الايدا, سول «سۇلۋلىق سيقىرى» قازاق ساقاراسىندا وسسە دە, بۇگىندە ميا تامىرى زاڭسىز ساۋدانىڭ قۇربانى بولىپ, تالان-تاراجعا تۇسۋدە.
ال قىتايدا ميا تامىرىنىڭ ادامدى جاسارتۋ قاسيەتى 3000 جىل بۇرىن دالەلدەنگەن. بۇل ەلدىڭ ءداستۇرلى مەديتسينا سالاسىندا ميا تامىرىنسىز بىردە-ءبىر ءدارى جاسالمايدى. تاماق دامدەۋىش قوسپالارعا دا ميا تامىرى قوسىلادى. ءتىپتى شيكىزات تاپشىلىعىنان قىتاي بيلىگى 2008 جىلدان باستاپ ميا تامىرىن باج سالىعىنسىز تاسىمالداۋعا رۇقسات بەرگەن.
كوسمەتولوگيادا كوشى ىلگەرىلەپ وتىرعان وڭتۇستىك كورەيا دا ميا تامىرلارىن ۇدايى قولدانۋشىلاردىڭ قاتارىندا. الايدا, شيكىزات تاپشىلىعىنان ولار ميانى بۇگىندە قولدان وسىرۋگە كوشكەن. وسىنداي ءۇردىس كورشىلەس وزبەكستاندا دا قولعا الىنعان, ارناۋلى مامانداندىرىلعان شارۋا قوجالىقتارى ميا وسىمدىگىن قولدان وسىرەدى. بۇل ەلدە ميا تامىرىن زاڭسىز توناۋعا تىيىم سالىنعان.
قازىر گازدالعان ءتاتتى سۋسىنداردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا زيان ەكەنىن ءجيى ايتامىز. الايدا, بۇل سۋسىنداردىڭ قۇرامىنا قانت قوسپاي-اق, ميا تامىرى ارقىلى ەمدىك قاسيەتىن كۇشەيتۋگە بولادى. تاتتىلىگى جاعىنان بۇل وسىمدىك قانتتان 50 ەسەگە ارتىق سانالادى.
ال قىزىل ميا تامىرىن حالىق مەديتسيناسىندا كوپتەگەن اۋرۋلاردى ەمدەۋ ءۇشىن, ماسەلەن, سترەسس العاندا جانە كۇردەلى وپەراتسيالاردان كەيىن, ءىرىڭدى جارالاردى, ۇمىتشاقتىق, قالقانشا بەز اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ۇدايى قولدانعان ەكەن.
قىتايدا, كورەيادا, اقش-تا ميا تامىرىنا دەگەن سۇرانىس قىزىپ تۇر. سونىڭ كەسىرىنەن ازاماتتارىمىز ءوز جەرىمىزدەگى دارىلىك شوپتەردى اياۋسىز ج ۇلىپ, ارزان اقشاعا ساۋدالايدى. ميا تامىرىنان پايدانىڭ كوزىن تاپقاندار, ونى ءجون-جوسىقسىز قازۋ بارىسىندا تاعى ءبىر نارسەنى ەسكەرمەيدى. ماسەلەن, ميا – تابيعي جابايى وسىمدىك. ونىڭ اينالاسىندا ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار وزگە وسىمدىكتەر دە بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ميا تامىرىنا جاسالعان ءاربىر قاسكۇنەمدىك قازاق جەرىنىڭ قۇتىن قاشىرعانمەن بىردەي ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون.
بۇل كۇندەرى كورشىلەس شەت مەملەكەتتەردە قىزىل ميا تامىرىنا دەگەن ۇلكەن سۇرانىس ارتىپ وتىر. سول سەبەپتى رەسپۋبليكادا بۇل جاپپاي جينالادى. بۇل ۇدەرىس الەمدىك نارىقتا وسى شيكىزات تاپشىلىعىنىڭ ارتۋىمەن جانە نەگىزگى جابىقتاۋشى ەلدەردىڭ (قحر, يران, اۋعانستان, وزبەكستان) قىزىل ميا تامىرىن سىرتقا شىعارۋدى شەكتەۋىمەن تۇسىندىرىلەدى.
قىزىل ميا تامىرىن باقىلاۋسىز, رەتسىز دايىنداۋدىڭ سالدارىنان ونىڭ جابايى وسەتىن تارالىمى قۇريدى, تابيعي ەكوجۇيەلەرگە نۇقسان كەلتىرىلەدى, بۇل بولاشاقتا وتاندىق فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ تاپشىلىعىنا اكەپ سوعادى.
قازiرگi تاڭدا قازاق جەرiندە بوس جاتقان جەرگە بiرجاقتى قاراۋ ۇستەم بولىپ وتىر. سول بوس جاتقان جەردە نەشە ءتۇرلi ەمدiك جانە دارiلiك وسiمدiكتەر بار. بiر عانا ميا وسiمدiگi سوڭعى بiرنەشە جىلدا ءتۇپ-تامىرىمەن قوپارىلىپ, قىتايعا ساتىلىپ كەلەدى. قىتاي الەمدiك فارماتسەۆتيكا سالاسىندا ۇلى توڭكەرiس جاساپ جاتىر. نەنiڭ ەسەبiنەن؟ نەگiزiنەن, قازاقستان, موڭعوليا سەكiلدi ەلدەردiڭ تابيعي دارۋمەندەرگە باي دارiلiك وسiمدiكتەرى ەسەبiنەن. قازاقستاننىڭ دارiلiك وسiمدiكتەرiنiڭ ەسەبiن الىپ, ونى كوزدiڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, وتاندىق فارماتسەۆتيكادا ولاردى پايدالانىپ, تابيعي بايلىعىمىزدى دۇرىستاپ يگەرۋدiڭ كەشەندi باعدارلاماسىن جاساۋدىڭ رەتى كەلگەن سياقتى.
دەگەنمەن ەلىمىزدەگى سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن ساناتقا جاتقىزىلعان وسىمدىك تۇرلەرىن اكەتۋ مىندەتتى تۇردە ليتسەنزيالاۋمەن جۇرگىزىلەدى. ليتسەنزيا بەرۋدى ءتيىستى قۇزىرلى ورگاندار جۇزەگە اسىرادى. بۇل ماسەلەنى دە, قازىرگى تاڭدا تۋىنداعان جاعدايلاردى ەسەپكە الىپ, قايتا قاراستىرعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىن.
سوڭعى جىلدارى ارزان تابىستى كوزدەگەندەر ميا تامىرىن اسقان ايۋاندىقپەن ج ۇلىپ, تەحنيكامەن جەردى جىرتىپ, قوپارىپ, تامىرىن جيناپ, زاڭسىز ساۋدالاۋعا كوشىپ وتىر. بۇنى ەكولوگيالىق تەرروريزم دەپ باعالاۋعا بولادى. وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلار الماتى وبلىسىنىڭ ىلە, ەڭبەكشىقازاق جانە بالقاش اۋداندارىندا ءورشىپ تۇر. سيرەك بولسا باسقا اۋدانداردا كەزدەسەدى. بۇل ماسەلە قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان بىرنەشە مارتە كوتەرىلىپ, ونىڭ الدىن الۋدا بىرقاتار شارالار دا جاسالدى. دەگەنمەن ماسەلەنى مەملەكەتتىڭ موينىنا عانا جۇكتەي سالعان بولماس. مۇندا وزەكتىلىك ءار ادامنىڭ بۇل ارەكەتكە بارماستان بۇرىن سانالى ويلانباۋىندا. ەلگە-جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ سارقىلىپ, ازاماتتىق رۋحتىڭ السىرەگەنى بايقالادى. بۇل قاسكۇنەمدىكتىڭ ارتىندا «4-5 جىلدا ميا تامىرىنىڭ مۇلدە جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن بە؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ويلانبايتىندار تۇر.
سوندىقتان دا, قازاق ەلىنىڭ باعا جەتپەس بايلىعى قىزىل ميانى تالان-تاراجعا سالماي, توپىراقتىڭ, جەردىڭ قۇرىلىمىن بۇزباي, جۇيەلى عىلىمعا نەگىزدەلگەن باعدارلاماعا سايكەس يگەرگەن ءجون. بابالارىمىزدىڭ «اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن» بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قورعاپ قالعان ۇلان عايىر دالاسىن ەكولوگيالىق تۇرعىدان تابيعي تەپە-تەڭدىگىن, تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ, قورعاۋ تەك ەكولوگتاردىڭ عانا ەمەس, بارشا ەلىم, جەرىم دەگەن قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ بورىشى ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق, اعايىن.
قونىسبەك بايەدىلوۆ,
الماتى وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى
تالدىقورعان
