رۋحانيات • 19 قاراشا، 2019

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

55 رەتكورسەتىلدى

ءبىر عاسىرلىق، ياعني ءجۇزجىلدىڭ بەلەسىنە شىققان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ارقا تۇتقان اعالار، ۇلگىسىن كورسەتكەن كوركەم مىنەز ۇلكەندەر، جازۋشى مارحابات بايعۇت سوزىمەن ايتساق، اسپەتتەپ جۇرەر «ەگەمەننىڭ» ەگدەلەرى از ەمەس. بۇرىن دا بولعان، قازىر دە بار. ولار مۇحيت تولقىنىنداي لەك-لەك بولىپ كەلىپ، كەمەلىنە كەلگەندە كەمەرىنە جەتىپ، ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ، باسىلىم ءداستۇرىنىڭ ۇيتقىسى بولىپ وتىرعان. بۇل قاناتقاقتى گازەتتى شىعارعان الاش ارىستارىنان باس­تاۋ الىپ، ۇلت جۋرناليستيكاسى الىپتارىنىڭ ايدىنىنا اينالىپ، ولاردىڭ ءىسىن جالعاعان، ءىزىن باسقاندارعا ۇلاسقان. ۇلاسا وتىرىپ، زاماننىڭ قىرىق قۇبىلعانىنا قاراماي، ارناسىن كەڭەيتىپ كەلەدى. بۇل – زاڭدىلىق كەشەلى بەرىدەن ەمەس، ارعى بابالار مەن دانالارىمىزدان، اتا-بابالارىمىزدان جالعاسقان سالت-سانانىڭ جاڭعىرۋى ەكەنى انىق. ءيا، ۇلت تىرلىگىمەن ۇلاسقاننىڭ عانا عۇمىرى ۇزاق بولاتىنىن ءومىر كورسەتىپ وتىر.

باس باسىلىمنىڭ ءجۇز جىلدىعىنا وراي ارعى-بەرگى كەزەڭدەردەگى جاقسى­لارىمىز بەن جايساڭدارىمىزدى قايتا ءبىر ەسكە الىپ، بەينەسىن كوز الدىمىزعا كەلتىرىپ، ەڭبەگىن ەلەۋ تۇرعىسىنداعى قادام بارىسىندا ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە، ۇزاق اعا باعاەۆ ءتيىپتى. بولمىسى بولەك، ءبىتىمى ەرەن، سوزگە بەرەن ۇزاعاڭ تۋرالى كەيىنگى تولقىنعا از-كەم مالىمەت بەرە كەتۋدى ءجون دەپ بىلەمىز.

ۇزاق باعاەۆ: «اعاناس» دەپ اتالاتىن كەڭ القاپتىڭ تابان ورتاسىندا تۇرىپ، اينالا توڭىرەككە كوز جىبەرسەڭ، تابيعاتتىڭ اسەم كورىنىسى ەرەكشە اسەر­گە بولەيدى. جان-جاعىڭنىڭ ءبارىن جا­عا­لاي وراعان تاۋ، تەك توبەڭدە كوك اس­پان عانا جارقىرايدى. اينالا قامال تۇرعىزىپ، ونىڭ بەتىن شاراينامەن توڭكەرىپ قويعانداي. قاراي بەرگىڭ كەلەدى، قاراعان سايىن جاراتىلىستىڭ سۇلۋ كوركىنە توياتتامايسىڭ، قايتا وعان دەگەن قۇمارلىعىڭدى كۇشەيتە تۇسەسىڭ»، – دەپ ءوزى كەلىستىرە سۋرەتتەگەن الاتاۋ باۋرايىندا، الماتى وبلىسى، كەگەن وڭىرىندە 1930 جىلى ومىرگە كەلگەن. قازاقتىڭ ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن جاقسى بىتىرگەن سوڭ، ەڭبەك جولىن وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنەن باستاعان. قاراپايىم تىلشىدەن ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، ول تۇستا ىقپالى بار رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى بولىپ جۇرگەندە، تسك بيۋروسىنىڭ شەشىمىمەن، ۇ.باعاەۆ 1962 جىلى قىزىلوردا وبلىستىق «لەنين جولى» (قازىرگى «سىر بويى») گازەتىنە رەداكتور بولىپ تاعايىندالعان. ول كەزدە رەداكتوردىڭ بەدەلى بيىك ەدى. زاتى دا، اتى دا بولەك بولاتىن.

توماعاسىن سىپىرعان قارشىعاداي قايراتتى، قايراۋى جەتكەن قىناپتاعى قىلىشتاي وتكىر دە، ورەلى ازامات سىر وڭىرىندە بايىپتى باسشى رەتىندە دە، جۇرتقا جۇعىمدى مىنەزىمەن دە، قۇداي بەرگەن قارىمىمەن دە تانىلعان ەكەن. گازەت قالام ۇستاعان قايراتكەرلەردىڭ باس قوساتىن رۋحاني ورتالىعىنا دا اينالعان. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قۇلاق قويساڭ، الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى، الماتىدان كەلگەن ادەبيەت پەن ونەردىڭ دۇلدۇلدەرى دۇرىلدەپ كەلىپ، باسىلىمدا باس قوسىپ وتىرۋدى داستۇرگە اينالدىرىپتى. ونىڭ كوش باسىندا: «بىلەم سەنى، سۇيەم سەنى، سىردىڭ سۋى قارت انام. سەنسىڭ مەنى الديلەگەن، تۋعان سەنەن مەن بالاڭ... سىردا تۋعان، سىردىڭ ۇلى، جاڭا گەينە مەن بولام»، – دەپ ءابدىلدا (تاجىباەۆ) اقىن باستاپ، سىرشىل سىرباي (ماۋلەنوۆ) قوشتاپ، سىنشى مۇحاڭ (قاراتاەۆ) دەمەپ، وزگەلەر قولتىقتاسىپ جەتكەندە اسقار (توقماعامبەتوۆ)، زەينوللا (شۇكىروۆ)، قومشاباي (سۇيەنىش) – ءبارى قارسى الىپ، ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي، بەس قولدىڭ سالاسىنداي قاتار وتىرىپ، اعا مەن ءىنىنىڭ كەلىستى كەڭەسىن قۇراتىن بولعان.

كەيىن دە ۇزاعاڭ سىر ەلىنەن قول ۇزبەي حابارلاسىپ تۇرىپتى. وعان قازاقتىڭ قايسار اقىنى، ارتىنا ولمەس ولەڭ مەن پروزا قالدىرعان، كوڭىلدەرى جاراسىپ، اينىماس دوس بولعان زەينوللا شۇكىروۆكە جازعان حاتى دالەل دەپ بىلەمىز. بۇل حات وبلىستىق مۇراعاتتا ساقتاۋلى تۇر. وسى حاتتاعى ونىڭ قولتاڭباسى شەبەر ءورىمشى تىلگەن تاسپاداي بولىپ كوزگە كوركەم جازۋداي باسىلادى.

ۇزاق باعاەۆتىڭ سىردا بولعاندا جازعان وچەركتەرى مەن ماقالالارى، تول­عاۋلارى سان الۋان تاقىرىپتى قام­تىپ­تى. بايتاعىمىزدىڭ دارا ۇلى، كەتپەن شاۋىپ ءجۇرىپ-اق دانا ۇلىنا اينالعان، اقمار­جاننىڭ اتاسى ىبىراي  جاقاەۆ تۋرالى پۋبليتسيستيكالىق كولەمدى شى­عارماسى كوركەم دۇنيەگە بەرگىسىز ەڭبەك دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. وقىپ-كورەلىك: «تۇلعاسى تۇتاس. كەلبەتى كوركەم. مىنەزى سىرباز. سابىرى دارحان. بىلەكتە قۋات. كوڭىلى شۋاق. سوزگە ساراڭ، ىسكە جومارت!» دەيدى.

ول تۇستاعى وچەركتەر ەل ءومىرىنىڭ ايناسىنداي ەدى عوي. سول جانر بۇگىن قۇمعا تام­عان تامشىداي تىندىم بولدى. اقاڭ، اقسەلەۋ سەيدىمبەك جاڭعىرتۋ كەرەك دەپ جۇرەتىن، بىراق جاڭارعان دەلىنەتىن زاماندا ونى تىڭدار قۇلاق تابىلا قويمادى. ەڭبەك ادامىنىڭ ءبۇتىن ءبىتىمىن سوزبەن سومداپ، ءمارمار تاسقا ويىپ جازۋدىڭ ۇلگىسىن ۇزەكەڭ قاي شىعارماسىندا دا دايەكتەي العان. ال زەينوللا (شۇكىروۆ) جايلى «جۇرەك وتى» وچەركى ويلى دۇنيە. تاعدىردىڭ موينىنا ىلگەن ءزىل باتپان قاسىرەتىن جەڭىپ شىققان اقىننىڭ ايبىنىن اسقاق كورسەتەدى. وچەركتى ني­كولاي وستروۆسكيگە ارناعان اقىن پوە­ماسىنىڭ تۇيىنىندەگى ەكى جول ولەڭمەن قورىتىندىلاعان ەكەن. ول ولەڭ: «...تاس تۇلەك ءوز تاعدىرىن جەڭىپ شىقتى، مىنە، ادام! مىنە، ادامنىڭ مىقتىلىعى!» دەپ كەلەدى. وقىپ وتىرعاندا ادام قايراتى جەڭ­بەيتىن نە بار دەگەن ويعا تابان تىرەي­سىڭ. سىر ءوڭىرى تۋرالى جازعان قاي شىعارماسىن الساڭ دا وسى سەكىلدى قام­شىنىڭ ورىمىندەي ورنەكتى بولىپ، ەل جايىنان، ەر ەڭبەگىنەن، جەر بەدەرىنەن حا­باردار ەتىپ وتىرادى.

سىر وڭىرىنەن كەيىن ۇزاق باعاەۆ ءوزى شۇكىروۆكە جازعان حاتىندا: «تالدى­قورعان كادىمگى ماقپال قاردىڭ ورداسى ءتارىزدى ەكەن»، دەپ ايتقانداي، 1968 جىلى وبلىستىق «وكتيابر تۋى» گازەتىنىڭ رە­داكتورى قىزمەتىنە جىبەرىلەدى. ءبىر جىل­دان سوڭ 1969 جىلى ءوزىن تۇلەتىپ شى­عارعان رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قا­زاقستان»، قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە باسشىلىق قىزمەتكە اۋىسادى.

بۇل قىزمەتتى ول اقتىق دەمى بىتكەنشە، 1973 جىلدىڭ 28 شىلدەسىنە دەيىن ات­قاردى. ار مەن نامىستى تەڭ ۇستاپ، ابىروي بيىگىنەن كورىنىپ، كەمەلدىككە تابان تىرەگەن ۇزاعاڭ ول كەزدە بار بولعانى 43 جاستا ەدى. سانالى عۇمىرىندا ەتكەن ەڭ­بەگىنە العان باعاسى، ءوزىنىڭ اۋرۋحانادا جازعان حاتىندا ايتىلعاندىقتان، وعان بۇل جەردە توقتالمايمىز. ونىڭ ىسكەرلىگىنە ساي قايدا جۇرسە دە قالتقىسىز جۇمىستىڭ، سەرگەك سەزىمنىڭ يەسى، ۇجىم ۇيىتقىسى رەتىندە وعان اقاۋسىز بەرىلگەن باعا، كورسەتىلگەن قۇرمەت تە از بولماعان. بۇل جايلى بايلامداردى كەيىن مىسالعا كەلتىرەتىن زامانداستارىنىڭ رياسىز اق-ادال ءىلتيپاتىندا بەكىتە تۇسەمىز.

ءبىز ۇزاعاڭدى ستۋدەنت كەزىمىزدە كور­دىك. وڭىنەن نۇر توگىلىپ تۇراتىن. بيازى بولاتىن. ءبىر اۋىلدىڭ ۇلانى نۇرعالي (اكادەميك مامىروۆ) اعانىڭ ۇيىندە ءبىر-ەكى رەت ديدارلاستىق. وندا ول كىسىگە تۋرا قاراۋ قايدا. ءتىلدى تىستەپ يمەنىپ، ءيىلىپ وتىراتىنبىز. ءبىر جولى: «جۋرناليست بولۋ – وڭاي ەمەس، ماقتاۋدا دا ءمان بولادى، سىناۋدىڭ دا سىرى كوپ. قايسىسىندا دا قارا ءدۇرسىن كەتپەگەن ءلازىم. اسىرەسە، ءتىل قۇدىرەتىنە ءاتۇستى قاراۋ اعاتتىق»، – دەگەن ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە. بويى ورتالاۋ كورىنگەنىمەن، ويى شىرقاۋ شىڭ باسىندا جۇرگەندەي اسەرگە بولەيتىن.

ۇزاق باعاەۆ باس باسىلىمعا باسشى­لىق جاساعاندا ءبىرىنشى بەتكە تاقىرىبى تارتىمدى، ايتارى بار شاعىن وچەرك­تەرگە ورىن بەرۋدى قالىپتاستىرعان.  نۇس­قالى ەتىپ قىسقا جازۋعا دا ەرەكشە ءمان بەرگەن. ءوزى دە وندىرە جازىپ، ۇلگى كورسەتكەن. اسىرەسە، قارا ءسوزدى توگىلتە جازۋ، ولەڭ تاسىلىمەن ۇيقاستىرىپ بەرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەسە كەرەك. بۇل شىن شەبەردىڭ، تابيعي تالانتتىڭ وي ولشەمىنە، ءسوز ساپتاسىنا عانا ءتان قاسيەت.

ءسوزىمىز جالاڭ بولماسىن، بىرەر مى­سالعا جۇگىنەلىك: «ارىنى بار، جالىنى بار جاس ورەن. تال بويىڭنان جىگەر كورەم، اقىل كورەم، كۇش كورەم. جازداي جايناپ، كۇندەي كۇلگەن ءجۇزىڭدى، ماقتان ەتەم، قىران قانات، العىر ءىنىم، اقبەرەن!» – بۇل «جاس دوسقا ارناۋ» دەگەن تولعاۋىنان الىنسا، «تۋعان ولكە» دەگەن تولعاۋىندا: «كومىر مەن تەمىر تاسىتقان قاراعاندى ءبىر الىپ، جەزقازعان، بالقاش، تەمىرتاۋ كەرەمەت قوي – بۇل انىق... وركەنى وسكەن ءور التاي – قورعاسىن، مىرىش ورداسى، بۇقتىرما كولى شالقيدى، ءوڭىرى بايلىق قويماسى. تابيعاتى تاماشا، كودەسى ماي، سۋى بال، كورگەن جاننىڭ بەلگىلى، قۇمارى ەشبىر قانباسى!» – دەپ ەل مەن جەردىڭ داۋلەتى مەن ساۋلەتىن، كوركەم تابيعاتىن كوز الدىڭا اكەلەدى. بۇل تولعاۋلار جاس­تىڭ جىگەرىن جانىپ، ۇلكەننىڭ ايىزىن قاندىرىپ، قازاق جەرىنىڭ ءورىسى كەڭ وركەندى ەكەنىن سەزدىرۋمەن قاتار، قالامگەردىڭ ۇلتىم، جۇرتىم، كيەلى جەرىم دەگەن ىشكى سەزىمىن ۇقتىرىپ تۇرعانى ايداي انىق.

«سوتسياليستىك قازاقستانعا» جەتەك­شىلىك ەتكەندە ۇزاعاڭ جىلىنا ءبىر رەت مەنشىكتى تىلشىلەردىڭ رەداكتسيادا وتەتىن جيىنىن قاراعاندى قالاسىندا وتكىزۋگە شەشىم قابىلداعان ەكەن. «الماتى ەمەس، قاراعاندىعا شۇبىرتىپ قالاي اپارادى» دەگەندەر دە تابىلىپتى سىزاتتان سىلتاۋ ىزدەگەندەر. بىراق ىسكەر باسشى سوزىندە تۇرعان. ءداستۇرلى تىلشىلەر كەڭەسىن ءوندىرىستى ولكەدە وتكىزىپ، كەرەمەت ديدارلاسۋعا ۇيىتقى بولعان.

اسىرەسە، تەمىرتاۋ قالاسىنداعى جۇز­دەسۋ ەرەكشە ەستە قالعانىن كۋا بولعان اعالارىمىز سان قىرىنان كەلىپ جازىپتى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي تىلشىلەر جيىنى وڭىر­دە وتپەگەندىكتەن، ارقاداعى ديدارلاسۋ جۋرناليستەردىڭ رۋحى بيىكتەپ، ول جەردەگى قاۋمالاعان جۇرتتى دا سەرگىتىپ، ءبىزدى دە ىزدەيتىن قازاق قالامگەرلەرى بار ەكەن دەگەنگە كوز جەتكىزىپتى.

سول جيىنعا قاتىسقان گازەتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بەگدىلدا ءابدۋلليننىڭ ەستەلىگىندە قالانىڭ ەكىنشى حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۇزاق باعاەۆتىڭ جۇزدەسۋىن ەرەكشە ماقتانىشپەن جازىپ قالدىرىپتى. «ويپىرىم-اي، ويلارى دا، بويلارى دا بىردەي ەكەن. ەكەۋى پرەزيديۋمدا وتىرىپ، ءتۇرلى كەزدەسۋلەر مەن جيىنداردى باسقارعاندا جارق-جۇرق ەتىپ مەرەيىمىزدى ءوسىردى. ۇزەكەڭ: «بۇگىن ارقا تورىنە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا شاڭىراعى اتانعان – «سوتسياليستىك قازاقستان» كوشىپ كەلىپ وتىر» دەسە، نۇرەكەڭ: «ماسكەۋدەن «پراۆدانىڭ» ءبىر ءتىلشىسى كەلىپتى دەسە ەلەڭ ەتە قالامىز، ءوزىمىزدىڭ باس گازەتىمىزدىڭ بارشا ءتىلشىسى باس قوسىپ وتىرعاندا، قالاي اعىمىزدان جارىلمايمىز»، – دەپ بەدەلىمىزدى ودان ءارى ارتتىرا ءتۇستى» – دەيدى ابدۋللين اعامىز.

سول تەمىرتاۋداعى ديدارلاسۋدا ۋا­حاپ قىدىرحان ءبىر وتىرىستا نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى دومبىرامەن ايتقان «شۇبارات» دەگەن ءاندى سوزىمەن جازىپ ال­عانىن، وندا نۇرەكەڭنىڭ ەلگە دەگەن ساعىنىشى ەرەكشە باياندالعانىن حاتقا ءتۇسىرىپتى. كەيىن ونى «سىرلاسۋ» اتتى نوۆەللاسىنا ارقاۋ ەتىپتى. ال جامبىل وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشى، اقىن جاقسىلىق ساتى­بەكوۆ ماگنيتكانىڭ تىرلىك-تىنىسى، نۇرسۇلتان باستاعان ازاماتتاردىڭ ەرەن ءىسى جايلى «الىپستان» (1973 جىل) اتتى باللادا جازىپ جاريالاپتى.

العىر ازامات، ۇتقىر ۇيىمداس­تىرۋ­شى، بىلىكتى باسشى، قالامى جۇيرىك، ويى ۇشقىر، ەڭ باستىسى ءتىل كيەسىن ءپىر تۇت­قان جۋرناليست ۇزاق باعاەۆ – سان قىر­لى قىزمەتىمەن عانا ەمەس، تارتىمدى شى­عار­مالارىمەن دە ۇلت تاريحىندا قال­عان تۇلعا. ارتىنداعى مۇراسى دا ۇشان-تەڭىز. سونىڭ قاتارىندا «دالا جۇل­دىزدارى»، «جان سۇلۋلىعى»، تاعى دا باسقا تاعىلىمى مول، ماعلۇماتى ماڭىزدى كىتاپتارىن اتاۋعا بولادى.

تابيعاتى تازا، كىسىلىك كەمەرىنەن كو­رىنىپ، ەلگە بەرىلىپ قىزمەت كورسەتكەن، بار قازاقتىڭ بالاسىن ءبولىپ-جارماعان، اقيقاتتان اتتاماي ءبارىن تەڭ ۇستاعان ۇزاعاڭنىڭ ءبىتىم-بولمىسى تۋرالى زامانداستارى ادەمى ەستەلىكتەر جازعان. ءبىر ءسات سوعان دا كوز جۇگىرتىپ، كوڭىل توقتاتالىق. جاقسىنىڭ بەينەسى جارقىراي ءتۇسسىن.

جازۋشى-جۋرناليست ۋاحاپ قىدىر­حان: «ۇزاق باعاەۆ – ءتۇسى جىلى، ءسوزى سى­نىق، مىنەزى مايدا، اقىلىن الدا ۇستاي­تىن، ءوزى جەلپىنە جازاتىن جەلقانات جۋرناليست. «جۇيرىكتە سىن بولمايدى». وسى ەپيتەت ۇزاق تابيعاتىنا ءدال كەلەتىن» دەسە، سايراش ابىشقىزى: «سول كەزدەگى رەداكتور ۇزاق باعاەۆتىڭ قابىلداۋى، جىلى ءجۇزى، مەيىرىمدى ءۇنى ءدال بۇگىنگىدەي جادىمدا» دەيدى.

«مىنەزى بيازى، ءوزى  دە، ءسوزى دە جىبەك­تەي ەسىلىپ تۇراتىن، از جازسا دا ساز جازاتىن، بىرتوعا جاقسى ازامات بولاتىن. كوپ سويلەمەي، توقەتەرىن ايتىپ، ءتۇيىپ تاستاپ وتىراتىن. «ۇندەمەۋىم – بايلىعىم، دۇشپانىما – ايبىنىم، دوستارىما جايلىمىن»، – دەيدى ەكەن جارىقتىق. قاتتى ناۋقاستانىپ اۋرۋحانادا جاتقاننىڭ وزىندە، جۇمىس جايىن ەستەن شىعارماي، وپات بولىپ كەتكەن ورىنباسارى، ءبىلىم­دى دە بىلىكتى جۋرناليست ساپارجان حايدا­روۆتىڭ ورنىنا مەنى مەڭزەپ، ارنايى قابىلداعانى بار... «...اماندىق بولسا، ايىعىپ شىققان سوڭ، باس گازەتتى بيىك­كە بىرگە كوتەرەمىز»، – دەگەن ءۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇلاعىمدا. الايدا، ارمانىنا جۇرتتىڭ ءبارى جەتە بەرە مە؟! كوپ ۇزاماي، مەن بەكىگەنشە ۇزاق اعا قايتىس بولىپ كەتتى»، – دەپ ورنىنا كەلگەن ساپار بايجانوۆ قالامداس دوسىنىڭ تاڭداۋىنا سەلكەۋ تۇسىرمەي قاتارىنا تارتقانىن تىلگە تيەك ەتەدى. وسى ارادا تالانتىمەن تانىلعان ساپارجان مەن ۇزاقتىڭ تەل قوڭىر­­داي قاتار ءجۇرىپ، گازەتتىڭ اجارىن اشىپ، بەدەلىن كوتەرۋدەگى قارەكەتتەرىن بىلەتىندەر ءالى كۇنگە دەيىن ايتىپ جۇرەدى. امال نە، جارقىراپ شىققان قازاق جۋر­ناليستيكاسىنىڭ قوس تارلانى بىرى­نەن كەيىن ءبىرى اتتانىپ كەتە باردى.

ارامىزدا جاقسىلاردىڭ تۇياعىنداي بولىپ جۇرەتىن، كۇنى كەشە ومىردەن وزعان ءادىل دۇيسەنبەك اعامىز ۇزاق اعاسى تۋرالى: «ۇزەكەڭ ەكى سويلەمەيتىن، ۋادەگە بەرىك جان بولاتىن» دەسە، ۇستاز ساناعان قالامگەر يتەن قارىمساقوۆ: «جۋرناليست ۇ.باعاەۆ 32 جاسقا قاراعان شاعىندا جاسانىپ، جايناپ، جانىپ تۇرعان كەزىندە سىر ەلىنە باق قۇسىنداي بولىپ ۇشىپ كەلدى. ءوزى دە باقىتتى بولدى، سوڭىنا ەرگەن جاستاردى دا باقىتتى ەتىپ كەتتى. ول باسقارعان گازەتتىڭ وتىمەن كىرىپ، ك ۇلى­مەن شىققان جاس جۋرناليستەردىڭ كوبى جا­زۋشى، ەلگە تانىمال ازامات اتاندى. ۇ.باعاەۆ رەداكتور بولعاندا قىزىلوردا وبلىستىق «لەنين جولى» گازەتىنىڭ داڭقى شىعىپ، دۇركىرەپ تۇردى. بارعان جەرىندە كىسىگە سالماعى جوق، بوگدە ادام­نىڭ مازاسىن المايتىن رەداكتور ەدى عوي!» – دەپ باعاەۆ مەكتەبى، باعاەۆ مادە­نيەتى تۋرالى ادەمى ويلار ايتادى. مۇنداي باعا كەز كەلگەن رەداكتورعا ايتىلا بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە ول زاماندا كوپ كولگىرسۋ، ەكىنىڭ ءبىرىن قايراتكەر، بەستىڭ ءبىرىن تۇلعا دەۋ ۇيات سانالاتىن. 

قاسيەتتى قازاق ءسوزىنىڭ كيەسىن ءبىلىپ، ارىپ­تەستەر قاتارىندا يەسى بولسام دەگەن تەكتى ۇلدان تەكتى بالا، دارىندى اقىن جارال­­عانىن قالىڭ جۇرتقا ايتا كەتسەك دەيمىز. ول اكەسىنەن 5 جاس اسىپ بارىپ ومىردەن وزعان، قاناتتاس جۇرگەن: «بويىمىزدى بيلەپ العان سالعىرتتىق... تۇبىمىزگە جەتەر مە ەكەن ماڭگۇرتتىك، تۇبى­مىزگە جەتەر مە ەكەن ەنجارلىق، بوس ءسوز بۇگىن تاتىمايدى تاڭدايعا»، – دەپ شابىت تۋعاندا شامىرقانىپ ولەڭ ورنەك­تەگەن ەرلان باعاەۆ ەدى.

ول قارعادايىنان جىر جامپوزى ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ باتاسىن الىپ ەدى. ون­داعان جىر-جيناقتارىن شىعارىپ، حالىق ءىلتيپاتىنا بولەنگەن ەدى. اقىن جايلى  ء«مىنسىز تالانت، مىنەزدى ولەڭ» («ەق»، 16.ءىح.2015) اتتى ماقالا جازعانىمىز بار. اكەسى 43 جاسىندا و دۇنيەلىك بولسا، ەرلان 48 جاسىندا باقيلىققا بەت تۇزەدى. ۇزاعاڭ كەلەر جىلى 90 جاسقا تولادى، ۇلى بيىل 65 جاسقا كەلىپ ەدى. ەرلاننىڭ ەلۋ جىلدىعى، الپىس جىلدىعى، الپىس بەس جىلدىعى دا ەسكەرۋسىز قالدى-اۋ.

تۇڭعىش ۇلدارى ەرلاندى اتا-اناسى تۋا سالىپ، اعا-جەڭگەسىنىڭ باۋىرىنا سالىپ بەرگەن. اعايىن اراسىن بەكىتۋدە مۇنداي سالت قازاقتا الىمساقتان بار. اقىن الاڭسىز جۇرگەندە ۇزاعاڭ ومىردەن ءوتىپ، وزەگىن ءورت شالعاندا بىرنەشە تولعاۋ جازدى. سوندا ءوزى جايلى: «اعاڭ، جەڭگەڭ مەسەلىن قايتارمادىڭ، اسىراندى بوپ مەن سورلى جاۋتاڭدادىم. تۋعان اكەم بولساڭ دا «اعا» دەدىم، باسقالارداي «پاپا» دەپ ايتا المادىم»، – دەسە ء«تىرىسىڭ، اعا» دەگەن تولعاۋىندا، ودان كەيىن: «نەگە، نە­گە، جان اعا، ەرتە ءسوندىڭ، ازاماتى ەدىڭ-اۋ، ەركەسى ەلدىڭ، جۇرەگىڭدە جوق ەدى جال­عاندىعىڭ، جالعاندىققا بۇگىندە مەن توسەلدىم» – دەيدى دە: ء«سىزدى بۇگىن ءتىرىل­تىپ جاتىر، اكە، ۇرپاقتارىڭ – ۇل-قىز­دارىڭ باعاەۆتار!» – دەپ تاۋبەسىنە كەلگەندەي بولادى.

دۇرمەگى كوپ، كۇرمەۋى سان ءتۇرلى مىنا دۇنيەدەن ءوتىپ بارا جاتقان ادامنىڭ سەرگەكتىك تانىتىپ، وزەكتى جانعا ءبىر ءولىمنىڭ بارىن ۇمىتپاي، ارتىنا حات جازىپ قالدىرۋ ءۇردىسى ەسكە تۇسكەندە، الدىمەن ۇلى عابەڭ، عابيت مۇسىرەپوۆ ويعا ورالاتىن. ۇلى قالامگەر ادەبيەت پەن ونەردى ۇلى ەتپەي،  ۇلت ۇلى بولمايتىنىن وسيەت ەتىپ قالدىرعانى ءمالىم. ال ودان ون بەس جىل بۇرىن، 1970 جىلى قىزىل يمپەريا «شەشەك» اتىپ تۇرعاندا يمەنبەگەن ۇلت زيالىسى ءىلياس وماروۆ تا ارتىنا قالدىرعان حاتىندا ۇلتتىق مۇرانىڭ ولشەۋسىز قۇندى ەكەنىن ايتىپ، سوعان ەتكەن قىزمەتىن اياقتاي الماعانىنا وكىنىشىن بىلدىرە كەلىپ، ەندىگى ءۇمىت جاس­تاردا ەكەنىن العا تارتىپ: «ىشكەنگە ءماز، جەگەنگە توق ۇرپاق بولماسىن! سولاردى كەزىندە تانىپ، قامقور بولىپ اكەدەي جان ىقىلاس ارناپ، باۋلىپ وتىرۋدا»، – دەپتى. ۇلاعاتتىڭ ۇلكەنى عوي بۇل.

وسىنداي حات ۇزاعاڭنان دا قالعان ەكەن. اقىل-پاراساتى تەڭ، ىزەت-يناباتىن ادالدىق پەن ارىنا ۇشتاستىرعان، كەڭىنەن ويلاپ، تەرەڭگە بويلاعان ازامات مىنا ومىردەن قايتارىنان جيىرما كۇن بۇرىن جارى نۇربيبىگە ارناپ قويىن داپتەرىنە حات قالدىرعان ەكەن. وندا: «...مەن ازدى-كوپتى ەڭبەك ەتىپ، تالاپ، قابىلەت كورسەتە السام، ىسكە الاڭسىز ارالاسىپ جۇرسەم، بۇعان، نۇربيكەش سەنىڭ قاتىسىڭ الاتاۋداي ۇلكەن. ۇيىندە الا كوڭىل ادامنىڭ ءىسى دە ءدۇمبىل بولاتىنىن كىم بىلمەيدى. ۇيىندە سىيلى ادامدى دوستارى دا ۇلگى ەتەرى جانە ايان. مىنە، سەنىڭ كوزگە كورىنبەس ەرەكشەلىگىڭ وسىندا عوي، بايبىشە!...» – دەگەن ەكەن. بۇل ەر مەن ايەل­دىڭ اراسىنداعى ادەمى سىيلاستىقتى كورسەتەدى. شىركىن، كەيىنگى جاستاردىڭ دا بويىندا وسىنداي قيماستىق سەزىم مەنمۇندالاپ تۇرسا عوي.

1974 جىلى ۇزاق باعاەۆتىڭ جۋر­ناليس­تىك شەبەرلىگىنەن ديپلوم جۇمىسىن جازۋ بارىسىنداعى ىزدەنىس كەزىندە تاپقان جانبولات اۋپباەۆتىڭ ارحيۆىندەگى سيرەك دەرەكپەن، ياعني «№20» دەپ بەلگى سوققان بلوكنوتتاعى حاتپەن ماقالانى تۇيىن­دەسەك دەيمىز. وندا ايتۋلى جۋرناليست ءوز ومىرىندە ورنى ەرەكشە باس باسىلىمنىڭ، ۇجىم­نىڭ ىنتىماعىن تاراتىپ ايتادى. ءيا، ۇجىمنىڭ مىقتى بولۋى باسشىنىڭ كىسىلىگى مەن كىشىلىگىنە، كەۋدەسى التىن سارايداي كۇمبىرلەپ تۇراتىنىن قادىرلى قاسيەتىنە تىكەلەي تاۋەلدى بولاتىنى بەلگىلى. ەندى سول ارحيۆتەن تابىلعان حاتتى جۇرتقا تانىستىرا كەتەلىك: «...ۋني­ۆەرسيتەت ۇياسىنان ۇشىپ كەلىپ قون­عان قارا شاڭىراق «سوتسياليستىك قازاق­ستان» جيىرما ەكى جىل بويى مەنى تاربيە­لەپ كەلەدى. گازەت كوللەكتيۆى كىشكەنتاي ەڭبەگىمدى تاۋداي ەتىپ  باعالاپ جاتقانى. وسى جيىرما ەكى جىل ىشىندە (جەتى جىلداي وبلىستاردا جۇرمەدىك پە، ول دا «سق»-نىڭ ارقاسى) تالاي-تالاي اتاق-ابىرويعا يە ەتكەنىن قالاي ۇمىتارسىڭ!

 قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، قازاق سسر جوعار­عى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى، قازاق سسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى، ەڭبەك قىزىل تۋ، قۇرمەت بەلگىسى وردەن­دەرى، مەدالدار...

وسىنىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن «سوتسياليس­تىك قازاقستاننىڭ» سىيى، كوللەكتيۆتىڭ سەنىمى. مۇنىڭ ءبارىن ءوز ەڭبەگىمنىڭ جەمىسى، ءوز قىزمەتىمنىڭ بالاۋى دەپ ويلاعان ەمەس­پىن، ويلامايمىن دا. پارتيانىڭ، «سوتسيا­ليستىك قازاقستان» كوللەكتيۆىنىڭ: «ەڭبەك ەتۋگە مۇمكىندىگىڭ بار سياقتى، سو­نى كورسەت، دالەلدە»، – دەپ بەرگەن ءىلتي­پاتى. وسىنداي سەنىمنەن شىعۋ ءۇشىن كۇش-قۋاتىمدى، اقىل-ويىمدى سارقا جۇم­ساۋدان اسقان مەرەي بار ما؟! ۇزاق باعاەۆ. الماتى. اۋرۋحانا. 6 ماي، 1973 جىل» – حات وسىلاي اياقتالعان. اسىل ازا­مات ءۇش اي­عا جەتپەي فانيدەن باقيعا ات­تانىپ كەتە بار­دى.

ءبىز بۇدان جۇرت ىسىنە كەۋدە كەرمەي، كەر­دەڭدەپ باسپاي ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورەمىز. ءۇش ارىستان قالعان حات­­­­­­­تا­­­­­عى قاعيدا نە دەگەنگە دە ءبىر ءسات وي جىبەر­سەك، ادەبيەت الىبى ادەبيەت پەن ونەردىڭ ماڭگىلىگىن ايتسا، لاۋازىمدى قىزمەتتىڭ مىقتى شەنەۋنىگى بولا تۇرىپ، ۇلت زيالىسىنا اينالعان اسىل تۇلعا ۇلت مۇراسىن اسپەتتەيدى. جۋرناليستيكا قايراتكەرى، وتباسىن، وتاناسىن، رۋح بەرگەن ۇجىمىن، قاسيەتتى قارا شاڭىراعىن قۇرمەت تۇتادى. كەيىنگە ۇيرەنەر ءورىستى ۇلگى وسى دەسەك، اسىرىپ ايتقاندىق بولماس. سودان دا شىعار، ءبىز ماقالاعا ارقاۋ ەتكەن ۇزاق باعاەۆتىڭ بولمىسىنىڭ ءبۇتىن، مەرەيىنىڭ بيىك بولۋى.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋىر اتلەتتەر كاتارعا اتتانادى

اۋىر اتلەتيكا • كەشە

كوپبالالىلارعا كومەك

ايماقتار • كەشە

كۇلكى كەرۋەنى № 22

رۋحانيات • كەشە

فاريزا اقىننىڭ ۇستازى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار