باس رەداكتور نۇرلان ورازالين مەن ونىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرجۇمان سمايىل ءبارىمىزدى جىلى شىرايمەن قارسى الىپ, ءاي-شايعا قاراعان جوق, گازەتتىڭ قايناعان قارا قازانىنا سالدى دا جىبەردى. كۇنى كەشە شەراعا – شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباي ۇلى باسقارىپ, قايتا تۇرلەنگەن گازەت رەداكتسياسىنداعى جىگىتتەردىڭ بارلىعىمەن دە ارىپتەس ءارى سىيلاس جولداس-دوسقا اينالعان بىزدەر, شىنىن ايتساق, ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى بولىپ, بىلەك سىبانا جۇمىسقا كىرىستىك. سول ۋاقىتتا گازەتتە 120-دان استام ادام قىزمەت ەتتى-اۋ دەيمىن. ءبىر قاينار ولجايدىڭ ءوزى وپىرىپ جازاتىن. نۋري مۋفتاحتار سىن ماقالالاردى توگىلتىپ, نۇرتورە جۇسىپتەر ويماقتاي ويمەن عانا بارشانى ويلاندىرىپ تاستايتىن دۇنيەلەردى جازىپ, وقىرمانداردى اۋزىنا قاراتقاندا, وhو, كىلەڭ جۇيرىكتەر ءدۇبىرى ساعان دا قامشى سالدىرماي تۇرمايتىن.
كوپ ۇزاماي بەلگىلى قايراتكەر ازامات ءۋاليحان قاليجانوۆ گازەتكە باس رەداكتور بولىپ كەلگەندە دە ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى ءوز بيىگىنەن تۇسكەن جوق. ەركىن تاقىرىپتاردى ىزدەنىپ جازىپ, وتكىر ماسەلەلەردىڭ اقيقاتىن ايتۋدا وزىندىك قولتاڭبالارىمەن كوزگە ءتۇستى. ايگىلى ەكى قايراتكەر قالامگەر – ش.مۇرتازا مەن ك.سمايىلوۆتىڭ ءوزارا جازىسقان حاتتارى گازەت بەتىندە ءۇستى-ۇستىنە جاريالانىپ, جۇرتتىڭ كوكەيىندە كەپتەلگەن سۇراقتاردىڭ ءمان-ماعىناسىن بيلىك تاراپىنا جەتكىزىپ ايتۋدا كەرەمەت اسەرلى بولدى, سونىمەن بىرگە قازاق جۋرناليستيكاسىندا ۇلكەن جاڭالىق, ەرەن شىعارماشىلىق ىزدەنىستەر مەن تاپقىرلىقتىڭ ارقاۋىنا اينالدى. «ەگەمەننىڭ» ارقاسىندا كوپتەگەن شەتەلدە بولىپ, ەل مەن جەر تانىدىق. جۋرناليستىك باي تاجىريبە جيناپ قانا قويماي, ازامات بولىپ قالىپتاسقانىمىزعا دا تيگىزگەن ىقپالى زور بولدى. ايتارى جوق, ول كەزدە «ەگەمەن» جۋرناليستەردىڭ ەل-جۇرتقا تەز تانىلىپ, ابىروي-اتاققا قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىكتەر اپەردى.
«ەگەمەن» گازەتىنىڭ ءبىر باقىتى سول, ونىڭ تۇراقتى وقىرماندارىنىڭ كوپ بولۋى. ماسەلەن, ءبىر عانا «كوشەدەگى پاقىردى اكىم بول دەپ شاقىردى» دەگەن ماقالامىزعا سان ونداعان حات العانىمىز دا ەسىمىزدە. بارعان جەرىڭدە كوتەرمەلەپ ايتىپ جاتادى. تاعى دا «باتىر باقتىوراز» دەپ, 1941 جىلى 26 ماۋسىمدا اتاقتى ا.گاستەللو ەمەس, جانىپ بارا جاتقان اسكەري ۇشاعىمەن جاۋدىڭ تانك كوللونناسىنىڭ تاس توبەسىنە شۇيلىگىپ قۇلاپ, قايتالانباس ەرلىك جاساعان كاپيتان ا.ماسلوۆتىڭ ەكيپاجىنىڭ قۇرامىندا باقتىوراز بەيسەكباەۆ دەگەن قازاق ۇشقىشىنىڭ بولعانىن انىقتاۋ ءۇشىن «باتىر جولى – باۋىر جولى» ەكسپەديتسياسىمەن قازاقستاندى شارلاپ, ماسكەۋ, مينسك ارحيۆىنە سۇراۋ سالىپ, ىزدەستىرگەن كۇندەردى قالاي ساعىنبايسىڭ؟ سول ۋاقىتتا باس رەداكتور ءۋاليحان قاليجانوۆ پەن «اتامۇرا» كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, قايراتكەر مۇحتار قۇل-مۇحاممەد كوپ جىل دەرەگى بەيمالىم بولىپ كەلگەن باتىردى ىزدەستىرىپ, تابۋعا وراسان ەڭبەك سىڭىرگەنىن ءاردايىم قۇرمەتپەن ايتۋ پارىز. باتىردىڭ تۇپكى دەرەگىن دە تاپتىق. ەسىمىن قايتا جاڭعىرتتىق. ەرجۇرەك جاۋىنگەرگە «رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى» جانە «قازاقستاننىڭ حالىق قاhارمانى» دەگەن اتاقتار بەرىلدى. بوزداق جاۋىنگەر ب.بەيسەكباەۆ تۋرالى وننان استام دەرەكتى-زەرتتەۋ ماقالا جازدىق «اتامۇرا» كىتاپ شىعارىپ بەردى. الماتىدا باتىر رۋحىنا اس بەرىلىپ, رەسپۋبليكا سارايىندا اقىندار ايتىسى وتكىزىلدى. وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, باتىر داڭقى ءۇشىن ميلليونداعان قارجىسىن اياماي جۇمساعان قولى اشىق ازامات مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ەكەنىن ايتۋ پارىز.
جالپى, وتاندىق باس باسىلىمنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن ۇجىم باقىتى مەن ابىرويى ءۇشىن بارىن بەرۋگە دايار تۇراتىن ەدى. ەراعاڭ – ەرجۇمان سمايىل اعامىز تاپ وسى بيىككە كوتەرىلگەن باس رەداكتور بولدى. سول ەراعاڭنىڭ تۇسىندا عوي. الماتى. ءتۇس قايتقان مەزگىل ەدى, ءبىر توپ جاڭاتاستىق جۇمىسشى مەن بەلسەندى ادامدار باس رەداكتوردىڭ كەڭ كابينەتىنە باسا-كوكتەپ كىرىپ, تۋرا ماعىناسىندا «جاۋلاپ» الدى. وۋ, بۇل نە؟ سۇراق قويۋعا شاما كەلتىرەتىن تۇرلەرى جوق. كابينەت ەدەنىنە توسەلىپ جاتقان كىلەمنىڭ ۇستىنە جايعاسقان 12 ادامنىڭ ءا دەگەندە ايتقانى مىناۋ: «جاڭاتاستا جاعداي قيىن. ايلاپ, جىلداپ ادال جالاقىمىزدى الا الماي وتىرمىز, زاۋىت جۇمىسشىلارى تەمىر جول رەلسىنىڭ ۇستىندە اشتىق جاريالاپ جاتىر. اكىمدىك شاراسىز, ۇكىمەت ۇندەمەيدى...». سول سەبەپتى, «ەگەمەن قازاقستانعا» شەرحان مۇرتازا اعامىز پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا قاراتىپ «اشىق حات» جازۋى كەرەك. ول ماقالا گازەتتىڭ ەرتەڭگى نومىرىنە جاريالانۋى قاجەت. ولاي بولمايىنشا, ءبىز باس رەداكتوردىڭ كابينەتىنەن شىقپايمىز!» دەپ تالاپتى توتەسىنەن قويدى. شەراعا زەينەتكەرلىككە شىقسا دا رەداكتسيادا ەمىن-ەركىن جۇرەتىن, شولۋشى بولىپ قىزمەت ىستەيتىن. ەراعاڭ تەز ارادا شەراعامەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ, جاعدايدى تاپتىشتەپ ءتۇسىندىردى. «شەراعا, مىنا جۇرت ءسىزدى كۇتىپ وتىر!» دەدى.
ازدان سوڭ شەراعا دا كەلدى تاس-ءتۇيىن بولىپ, قاباعىنان قار جاۋىپ. «نە بولىپ قالدى؟ بۇل كىسىلەر كىمدەر؟» دەپ بارىنە بادىرايىپ قارادى. شەراعانىڭ سەسىنەن تايسالدى ما, ولار ورىندارىنان اتىپ تۇرىپ, كەزەك-كەزەك جىلى امانداسا باستادى. جازۋشىعا بۇل قاراتاۋ جۇمىسشىلارىنىڭ ءومىرى جاقسى تانىس. كەزىندە كەنشى جۇمىسشىلارى تۋرالى «قارا مارجان» كىتابىن جازىپ, بۇل ءوندىرىس تاقىرىبىنا ارنالعان تۋىندىسىمەن مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولعان. اتاق-داڭقى اسپانداعان اعامىز «ايتا بەرىڭدەر» دەگەندەي يەك قاقتى. ۇمىتپاسام, جانداربەك قالمىرزا ەسىمدى باس كوتەرەر ازاماتى ءمان-جايدى ابدەن ءيىن قاندىرىپ تۇسىندىرە باستادى. ءوزىنىڭ كوڭىل كۇيىن بىردەن سەزدىرمەيتىن قايراتكەر كىسى جاڭاتاستىق باۋىرلاردىڭ جانايقايىن دا, تالاپتارىن دا ءۇنسىز عانا تىڭدادى. «اعا, سىزگە سەنىپ كەلدىك. باسقا بارار جەرىمىز جوق, شىدامىمىز تاۋسىلدى», دەگەن سوزدەرىن ەستىدى. «ال مەن جازايىن. گازەتكە باسۋ-باسپاۋدى مەن شەشپەيمىن», دەگەن شەراعا ءسوزىن ءىلىپ العان باس رەداكتوردىڭ: «جازىڭىز, باسامىز!» دەگەن داۋىسى سەنىمدى ەستىلدى. ەرتەڭگى گازەت بەتىندە شەراعانىڭ ۇكىمەتكە اشىق حاتى جاريالاندى. اقيقات تۇرعىسىندا قاتتى-قاتتى سوزدەر جازىلدى. دابىل قاقتى. ۇكىمەت توراعاسى ن.بالعىمباەۆ سول كۇنى جامبىل وبلىسىنا بارىپ, جاڭاتاس جۇمىسشىلارىنىڭ جانايقايىنىڭ سەبەپ-سالدارىن ءوز كوزىمەن كورىپ, ماسەلەلەردى قىسقا مەرزىمدە شەشۋدى تىكەلەي ءوز باقىلاۋىنا الاتىنىن مالىمدەدى. سەڭ قوزعالدى. تۇيتكىل بىرتە-بىرتە تارقاتىلا باستادى.
ءتول باسىلىمنىڭ 80 جىلدىعىنا بايلانىستى حرونولوگيالىق-تاريحي جيناق شىقتى. «ەگەمەننىڭ» ەڭبەكتورىسى جانبولات اۋپباەۆتىڭ ءوزى باسى-قاسىندا بولىپ, جيناقتاپ, جەتەكشىلىك جاسادى. تاريحي گازەتتىڭ 1919 جىلدان بەرگى نومىرلەرىنىڭ ءبىرىن قالدىرماي قاراپ, ءار ماقالانىڭ اتاۋى مەن قانداي ماسەلەنى كوتەرگەنىن قىسقاشا جازىپ, سونىڭ ءبارىن اراب ارپىنەن اۋدارۋعا اسا ءبىر زيالى ءارى ۇقىپتى جان زيادا يجانوۆتى كومەككە شاقىردى. ءتۇبى قىزىلوردالىق زيادا اعامىز ەسكى ارحيۆتىك ماتەريالداردى اۋدارا ءجۇرىپ, نازار اۋدارۋعا قاجەتتى ماقالالاردىڭ ءبارىن وقىپ شىقتى. 30-جىلعا قاراي گازەت لاتىن الىپبيىنە اۋىسادى. سول كەزەڭدەگى نومىرلەردى ءبىز وقىپ, مۇقيات سۇزگىدەن وتكىزدىك. «ەگەمەنگە» كەلگەن ءىزى بار, شىققان ءىزى جوق» دەلىنەتىن ءجۋرناليستىڭ ءبىرى ءادىل دۇيسەنبەك اعامىز دا وسى دەرەكتى كىتاپتى شىعارۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. مۇنداي جيناق بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەدى. بۇل دا ءبىر يگىلىكتى ءىس بولدى.
باسىلىمنىڭ باسشىسى بولعان كەزىندە ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, قازاق مادەنيەتىنە تانىمال تۇلعا, تەرەڭ ءبىلىمدار ازامات وتاندىق باس گازەتتىڭ باعىن اشۋ جولىندا كوپتەگەن تىڭ يدەيالاردى جۇزەگە اسىردى. ابىرويىن كوتەردى. گازەتتى جاڭا سيپاتتا جانداندىرىپ, مازمۇنىن تانىمدىق جانە كوركەمدىك دەڭگەيدە تۇرلەندىرە وتىرىپ, تارالىمىن 200 مىڭعا جەتكىزدى. شىنىمدى ايتسام, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە وتكەن 11 جىلدان استام ۋاقىتتى تارازى باسىنا تارتسام, مەنىڭ ەسەيىپ, شىڭدالىپ, ەل اراسىندا, ارىپتەستەر ىشىندە شاما-شارقىمىزشا كەڭىنەن تانىلعان ەڭ ءبىر قيماس ءارى باقىتتى كەزەڭدەرىم دەپ سانايمىن. قازاقتىڭ «كورگەندى جەردەن شىققان ەكەن» دەپ اسا ءبىر ماعىنالى ءارى استارى تەرەڭ ويلى ءسوزى ءجيى بولماسا دا, قايسىبىر جاعدايلارعا بايلانىستى ايتىلىپ جاتادى. سول سياقتى قازاق جۋرناليستيكاسىندا «ەگەمەن قازاقستاندا» قىزمەت ەتتىم» دەگەن ءبىراۋىز ءسوزدىڭ قادىر-قاسيەتىن قولىنا قالام ۇستاعان جاندار باياعىدان-اق ءتۇسىنىپ, باعاسىن بەرىپ قويعان.
ءبىز ءبىرشاما ۋاقىت جەتەكشىلىك جاساعان الماتى بولىمشەسىنىڭ رەداكتسياسىنا ءساتى تۇسكەندە سالىق زيمانوۆ, عايرات ساپارعاليەۆ, سەرىك قيراباەۆ, ماناش قوزىباەۆ, جۇماعالي ىسماعۇلوۆ, ابدىمالىك نىسانباەۆ, كامال سمايىلوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, كامال ورمانتاەۆ, قالمۇقان يساباەۆ, تورەگەلدى شارمانوۆ سياقتى عۇلامالار مەن جايساڭ جانداردىڭ ارنايى باس سۇعىپ, امان-ساۋلىق سۇراسا وتىرىپ حالىقتىڭ تاعدىرىن ارقالاعان ماسەلەلەر جايىندا وي ءبولىسىپ, بولماسا, رەداكتسيا وتىنىشىنە سايكەس جۇرت كۇتكەن تاقىرىپتاردا ماقالالار جازعان كەزدەرىن دە ۇمىتپاي, ساعىنىشپەن ايتا جۇرەمىز. قازاق ۇكىمەتىن كەزىندە 14 جىل باسقارعان بايكەن ءاشىموۆ اقساقالدىڭ دا ارنايى تەلەفون شالىپ, گازەتكە شىققان ماقالالار تۋرالى پىكىر ايتىپ جاتاتىن شاقتاردى دا قۇرمەتپەن ەسكە الامىز. ارقايسىسى ءبىر ۇلتتىڭ, ادامزاتتىڭ تاعدىرىن ويلايتىن تۇلعالار-تىن. ولاردىڭ گازەت بەتىندە تاۋىپ ايتقان ءبىر- اۋىز ءسوزىنىڭ سالماعى اتان تۇيەگە جۇك بولعانداي ەدى-اۋ.
ءيا, ءبىز – وسىنداي ۇلى تۇلعالارمەن جۇزدەسىپ, سىرلاسىپ, تۇتاس ءداۋىردىڭ جىلناماسى مەن زامان تاريحىن بىرلەسە جازۋ باقىتى بۇيىرعان ۇرپاقپىز. ال «ەگەمەن» وسىلايشا كوپتىڭ دە, كوكتىڭ دە قالاۋىمەن ەل گازەتى اتانىپ, ءجۇز جاساپ جاتىر...
مەيرامبەك تولەپبەرگەن,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
تاراز
