ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن باسىلىمنىڭ مەرەيتويلىق شارالارىن وتكىزۋگە ەلوردادان «Egemen Qazaqstan» رەسپۋبليكالىق گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى عابيت مۇسىرەپ اق جايىق وڭىرىنە ارنايى كەلدى. ءسويتىپ قۇرامىندا گازەت قىزمەتكەرلەرى, جەرگىلىكتى مەديا باسشىلارى بار توپ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ تاريحىندا ورنى بار قازتالوۆ, بوكەي ورداسى جانە اقجايىق اۋداندارىنا ساپارلاپ شىقتى.
جەلتوقسان ايىندا عاسىرلىق تويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان «Egemen Qazaqstan» رەسپۋبليكالىق گازەتىنىڭ تۇڭعىش سانى «ۇشقىن» دەگەن اتپەن 1919 جىلعى 17 جەلتوقساندا ورىنبور قالاسىندا باسىلعان ەكەن. گازەتتىڭ تۇڭعىش رەداكتورلارى حالەل ەسەنباەۆ پەن تاميمدار سافيەۆ – اق جايىق ءوڭىرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ءبىز باعىت العان قازتالوۆ جەرىنىڭ ازاماتتارى.
تۇڭعىش رەداكتورلار تۋعان توپىراقتا
قازتالوۆ اۋدانىنا دا جاقىنداپ كەلەمىز. ورال قالاسى مەن شالعاي ءوڭىردى جالعايتىن 350 شاقىرىمدىق اۆتوجول قۇرىلىسى اياقتالىپ قالعان ەكەن. تاقتايداي تەگىس جولدىڭ ارقاسىندا بۇل قاشىقتىقتى سەزىنبەدىك دەسە دە بولادى. الىستان كەلە جاتقان مەيمانداردى اۋىل سىرتىنان اق پەن باۋىرساق ۇسىنىپ كۇتىپ العان اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى سارسەنباي مولداشەۆ پەن ىشكى ساياسات ءبولىمى باسشىسى سامال جانگەرەەۆا باستاعان توپ ءبىزدى حالىق جينالعان كەڭ زالعا باستاي بەردى.
اۋدان ورتالىعىندا «Egemen Qazaqstan»-نىڭ 100 جىلدىق تورقالى تويى شەڭبەرىندە ءۇش ۇرپاق وكىلدەرى قاتىسقان كەزدەسۋ جوسپارلانعان ەكەن. اۋدان اكىمى البەرت ەساليەۆ باس باسىلىم باستاۋىندا وسى توپىراقتىڭ قوس پەرزەنتى بولۋى وزدەرى ءۇشىن لايىقتى ماقتانىش ەكەنىن ايتتى. اسىرەسە بيىل حالەل ەسەنباەۆ پەن تاميمدار سافيەۆتى جەرلەستەرى ءجيى ەسكە العان. وعان ءبىزدىڭ گازەتتە جاريالانعان تاريحي تانىمدىق ماتەريالدار شوعىرى دا وڭ اسەر ەتىپتى. وسى ماقالالار نەگىزىندە اۋداندىق مۇراجايدا ارناۋلى بۇرىش جاساقتالىپتى.
دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى ماجىلىستە اعا بۋىن وكىلدەرى, ۆەتەريناريا مەن ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ارداگەرلەرى تۇراقباي دۇيسەنوۆ پەن مۇقانعالي بەكتىلەۋوۆ ءسوز الىپ, «Egemen Qazaqstan» گازەتىن ادىلەت پەن شىندىقتان اۋىتقىمايتىن سالماقتى ماقالالارى ءۇشىن تۇراقتى جازدىرىپ وقيتىنىن ايتتى. وقىرمانداردىڭ ايتۋىنشا گازەتتە سوڭعى جىلدارى ەل-جۇرتتى تولعاندىرىپ جۇرگەن الەۋمەتتىك تاقىرىپتاعى دۇنيەلەر كوبەيىپ كەلەدى. بۇعان قوسا, باس باسىلىمدا جەرگىلىكتى قالامگەرلەر – سەرىك جۇماعاليەۆ, قايرات جاقىپ جانە اسەم بولات سىندى تىلشىلەردىڭ دۇنيەلەرى دە ءجيى شىعادى. مۇنىڭ ءوزى «Egemen Qazaqstan» – ەلدىڭ گازەتى» دەگەن ۇعىمدى ايگىلەپ تۇرعانداي. ء«بىز سەكىلدى جاس تىلشىلەر ءۇشىن «Egemen Qazaqstan» – ۇيرەتەرى كوپ ۇستاحانا», – دەيدى اسەم بولات.
كەزدەسۋ اياقتالعان سوڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى عابيت مۇسىرەپ باستاعان شاعىن ەكسپەديتسيالىق توپ بوكەي ورداسى اۋدانىنداعى حان ورداسى اۋىلىنا قاراي بەت تۇزەدى.
حان ورداسىنداعى «مۋزەي ءتۇنى»
ورال قالاسىنان 600 شاقىرىمداي, تەڭ جارىمى تاس جولسىز حان ورداسى اۋىلىنا ات باسىن بۇرۋىمىزدىڭ سەبەبى بار. قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى نىساندارى قاتارىنا كىرگەن بوكەي حان مۋزەي-قورىعىنىڭ اتاق-داڭقى, قادىر-قاسيەتى ونسىز دا بيىك قوي. بىراق «Egemen Qazaqstan» گازەتى تاريحى ءۇشىن ماڭىزدى تاعى ءبىر دەتال بار.
گازەتتىڭ تۇڭعىش رەداكتورلارىنىڭ ءبىرى تاميمدار سافيەۆتىڭ ەستەلىگىنە قاراعاندا, 1919 جىلى اق كازاكتار كۇشەيىپ, ورال قالاسىن, سلاميحين مەن تالوپكەنى باسىپ الىپ, ورداعا قاۋىپ توندىرگەن. سول كەزدە مۇحامەديار تۇنعاشين باسقارعان قىرعىز (قازاق) اسكەر كوميسسارياتىن ورىنبورعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. ءسويتىپ, تامىز ايىندا وردادان شىققان كەرۋەندە بۇعان دەيىن «دۇرىستىق جولى» گازەتىن شىعارىپ تۇرعان باسپاحانا ماشيناسى دا بولعان ەكەن. ارادا ءۇش اي وتكەندە ورىنبوردا وسى باسپاحانادان «ۇشقىن» گازەتىنىڭ تۇڭعىش سانى شىقتى, ونىڭ رەداكتسيا القاسىندا بوكەيلىك ەكى دوس حالەل ەسەنباەۆ پەن تاميمدار سافيەۆ بار ەدى...
تاريحي توپىراققا ءتۇن ىشىندە جەتتىك. بوكەي ورداسى اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ەربولات تاڭاتوۆ پەن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى لاريسا قايىرعاليەۆا جول بويىنان كۇتىپ الدى. حان ورداسى تاريحي-مادەني ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي قورىعى قىزمەتكەرلەرى دە تۇنگى قوناقتارعا قىزمەت كورسەتۋگە دايىن ەكەن. «بۇل جوسپارلاماعان «مۋزەي ءتۇنى» شاراسى بولدى-اۋ» دەپ ازىلدەدى عابيت ىسكەندەر ۇلى.
قازىر قورىق-مۋزەيدىڭ قۇرامىندا ناقتى 6 مۋزەي جۇمىس ىستەپ تۇر. مۋزەيدىڭ باسشىسى عايسا تەمىربولات ۇلى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ءاليحان كاريموۆ باستاپ, تاريحي عيماراتتاردى, ونداعى قۇندى جادىگەرلەردى تانىستىرا باستادى. 1862 جىلى كىرپىشتەن سالىنعان «قازىناشىلىق» عيماراتىندا بوكەي ورداسى تاريحى مۋزەيى ورنالاسقان. 1917-1919 جىلدارى ءدال وسى جەردە وتكەن قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردىڭ اراسىندا «ۇشقىننىڭ» العاشقى رەداكتورلارى حالەل ەسەنباەۆ پەن تاميمدار سافيەۆ قويان-قولتىق قاتار ءجۇرىپتى. مۋزەيدە ساقتالعان كونە قۇجات كوشىرمەلەرى, سارعايعان سۋرەتتەر وسىلاي دەيدى. جاڭگىر حاننىڭ ءوزى تۇرعان حان سارايى, ونداعى ەۋروپالىق جانە ازيالىق داستۇرگە ساي قوناق كۇتۋ بولمەلەرى, قارۋ-جاراق پالاتاسى, فاتيما توتاشتىڭ بولمەسى – ءبارى دە سول زاماننىڭ تالعامىنا ساي, كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرىنە وراي بەزەندىرىلگەن.
جوعارىدا ايتىلعان 6 مۋزەيدىڭ ءبىرى ءباسپاسوز تاريحىنا ارنالعان. مۇندا 1911 جىلى وسى جەردە العاشقى ءنومىرى جارىق كورگەن «قازاقستان» گازەتى, 1917-1918 جىلدارى شىققان «ۇران» گازەتى, ودان كەيىنگى «حابار-يزۆەستيا», «قازاق دۇرىستىعى-كيرگيزسكايا پراۆدا», «دۇرىستىق جولى» گازەتتەرى, «مۇعالىم» جۋرنالى تۋرالى دەرەكتەر رەت-رەتىمەن قاتتالعان ەكەن. قازاق ۇلتتىق ءباسپاسوز تاريحىندا ورنى بار شاڭگەرەي بوكەەۆ, عۇمار قاراش, ەلەۋسىن بۇيرين, باقىتجان قاراتاەۆ, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, احمەت مامىت ۇلى (مامەتوۆ), نۇعمان ماناەۆ, مۇستافا كوكەباەۆ, حالەل ەسەنباەۆ, تاميمدار سافيەۆ ت.ب. سىندى بوكەيلىكتەردىڭ سۋرەتى مەن قۇجات كوشىرمەلەرى كوپ جايتتان حابار بەرەدى. ورداداعى ءباسپاسوز تاريحى مۋزەيىن اشۋعا وسى شاڭىراقتىڭ بۇرىنعى باسشىسى تەمىربولات ماقىموۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپتى.
قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلى, مەتسەنات, ۇلتىمىزدان شىققان تۇڭعىش فوتوگراف شاڭگەرەي بوكەەۆكە ارنالعان مۋزەي بيىل اشىلعان ەكەن. جاڭگىر حان كەزىندەگى كونە كارتالارعا سايكەس ەكى حان قۇدىعى دا بيىل ءدال سول ورنىنان قايتا قازىلىپ, جاڭارتىلعان. مۋزەي-قورىق ديرەكتورى عايسا ماقىموۆ كەشەننىڭ بولاشاق جوسپارلارىمەن تانىستىردى. جول تۇزەلسە, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قيىر شەتىندە جاتقان تاريحي ءمۇيىس كىسى اياعى ۇزىلمەيتىن كيەلى مەكەن بولعالى تۇر...
ورداداعى «مۋزەي ءتۇنى» وتە اسەرلى ءوتتى. تاريح قاتپارىنا سۇڭگىتكەن تاعىلىمدى ەكسكۋرسيا كيەلى مەكەن مەن باس باسىلىم اراسىندا دا ۇزىلمەيتىن بەرىك بايلانىس بار ەكەنىن كورسەتتى. «Egemen Qazaqstan» رەسپۋبليكالىق گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى عابيت مۇسىرەپ مۋزەيدىڭ قۇرمەتتى قوناقتار لەبىزى كىتابىنا قولتاڭباسىن قالدىرىپ, ەل گازەتىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي شىعارىلعان بەس تومدىق ماقالالار جيناعىن تابىس ەتتى.
اقجايىقتاعى اقجارقىن كەزدەسۋ
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ەڭ ۇلكەن اكىمشىلىك ءبولىنىس, جايىق وزەنىن 300 شاقىرىمعا جۋىق بويلاي ورنالاسقان اقجايىق اۋدانىنداعى شارالار جالىندى اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوعىن قويۋدان باستالدى. اۋداندا كەلەر جىل «جۇبان جىلى» دەپ جاريالانىپ, اقىننىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ جوسپارلانعان ەكەن. ءبىزدى قارسى العان جەرگىلىكتى اقىندار ۇزىلدىك ەلەۋباەۆا, تىلەس جازىقباي اقىن ەسكەرتكىشى الدىندا ءوز ولەڭدەرىن ورتاعا سالسا, جايىق نەگىزگى مەكتەبىنىڭ 9 سىنىپ وقۋشىلارى ديلارا ءدارجانوۆا مەن ايتولقىن جيەنعوجيەۆا اقىن شىعارماسىن مانەرلەپ وقىدى. بۇدان كەيىن وقىرماندارمەن كەزدەسۋ اۋداندىق كىتاپحانانىڭ كەڭ زالىندا جالعاستى. دوڭگەلەك ۇستەل فورماتىندا وتكەن ءماجىلىستى جۇرگىزگەن اقجايىق اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى تىلەك عابدۋشەۆ وسى اۋداندا عانا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ مىڭعا جۋىق وقىرمانى تۇراتىنىن ايتا كەلىپ, وسى گازەتتى 1930 جىلدارى باسقارعان وراز يساەۆ پەن مولداعالي جولدىباەۆ اقجايىق وڭىرىندە تۋىپ-وسكەنىن ماقتانىشپەن ايتتى.
– قۇرمەتتى اعايىن, داۋىلپاز اقىن جۇباننىڭ ەلىنە كەلىپ, جۇباننىڭ جەرلەستەرىمەن جۇزدەسىپ وتىرعانىما قۋانىشتىمىن. جۇباننىڭ ىزگى ءداستۇرى جالعاسا بەرسىن! ارينە «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىنا قاتىستى شارالار شەرۋى قازاقستاننىڭ بارلىق جەرىندە ءوتىپ جاتىر. دەگەنمەن, بۇل ساپاردىڭ ءجونى بولەك. ويتكەنى گازەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا, اياعىنان تۇرۋىنا باتىس قازاقستان وڭىرىنەن شىققان ازاماتتاردىڭ ۇلەسى زور بولدى. سوندىقتان بۇل ساپاردى رەداكتورلارىمىز تۋعان توپىراققا ءتاۋ ەتۋ دەپ اتاۋعا بولادى, دەدى ءوز سوزىندە عابيت مۇسىرەپ.
كەزدەسۋ كەزىندە ارداگەر داۋلەتجان جاقسىباەۆ ۇزىندىعى جونىنەن ەۋروپاداعى ءۇشىنشى وزەن جايىقتىڭ جىلدان جىلعا قۇرىپ بارا جاتقانىن ايتىپ, دابىل كوتەردى. جاقسىباي ءابدىراحمان ۇلى بۇل ماسەلەنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە عانا شەشىلەتىنىن, سوندىقتان «Egemen Qazaqstan» ماسەلە كوتەرۋىن سۇرادى.
اقىن ۇزىلدىك ەلەۋبايقىزى كەلەر جىلى كەلەتىن مەرەيتويى تۇسىندا اقىن جۇبان مولداعاليەۆكە الماتى قالاسىنان ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. «جۇباننىڭ ءۇش ەرلىگى بار: قان مايداندا قارۋ ۇستادى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان شاعىندا «مەن – قازاقپىن!» دەپ ۇلتتىق رۋحتى كوتەردى, 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە جاستارعا اراشا بولدى. جۇبان اعامىز «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا لايىق! بۇل بۇكىل ەلدىڭ تىلەگى. ۇنەمى ەلدىك ماسەلەلەردى قوزعايتىن «Egemen Qazaqstan» وسى پىكىردى جەتكىزسە ەكەن», دەدى اقىن اپامىز.
بۇدان كەيىن ءسوز العان اقىن ساعىنتاي بيسەنعاليەۆ ماحامبەتتىڭ قابىرىن تاۋىپ بەرگەن قۇراق بەكتۇرعانوۆ پەن ماحامبەتتىڭ 8 كۇيىن جەتكىزگەن دومبىراشى قاناش يمانباەۆتىڭ ەسىمدەرى ۇمىتىلىپ بارا جاتقانىنان قىنجىلىس ءبىلدىردى. ءسوزىنىڭ سوڭىن:
...بايراق قىلىپ بايىرعى دالانى اسىل,
تۇراق قىلعان تەكتى ءسوز قاعاناتىن.
سان سۇراقتىڭ جاۋابىن, ەي, وقىرمان
«Egemen Qazaqstan»-نان تابا الاسىڭ! – دەپ بىتىرگەن اقىنعا جينالعاندار جاپپاي قول سوقتى. ودان كەيىن مۇعالىم الدابەرگەن سارسەكوۆ, سپورت جانكۇيەرى ارتۋر ەرمۇحانوۆ, جۋرناليست ءاليا شاراپيەۆا دا ەل كوكەيىندەگى كەيبىر ماسەلەگە گازەت باسشىسىنىڭ نازارىن اۋداردى.
ورالدىڭ رۋحانيات ورداسىندا
اق جايىق وڭىرىندەگى شارالاردىڭ نۇكتەسى ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە – زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە قويىلعانداي بولدى. ايتا كەتەيىك, كەزدەسۋ مودەراتورى «جايىق پرەسس» جشس باس ديرەكتورى راۋان ءسابيت ۇلى مەن باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ باسشىسى ءالي بەردەشەۆ تە «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ بقو-داعى كۇندەرىنە بىرگە قاتىسىپ, ءۇش اۋدانداعى كەزدەسۋلەرگە كۋا بولعان ەدى.
مۋزەي سالاسىنىڭ ارداگەرى سارا تاناباەۆا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان دۇنيەنىڭ پارمەندىلىگىنە مىسال كەلتىرىپ, حيۋاز دوسپانوۆانىڭ «حالىق قاھارمانى» اتانۋىنا گازەت بەتىندە جازىلعان شاعىن ماقالانىڭ ىقپالى زور بولعانىن ايتىپ ءوتتى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى «رۋحاني جاڭعىرۋ» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, عىلىم دوكتورى, پروفەسسور ابات قىدىرشاەۆ تا گاجەت ۇجىمىنا ىزگى تىلەگىن ءبىلدىردى. باتىس قازاقستان وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى مىرزاعالي مۇحامبەتوۆ كەلەر جىلى اتاپ وتىلەتىن جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋدى سۇرادى. 1941-1945 جىلعى الاپات سوعىستان باتىس قازاقستان وبلىسىندا 37 مىڭ جاۋىنگەر امان ورالعان ەكەن. بۇگىندە سولاردىڭ 71-ءى عانا قالىپتى.
بەلگىلى ولكەتانۋشى, ورالداعى قازيتۋ-دىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سايلاۋ سۇلەيمەنوۆ باسپاسوزگە جازىلۋ كەزىندە بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنە جەڭىلدىك بولسا دەگەن ماسەلە كوتەردى. جۋرناليستيكا ارداگەرى قاليوللا قاراعويشين «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ نەگىزگى وقىرمانى اعا بۋىن مەن ورتا جاستاعىلار ەكەنىن ايتىپ, جالپى جاس بۋىندى گازەت وقۋعا تارتۋ – بارشا قازاق باسىلىمىنىڭ الدىنداعى مىندەت دەگەن پىكىرىن جەتكىزدى.
كەزدەسۋ سوڭىندا «Egemen Qazaqstan» رەسپۋبليكالىق گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى عابيت مۇسىرەپ وقىرمان سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. گازەتتىڭ بۇگىنگى بەتالىسى, بولاشاق جوسپارلار تۋرالى ايتتى.
– وسىنداي كەزدەسۋلەر بىزگە كوپ وي سالادى. ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداي ءبىلۋىمىز كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىلەر الەم بويىنشا العا شىعىپ تۇرعانىمەن, ءداستۇرلى ءباسپاسوزدىڭ ءرولىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. تاسقا باسىلعان ءسوزدىڭ سالماعى وسى كۇنى دە انىق سەزىلەدى. «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە ابدەن تەكسەرىلگەن, ساراپتالعان سالماقتى وي باسىلادى. مۇنى وقىرماندارىمىز بىلەدى. راس, بۇگىنگى باسىلىمدار قوعامنىڭ دامۋىنا, زاماننىڭ تالابىنا ساي بولۋ كەرەك, باسەكەگە قابىلەتتىلىك قاجەت. وقىرمان مەن باسىلىم اراسىندا اشىق جۇزدەسۋ, وسىنداي قارىم-قاتىناس بولسا, ەكى جاققا دا پايدالى بولارى ءسوزسىز. باتىس قازاقستان وبلىسى – جان باسىنا شاققاندا ءبىزدىڭ گازەتىمىزگە ەڭ كوپ جازىلاتىن ءوڭىر. ەجەلدەن سولاي. اق جايىقتا ءبىزدىڭ تۇراقتى, ساپالى وقىرمانىمىز بار دەپ ماقتانامىز. وسى دوستىعىمىز, ارىپتەستىگىمىز ۇزاعىنان بولسىن! – دەدى عابيت مۇسىرەپ كەزدەسۋدى تۇيىندەپ. ايتپاقشى, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 100 جىلدىق تاريحىندا گازەت بەتىنە باسىلعان ەڭ تاڭداۋلى ماقالالار باسىلعان 5 تومدىق جيناق ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنىڭ قورىنا تارتۋ ەتىلدى.
تەمىر قۇسايىن,
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
باتىس قازاقستان وبلىسى
