سيپاتتاۋدا دامىعان ەلدەردىڭ ۇلگىسىنە بىردەن جۇگىنە سالۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ويتكەنى ءار ەلدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولاتىنى ءسوزسىز. «قازاقستانداعى ورتا تاپتى سيپاتتاۋدا دامىعان ەكونوميكاسى بار ەلدەردەگى كريتەريلەردى قولدانۋدا سىني ۇستانىم قاجەت. قازاقستاندىق وتباسى (قازاق وتباسى سونىڭ ىشىندە) نۋكلەارلىق سيپاتقا يە بولۋى باسىم بولعانىنا قاراماستان, ۇلكەن وتباسىلىق قاسيەتىنەن, اۋلەتتىك قۇرىلىمىنان ايىرىلا قويعان جوق. بۇل ءوز كەزەگىندە الەۋمەتتىك قاتىناستاردىڭ ەرەكشەلىگىنە ىقپال ەتىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىنا دا اسەر ەتەدى» دەيدى ول. ال تيمۋر ايساۋىتوۆ بولسا قازاقتىڭ «تەكتى» دەگەن ۇعىمى ورتا تاپتى سيپاتتاۋعا جارايتىنىن العا تارتادى. «ارينە بۇل مەنىڭ جەكە ويىم. دەگەنمەن تەكتىلىك دەگەننىڭ ءوزى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ادامعا قاتىستى ايتىلاتىن بولسا كەرەك. ءارى ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا جارلى-جاقىبايدان ءتاۋىر بولادى. بۇل جەردە مەن ماسەلەگە رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان كەلىپ وتىرمىن. ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ تابىسى عانا ەمەس, ساياسي ۇستانىمى, ولار قاجەت ەتەتىن رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتار دا ەسكەرىلۋى ءتيىس. سوندىقتان تەكتىلىكتىڭ ورتا تاپ ۇعىمىمەن بايلانىسى بار دەپ بىلەمىن» دەدى, ت.ايساۋىتوۆ. دەمەك ورتا تاپ دەگەننىڭ ءوزى ءبىر عانا اۋقاتتىلىقپەن ولشەنبەيتىن بولسا كەرەك.
بىراق داعدارىس كەزىندە ءبارىبىر ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ سانى ازاياتىنىن كەز كەلگەن زەرتتەۋشى مويىندايدى. شاماسى «سانانى تۇرمىس بيلەپ» ادامداردىڭ رۋحاني-مادەني سۇرانىستارى كەيىنگى ساتىعا ىعىستىرىلاتىن بولسا كەرەك. «داعدارىس كەزىندە نارىقتاعى اۋىتقۋلار مەن ءبىز سياقتى مۇناي ەكونوميكاسى بار ەلدەردە, اسىرەسە, ينستيتۋتتانۋ دارەجەسى ءالسىز ورتا تاپ ءوز پوزيتسياسىن تومەندەتەدى. ول قايتا قالپىنا كەلۋى ءۇشىن ءبىرشاما رەسۋرس, ياعني ۋاقىت, قارجى, تاجىريبە, جاڭا ءبىلىم مەن سول ءبىلىم نەگىزىندە وڭدەلگەن اقپارات قاجەت بولادى. ايتا كەتەتىن جايت, بۇل تەك ورتا تاپ بۋىنىنا عانا ەمەس, جالپى قوعامعا قاجەت. وسى جەردە ەكونوميكاداعى رەفورمالاردىڭ كونتسەپتۋاليزاتسياسى, ونى جان-جاقتى تالقىلاۋ ماسەلەسى دە ماڭىزدى» دەيدى ب.جۇزىكبايقىزى. ونىڭ ايتۋىنشا, داعدارىس كەزىندە پرەكارياتتانعان توپ كوبەيەدى ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز ەڭبەك قاتىناستارىندا تۇراقتىلىق ازايىپ, جاسالعان كەلىسىمشارتتىڭ كەز كەلگەن ساتتە بۇزىلۋى مۇمكىن جاعدايدىڭ قالىپتاسۋى بولسا كەرەك. ياعني, جۇمىس بەرۋشى ەڭبەك قاتىناستارىندا ازاماتقا الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق كەپىلدىك بەرمەيدى, قوعامدا ازاماتتىق-قۇقىقتىق كەلىسىمشارت ارقىلى قىسقا مەرىزىمگە جالدانىپ جۇمىس ىستەيتىندەر كوبەيەدى. فريلانسەرلەردى, اۋتستاففينگ نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىندەردى, جالدامالى جۇمىسشىلاردى وسىلاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى. پرەكارياتسيا جۇمىس بەرۋشىنىڭ پەرسونال ءۇشىن قانداي دا ءبىر جاۋاپكەرشىلىك الۋىن مەيىلىنشە ازايتادى. مۇندايدا كاسىپوداقتاردىڭ قىزمەتى السىرەيدى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە مۇنداي جاعدايدىڭ قالىپتاسقانى بەلگىلى. «داعدارىس كەزەڭى پرەكارياتتانعان توپتىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلەدى. بريتاندىق ەكونوميست جانە الەۋمەتتانۋشى گاي ستەندينگتىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس قوعامنىڭ پرەكاريزاتسياسى اسا قاۋىپتى قۇبىلىستىڭ ءبىرى. بۇل – تۇراقتى جۇمىسى جوق, جۇمىسپەن ۋاقىتشا جانە كەزدەيسوق قامتىلعان الەۋمەتتىك تۇرعىدا قورعالماعان توپ. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە پرەكاريات 30-40%-دى قۇرايدى. پرەكاريزاتسيانىڭ اسا ۇلكەن قاۋپىن ەڭبەك نارىعىنداعى كاسىبي ماماندانۋ دەڭگەيىن تومەندەۋىنەن بايقاۋعا بولادى. قازاقستاندىق پرەكاريات تا جەتكىلىكتى دارەجەدە زەرتتەلمەگەن توپ بولىپ وتىر» دەيدى ب.جۇزىكبايقىزى. ەلىمىزدە شەتەلدىك جۇمىسشىلار مەن وتانداستارىمىزدىڭ تابىسىنداعى ايىرماشىلىق, شەتەلدىكتەر مەن قازاقستاندىق جۇمىسشىلاردىڭ ءجيى-ءجيى كيكىلجىڭگە كەلىپ قالاتىنى دا وسى پرەكاريزاتسيانىڭ كەسىرىنەن بولۋى دا مۇمكىن. ءبىز مۇنىڭ ءبارىن الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىككە اپارىپ تىرەگەنىمىزبەن, ءىس جۇزىندە قازاقستاندا كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ورتا تاپتىڭ قالىپتاسا الماي جاتقانىنىڭ سالدارى بولسا كەرەك. كلاسسيكالىق ورتا تاپتىڭ ولشەمدەرى ءبىز ءۇشىن ازىرگە الىس سياقتى كورىنەدى. «ورتا تاپقا قاتىستى الەمدىك كورسەتكىش بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى ايلىق تابىس كولەمى 2-2,5 مىڭ دوللار, 40 شارشى مەتر باسپانا, وتباسىندا كەم دەگەندە 2 اۆتوكولىك بولۋى كەرەك دەگەن كلاسسيكالىق مىسالدى الساق, قازاقستاندىق ورتا تاپتى الەمدىك ستاندارتپەن باعالاۋدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن كورۋىمىزگە بولادى» دەدى ب.جۇزىكبايقىزى. ءبىزدىڭ ورتا تاپ قالىپتاسپاي جاتىر دەۋىمىزدىڭ سىرى وسىندا. بۇدان بولەك وزدەرىن ورتا تاپقا جاتقىزاتىن ازاماتتار ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە قانشالىقتى ءجيى دەمالادى, تەاتر مەن كينوعا ايىنا نەشە رەت بارادى, قۇندى قاعاز نارىعىنا قىزىعىپ, قانداي دا ءبىر فيرمانىڭ اكتسياسىن ساتىپ الۋعا قاۋقارلى ما, بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن نە ىستەيدى, جالپى ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكەگە قابىلەتتى مە دەگەندەي سانسىز ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋ كەرەك.
ەلدىڭ بەلسەندى ازاماتتارى شەتكە كەتە باستادى
جۋىردا ماسس-مەديادا ەلىمىزدەن شەتەلدەرگە كەتكەن ازاماتتار جايلى دەرەكتەر جاريالاندى. 34,4 مىڭ ادام شەتەلگە كوشىپ كەتىپتى. اسىرەسە سولتۇستىك ايماقتاردا شەتەلدەرگە قونىس اۋدارعاندار كوپ ەكەنى بايقالعان. شەتەلدەرگە كەتىپ جاتقانداردىڭ باسىم بولىگى جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتار. 2017 جىلى شەتەلگە 11290 جوعارى ءبىلىمدى ازامات قونىس اۋدارعان. بىرقاتار الەۋمەتتانۋشىلار قازاقستاننىڭ ءاربىر ونىنشى تۇرعىنى شەتەلگە قونىس اۋدارۋدى كوزدەيتىنىن ايتىپ ءجۇر. بۇل دەگەنىڭىز ونسىز دا قالىپتاسىپ بىتپەگەن ورتا تاپتى تىپتەن السىرەتەرى ءسوزسىز. الەۋمەتتانۋشى ب.جۇزىكبايقىزى دا بۇل ماسەلەگە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. «ەندى ورتا تاپتىڭ پسيحولوگيالىق پورترەتىندەگى ماڭىزدى مىنا نيۋانسقا كوز جۇگىرتسەك: ورتا تاپ وكىلى بەلسەندى, باستاماشىل, جاڭاشىل جانە تاۋەكەلشىل. سوڭعى جىلدارداعى ميگراتسيالىق كوڭىل-كۇيگە, ستراتەگيالارعا قاراعاندا, ءبىز قازاقستاندىقتاردىڭ وسىنداي بەلسەندى بولىگىنەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپىنىڭ بار ەكەنىن دە مويىنداۋىمىز كەرەك» دەگەن عالىم قوعامداعى ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ورتا تاپتىڭ ۇلەسى ارتۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى. «قوعامداعى ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن فۋنكتسياسىن تولىق اتقارۋ ءۇشىن ورتا تاپ 50-60% -دى قۇراۋ كەرەك دەسەك, قازاقستاندىق ورتا تاپ بۇل مەجەگە جەتكەن جوق جانە ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىن تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراستىرۋ دا جاڭساق پىكىر. ماسەلە كەشەندى رەفورمالاردى تالاپ ەتەدى» دەيدى ول. قىسقاسى, عىلىمي تىلدە «ورتا تاپ» اتالىپ كەتكەن توپتىڭ ۇلەسى حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىن قۇرامايىنشا, ەلدىڭ دامۋى جالعاسىپ, ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالاتىنىنا كەپىلدىك بەرۋ قيىن ءىس بولسا كەرەك.
ءتۇيىن
قازاقستانداعى ورتا تاپتىڭ ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى – بىلىمدە. قازاقستاندىقتاردىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيىمەن جوعارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى جوعارى. الايدا بىلىكتىلىك ماسەلەسىندە ماقتانا المايتىنىمىز تاعى بار. ادەتتە ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىنا الەۋمەتتىك موبيلدىلىكتىڭ ىقپال ەتەتىنى ايتىلادى. اسىرەسە ۆەرتيكالدى موبيلدىلىك نەمەسە الەۋمەتتىك ليفت ەرەكشە ماڭىزدى بولسا كەرەك. بىراق قازاقستاندا ۆەرتيكالدى موبيلدىلىكتىڭ ناقتى قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن دە ءدوپ باسىپ ايتار ەشكىم جوق. بىراق ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەر تاپتىڭ ايتەۋىر ءبىر قالىپتاسارى انىق. تەك تىم ۇزاققا سوزىلماسا بولعانى.
