1948 جىلى جيىرما مىڭعا جۋىق قازاقتىڭ وتباسى دۇنيە-مۇلكىن بۋىپ-ءتۇيىپ, قوي مەن جىلقىسىن, تۇيەلەرىن ايداپ, كوممۋنيستەر باسقارعان قىتايدىڭ شىڭجاڭ ايماعىنان ازاپتى كوشىن باستادى. كوش سوڭىنان قالماعان كوممۋنيست جاساقتارىنىڭ ۇزبەي جاساعان سوققىلارى از بولمادى. وعان قوسىمشا سۋسىز ءشول دالامەن جۇرگەن كەزدە مالى شولدەن ءولدى. تيبەتتىڭ مۇزدى قىراتتارىنان, تەڭىز دەڭگەيىنەن بەس جارىم مىڭ مەتر بيىكتىكتەگى تاۋ اسۋلارىنان, جولسىز جەرلەرمەن, جان-جاعى دۇشپان قاباقتى بوتەن ەلمەن وتكەن كەزدەردە ازىق-ت ۇلىكسىز تۇنەيتىن, باسپاناسىز قالىپ, ۇزاق جول قيامەتىن كەشتى. ەكى جىلدان سوڭ جولعا شىققان قازاقتاردىڭ العاشقى سانىنىڭ تورتتەن بىرىنەن از توبى عانا ابدەن تيتىقتاپ, شىعىس كاشميرگە جەتتى. امان قالعاندارى وسى جەردەن باسپانا تاپتى. بىراق بۇل از عانا ۋاقىتقا تىنىعۋ ەدى. ەرجۇرەك ادامداردىڭ كوپشىلىگى تۇركياعا جاقسى ومىرگە جەتەمىز دەگەنشە باسقالارى قيىن جولدا قازاعا ۇشىرادى...
قاليبەك حاكىم باستاعان كوش وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى ارىپ-اشىپ تۇركيا جەرىنە جەتتى. ۇركىن كوشتىڭ تۇركياعا ات باسىن تىرەۋى ەلەڭ ەتكىزگەن تاريحي وقيعالاردىڭ بىرىنە اينالدى. ءدال وسى كەزدە اعىلشىن ءجۋرناليسى گوفري لاياس ۇلى كوش كۋاگەرلەرىنىڭ اۋزىنان وسىناۋ تاعدىرلى ءساتتى ەستىپ, جازىپ الادى. قازاقتاردىڭ كوش بويى كورگەن اۋىر تاعدىرى 1956 جىلى «Kazak Exodus» اتاۋىمەن لوندوندا كىتاپ بولىپ جارىققا شىقتى.
جاقىندا گوفري لاياس جازعان «Kazak Exodus» قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, «اسپانتاۋ اسقان ۇركىن كوش» جانە «ۆەليكي يسحود كازاحوۆ» اتاۋىمەن «Amalbooks» باسپاسىنان وقىرمانعا جول جارتتى. جوبانىڭ جەتەكشىسى, ساياساتتانۋشى باقىتجان بۇقارباي الماتىدا «عىلىم ورداسىنداعى» سيرەك كىتاپتار مۋزەيىنە تاريحي دەرەكتى باسىلىمداردى سىيعا تارتا وتىرىپ, عىلىمي ورتاعا دەرەكتى باسىلىمنىڭ جارىققا شىعۋ بارىسىنان مالىمەتتەر بەرىپ ءوتتى.
«تاريحتا «قازاقتاردىڭ شىڭجاڭنان بوسۋى» اتاۋىمەن بەلگىلى بولعان كىتاپتا 40-60-جىلداردا قىتاي قازاقتارىنىڭ شىڭجاڭنان قىتايدىڭ باسقا ايماقتارىنا, موڭعوليا مەن ۇندىستانعا ءماجبۇرلى كوشۋ تاريحى باياندالادى. وندا قىتاي كوممۋنيستەرىنە قارسى ايقاسقان وسپان باتىردىڭ دا ەرلىگى دارىپتەلەدى. عالامتوردان وسپان باتىر جايىنداعى دەرەكتەردى ىزدەستىرە كەلە گوفري لاياس جازعان كىتاپ بار ەكەنىن كوز جەتكىزىپ, وقىپ كورۋ ماقساتىندا باسىلىمدى ىزدەستىرە باستادىم. «Amazon» سايتىنان اعىلشىن نۇسقاسىن تاۋىپ, ەكى-ءۇش ءجۇز جىل ەمەس, وسىدان سەكسەن جىلعا جۋىق ۋاقىتتا حالقىمىزدىڭ باسىنان كەشكەندەرىنە قايران قالدىم» دەيدى باسپاگەر.
كىتاپتا قانشاما تىڭ ماعۇلماتتار جاتىر. باسىلىمنىڭ اعىلشىن نۇسقاسى وقيعا كۋاگەرلەردىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ الىنعاندىعىمەن قۇندى. سونداي-اق بۇل وسى تاقىرىپقا بايلانىستى باتىستا جارىق كورگەن العاشقى كىتاپ. وندا اۆتور وقيعالاردى, كۋاگەرلەر ءومىرىن بارىنشا كەڭ اۋقىمدا باياندايدى. قانشاما قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى باستان كەشكەن حالىقتى رۋح پەن جىگەرى جەتەلەپ, ۇرپاعىن امان الىپ قالۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.
كىتاپتى تانىستىرۋ بارىسىندا «عىلىم ورداسى» رمك باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرلان سەيدىن تاريحىمىزعا, مادەنيەتىمىزگە قاتىستى قۇندى دۇنيەلەردى ىزدەپ, تاۋىپ, اۋدارىپ شىعارعان باسپاگەردىڭ ىزدەنىسىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, قازاقتىڭ ۇلى كوشىنىڭ تاريحىنا قاتىستى كەيبىر كەزەڭدەرگە قاتىستى ماعۇلماتتارمەن ءبولىستى.
تاريحي قۇندى باسىلىمدى سيرەك كىتاپتار مۋزەيىنە تابىستاۋ باستاماسىن كوتەرگەن زاڭگەر ايگۇل كەنجەباەۆانىڭ ايتۋىنشا, كىتاپتى وقىعاننان كەيىن قىتايدان كەلگەن اعايىندارمەن سۇحبات قۇرىپ, ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ەل تاريحىنداعى كوش جايىنداعى مالىمەتتەردەن بەيحابار بولعاندىعىنا توقتالىپ, اعىلشىن ءجۋرناليسىنىڭ كىتاپتى جازۋداعى شەبەرلىگى تۋراسىندا ايتىپ ءوتتى. سونداي-اق كىتاپتا جارىق كورگەن دەرەكتەردىڭ قۇجاتتامالىق سيپاتى بار ەكەندىگىن ايتا كەلە, باسىلىمنىڭ ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزى زور دەدى.
الماتى
