ۇلتتىڭ ۇلى تاريحى ۇرپاققا مۇرا. تاريحتاعى ءاربىر ايتۋلى كەزەڭنەن حالىقتىڭ بولمىسى مەن تاعدىرى كورىنىس تابادى. ال ۇلت مەملەكەتتىلىگىنە جاڭا بەتبۇرىس اكەلگەن تاريحي كەزەڭدەردىڭ ءبارى دە قازاق تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلاتىن شەجىرە. تاريحتان تاعىلىم الۋ, تاريحتى جاساعان تۇلعالارعا تاعزىم ەتۋ دە ەلدىكتىڭ كورىنىسى. ايتۋلى تاريحي شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ ارنايى كەلىپ قاتىستى. شارانى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى جۇرگىزىپ, تالاس قۇرىلتايىنىڭ تاريحي ماڭىزىنا توقتالدى. اكادەميا باسشىسى ءوز سوزىندە ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار تاراز تۇركى قاعاناتىنىڭ ورتالىعى بولعانىن, سونىمەن قاتار قازاق حاندىعىنىڭ قازىعى قاعىلعان ايماق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ ءوز سوزىندە «تاريحسىز بولاشاق بولمايدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى باستامانى كوتەرىپ, تالاي عاسىرلىق تاريحىمىز بار ەل ەكەنىمىزدى دۇنيەگە كورسەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردى. قازاق ۇلتىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. تاراز قالاسىنىڭ 2000 جىلدىق, تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىق, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق تاريحي تويىن اتاپ وتتىك. ەندى تاريحي تارازدى دامىتۋ كەرەك. ۇلىتاۋدى تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ كەرەك», دەدى. سونىمەن قاتار بەردىبەك ماشبەك ۇلى جامبىل وبلىسىنا جۇمىس ساپارى اياسىندا جاڭادان سالىنىپ جاتقان «شاحريستان» تاريحي-مادەني كەشەنىندە بولعانىن, بۇگىندە تاراز قالاسىنىڭ تۇرلەنىپ كەلە جاتقانىن, قالانى دامىتۋ ءۇشىن, تاريحي ورتالىققا اينالدىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان كومەك كورسەتىلەتىنىن دە ايتتى. بۇدان كەيىن جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ ءسوز الىپ, جامبىل ءوڭىرىنىڭ تاريحي مەكەن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «تاريحى تەرەڭ ءارى اۋقىمدى تاراز شاھارى تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاراز – تاريحىمىزدىڭ تەمىرقازىعى» دەگەن بولاتىن. ەندى تاريحي تارازعا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. «شاحريستان» كەشەنىندە سالىنىپ جاتقان «تاريحتانۋ» ورتالىعىنىڭ ماقساتى دا باي تاريحىمىزدى پاش ەتۋ. بۇگىنگى كونفەرەنتسيا بارىسىندا تاريح تاعى دا جاڭا مالىمەتتەرمەن تولىققالى وتىر», دەدى اسقار مىرزاحمەتوۆ.
ءوز كەزەگىندە قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشىنىڭ ەكس-توراعاسى مەدەتحان شەريمكۋلوۆ تالاسقا بايلانىستى قۇرىلتايعا ەكىنشى رەت قاتىسىپ وتىرعانىن, العاشقى جيىن نۇر-سۇلتان قالاسىندا جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ول قازاق دالاسىنىڭ تاريحيلىعىنا دا توقتالدى. بۇدان كەيىن موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءسۇحبااتار داگۆاادورج تاراز جەرىندە ءوتىپ جاتقان تاريحي شارانىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالسا, وزبەكستان عىلىم اكادەمياسى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى فارحاد ماكسۋدوۆ بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ تاريحىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ مادەنيەتىن جاقسى كورۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. ءوز سوزىندە تاتارستان عىلىم اكادەمياسى ا.ح.حاليكوۆ اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كايرات سيتديكوۆ قازاق دالاسىنىڭ تاريحي تاعىلىمعا تولى ەكەنىن, بۇگىنگى شارا سونىڭ ءبىر كورىنىسى ەكەنىنە توقتالدى. جالپى, كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قاتىسقان بارلىق عالىمدار شىڭعىس حان, جوشى, شاعاتاي ۇلىستارىنا قاتىستى, التىن وردا تاريحىنا قاتىستى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. التىن وردا تاريحىنىڭ 750 جىلدىعى قازاق حالقى ءۇشىن ايتۋلى تاريحي وقيعا ەكەنى دە ايتىلدى. بۇل رەتتە كونفەرەنتسياعا مودەراتورلىق ەتكەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى بيىل التىن وردا تاريحىنىڭ 750 جىلدىعىمەن قاتار, اتاقتى يمپەريانىڭ ىدىراعانىنا 600 جىل تولىپ وتىرعانىن, ايگىلى «ەدىگە» داستانىنىڭ شىققانىنا دا 600 جىل بولعانىن جەتكىزدى.
بۇدان كەيىن عالىمدار ءۇش سەكتسياعا ءبولىنىپ, ءوزارا پىكىر الماستى. «تالاس قۇرىلتايى: مەملەكەتتىك ءداستۇر مەن ەلدىك سانا» اتتى سەكتسيادا وزبەكستاندىق فارحاد ماكسۋدوۆ, موڭعوليالىق ءسۇحبااتار داگۆاادورج سىندى عالىمدار تالاس قۇرىلتايىنىڭ ەجەلگى تاراز قالاسىندا وتكەنىن, سوندىقتان دا بۇل كونفەرەنتسيانىڭ بۇگىنگى تاراز وڭىرىندە ءوتىپ وتىرعانى زاڭدىلىق ەكەنىن اڭگىمەلەدى. سونىمەن قاتار, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايمان دوسىمباەۆا ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار تاراز توپىراعىندا تالاي تاريحي وقيعالاردىڭ وتكەنىن, بۇل ەلدىگىمىز ءۇشىن دە باي تاريح ەكەنىن ايتسا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «قازاقستان تاريحى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەرەكەت كارىباەۆ جوشى, شاعاتاي ۇلىستارىنىڭ زەرتتەلۋ تاريحىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار موڭعوليا, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاتارستان ەلدەرىنەن كەلگەن عالىمدار «التىن وردا تاريحى مەن ميراسى: جاڭاشا كوزقاراستار مەن باعىتتار» اتتى ەكىنشى سەكتسيا بويىنشا جۇمىستارىن جالعاستىردى. سونداي-اق «تۇركى الەمىنىڭ الەۋمەتتىك وي تاريحىنداعى «قۇتادعۋ بىلىك» اتتى ءۇشىنشى سەكتسيا بارىسىندا دا عالىمدار پىكىر الماستى. جالپى, جيىنعا قاتىسقان عالىمدار شىڭعىس حان, جوشى, شاعاتاي ۇلىستارىنىڭ زەرتتەلۋ تاريحىن ءالى دە تەرەڭدەتە ءتۇسۋ كەرەكتىگىن, سونىمەن قاتار التىن وردا مەن تالاس قۇرىلتايىنىڭ دا تاريحىن بىرىگىپ زەرتتەۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ال ءوز سوزىندە بەلگىلى ادەبيەتشى عالىم قۇلبەك ەرگوبەك حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ فيليالىن تۇركىستان قالاسىنان اشۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
جالپى, التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىنا وراي اۋليەاتا جەرىندە وتكەن «تالاس قۇرىلتايى: تاريح پەن تاعىلىم» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ەكى كۇنگە سوزىلدى. ەكىنشى كۇنى الەمنىڭ ءار قيىرىنان تاراز توپىراعىنا كەلگەن اتاقتى عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «تۇركى الەمى جانە لاتىن گرافيكاسى» اتتى اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىن اتالعان وقۋ ورداسىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى, پروفەسسور اسقار ابدۋالى جۇرگىزدى. بۇل رەتتە عالىمدار وزدەرىنىڭ وي پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. بۇدان كەيىن عالىمدار قاراحان بابا, داۋىتبەك, ايشا ءبيبى, بابادجا حاتۋن كەسەنەلەرىن ارالاپ, ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, جالپى قازاقتىڭ تاريحىنا قانىقتى. سونىمەن قاتار ەرتە يسلام داۋىرىندەگى مەشىتپەن جانە «كونە تاراز» تاريحي-مادەني ورتالىعىمەن تانىستى.
جامبىل وبلىسى
