قالا قالاي قانات جايدى؟
توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە اقتوبە قالاسى مەن ونىڭ ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردەگى تۇرعىنداردىڭ سانى كەڭەستىك كەزەڭمەن سالىستىرعاندا اجەپتاۋىر ازايىپ كەتكەن-ءدى. ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باس كەزىندە, تۇرالاعان جاعداي تۇزەلىپ, ەل ەڭسەسىن تىكتەگەن تۇستا حالىق سانىنا قاتىستى كورسەتكىش كۇرت كوتەرىلىپ سالا بەردى. شالعاي وڭىرلەردەگى كۇنكورىسى تومەن اۋىل تۇرعىندارى وبلىس ورتالىعىنا قاراي اعىلعان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە اقتوبە قالاسىنىڭ ىرگەسىنەن تۇتاس اۋىلدار پايدا بولدى. مۇنداي جابايى ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى, وبلىس ورتالىعى مەن ونىڭ ماڭىنا حالىق تىعىز قونىستانا باستاعانى جاڭا شاعىن اۋداندار سالۋ قاجەتتىگىن تۋعىزدى. بۇگىنگى ءسانى مەن ساۋلەتى كەلىسكەن نۇر-اقتوبە شاعىن اۋدانى وسىلاي سالىندى.
سودان بەرى اقتوبە قالاسىنىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى ىشكى كوشى-قون ەسەبىنەن جىلما-جىل كوبەيىپ كەلەدى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر تەك سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە شاھار حالقى 145 مىڭعا جۋىق وسكەنىن ايعاقتايدى. وسى تۇرعىدا ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى شاھار تۇرعىندارىنىڭ سانىن ميلليونعا جەتكىزۋ ماسەلەسى جالاڭ ماقساتقا قۇرىلماۋى قاجەت. ەگەر ونىڭ ءتيىستى تەتىكتەرى مەن جولدارى الدىن-الا بەلگىلەنبەسە, بۇل اڭگىمەلەردىڭ ءبارى بوس ءسوز بولىپ شىعادى.
اقتوبە قالاسىن بۇگىنگى زامانعى ۋربانيستيكالىق ورتالىققا اينالدىرۋ جوباسى 2014 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن جاسالعان ەكەن. بۇل جوبا ءوز كەزەگىندە اگلومەراتسيالىق دامۋ جولىمەن ەنشىلەس ەكەنى ايان. ءوسۋ مەن ورلەۋدىڭ وسى جولىمەن جۇرگەن الماتى قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانى بۇگىندە ەكى ميلليوندىق مەجەگە تاياپ قالسا, دامۋ باعىتى بىردەي نۇر-سۇلتان مەن شىمكەنت قالالارىنداعى حالىق ميلليوندىق مەجەدەن استى.
اگلومەراتسيالىق دامۋ سيپاتى ارقىلى تۇرعىنداردىڭ سانىن ودان ءارى ءوسىرۋ باعىتىن ۇستاناتىن اقتوبە مۇنداي تاجىريبەدەن ۇيرەنە وتىرىپ, تەك وزىنە ءتان دامۋ مودەلىن قالىپتاستىرا السا, العا قويعان ماقساتىنا جەتە الارى انىق. ايتالىق, نۇر-سۇلتان – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى عانا ەمەس, قارقىندى دامۋ بويىنشا الەم جۇرتشىلىعىن تاڭعالدىرا بىلگەن عاجايىپ قالا. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مۇندا تۇرعىندار سانى بەس ەسەدەن ارتىق ءوستى. ال الماتى – وتاندىق قارجى جۇيەسى شوعىرلانعان, قازاق رۋحانياتى تۋ تىككەن شاھار. شىمكەنت حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى جونىنەن ەل وڭىرلەرى اراسىندا كوشباسشى بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
الەۋەتى جەتەتىنى انىق
ال اقتوبە شە؟ ونىڭ اگلومەراتسيا اتانۋعا لايىقتى ارتىقشىلىعى قانداي؟ بۇل ءوڭىر مۇناي-گاز سەكىلدى ستراتەگيالىق شيكىزات كوزدەرىنە جاقىن بولۋىمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جەرىنىڭ قويناۋى باسقا دا قازبا بايلىقتارعا تولى ەكەنىمەن ەرەكشەلەنەدى. اقتوبە توپىراعىندا مەندەلەەۆ كەستەسىنە كىرەتىن ەلەمەنتتەردىڭ ءبارى دە بار دەگەن ءسوز تەكتەن-تەك ايتىلماسا كەرەك. توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقانى دا ونىڭ ەلىمىزدەگى ءىرى كولىك-لوگيستيكا ورتالىعىنا اينالۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرا تۇسەدى. ەڭ ۇلكەن رىنوك – رەسەيگە شىعاتىن قاقپانىڭ ءبىرى دە اقتوبە دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. سونداي-اق بۇل قالا ارقىلى وڭتۇستىك جانە ورتالىق ايماقتاعىلار كاسپي تەڭىزىنە شىعا الادى. وسىنداي جاعدايدا اقتوبەنىڭ جۇيە تۇزەۋشى كەشەننىڭ ءبىرى رەتىندە دامۋى تابيعي زاڭدىلىق دەسە دە بولادى.
ينۆەستيتسيالىق جانە يندۋستريالىق كۇشتەردى ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرۋ اگلومەراتسيالىق دامۋ جولىنا ءتان باستى سيپات دەسەك, بۇل تۇرعىدا دا اقتوبەنىڭ ءباسى بيىك تۇر دەۋگە تولىق نەگىز بار. مۇنداعى فەرروقورىتپا حروم قوسىندىلارى جانە رەلس-ارقالىق زاۋىتى سەكىلدى ءىرى كاسىپورىنداردى اتاۋعا بولادى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى ۇلكەن قالانىڭ مۇناي-گاز حيمياسى كەشىنىن دامىتۋعا مول مۇمكىندىگى بار. وسىنداي وندىرىستىك الەۋەتى مول, ەكونوميكالىق ءوسىمى جوعارى قالادا حالىقتىڭ شوعىرلانۋ ۇدەرىسى قارقىندى بولۋى دا تابيعي زاڭدىلىقتاي كورىنەدى. جۇرت قالالىق ورتادان ورىن تابۋ ءۇشىن جەردىڭ شەتى جەلدىڭ وتىنەن ۇلكەن ءۇمىت ارقالاپ كەلگەندە, كەۋدەدەن يتەرىپ تاستاۋدىڭ ءجونى جوق.
اگلومەراتسيا ورتالىعىنداعى ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلەردى جاڭعىرتۋ مەن جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەتتىلىگى دە ءدال وسى تۇستان تۋىندايدى. ياعني تۇرعىنداردىڭ تەز كوبەيۋى قوسىمشا مۇمكىندىك كوزدەرىن ىزدەستىرۋدى قاجەت ەتەدى. بۇعان دەيىنگى قۇرىلعان ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلەر ءدال وسىنداي دەڭگەي مەن مولشەرگە سايكەس كەلمەيتىن ەدى. مۇنداي پروبلەمالاردى ءىرى قالالاردىڭ ءبارى باستان كەشكەنى انىق. مىنە, وسى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەلەردى شۇعىل شەشۋ ءىسى وڭىردەگى ءىس باسىندا جۇرگەن باسشىلار ءۇشىن دە ۇلكەن سىن. وسى ورايدا ءبىرىنشى كەزەكتە جابايى ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىن تەجەپ, ىشكى كوشى-قون ۇدەرىستەرىن وڭتايلى شەشۋ جولدارى شۇعىل قاراستىرىلعانى ءجون سەكىلدى. البەتتە, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا ارتىلعان جۇكتەمە ءوز دەڭگەيىنەن ەكى-ءۇش ەسە ارتىپ كەتسە, مۇنىڭ ءوزى شيەلەنىستى جاعدايعا سوقتىرۋى ابدەن مۇمكىن.
اسىرەسە مۇنداي تۇيتكىلدەر ءبىرىنشى كەزەكتە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ جانە تۇرعىن-ءۇي سالالارىندا ورىن السا, ونىڭ سوڭى تۇرعىندار تاراپىنان كەيبىر تۇسىنىسپەۋشىلىك اپارىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا حالىق سانىنىڭ جەدەل دامۋى ەسكەرىلە وتىرىپ, ەل وڭىرلەرى اراسىندا بالاماسى جوق مەديتسينالىق كلاستەر قۇرىلدى. مۇنداعى دارىگەرلەردىڭ سانى مەن ساپالىق قۇرامى, ءارى ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى, دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى تۇرعىنداردى مەديتسينالىق قىزمەتپەن تولىقتاي قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر بۇل جۇيە ودان ءارى قانات جايىپ كەلەدى.
جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ارتادى
اقتوبە قالاسىندا تۇرعىنداردى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى نىساندارىمەن قامتۋ ماسەلەسىندە بىرقاتار پروبلەما قوردالانىپ قالعانىن كورەمىز. اتاپ ايتقاندا, وبلىس ورتالىعىندا قازىردىڭ وزىندە جاڭا ءبىلىم بەرۋ عيماراتتارىنا سۇرانىس ايقىن بايقالىپ وتىر. ويتكەنى جىل سايىن اقتوبەدە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سانى 5-7 مىڭعا دەيىن وسۋدە. سونىڭ سالدارىنان قالاداعى كەيبىر ءۇش اۋىسىمداعى مەكتەپتەر سانىن رەتتەۋ ىسىندە كوپتەگەن كەدەرگىلەر بار. وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنان الىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جوعارىدا ايتقان وي-تۇجىرىمداردىڭ ناقتى كورىنىستەرى ايقىندالا تۇسەدى.
2018-2019 وقۋ جىلدارى وبلىس ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپتەردە ءبىلىم العان وقۋشىلار سانى 75 430 بولسا, بيىلعى وقۋ جىلىندا 82 140-قا كوتەرىلىپ, ءوسىم 6710 جەتكىنشەكتى قۇراعان. بۇعان قوسا ايتارىمىز, قالانىڭ جاڭادان تۇرعىزىلعان اۋداندارىنىڭ بىرىندە ءۇش اۋىسىمدا 3550 وقۋشى وقىپ ءجۇر. بۇل كورىنىس مەكتەپ عيماراتى نەبارى 1000 ورىنعا ارنالعانىنا بايلانىستى. ەندىگى ءۇمىت نۇر اقتوبە جانە باتىس-2 شاعىن اۋداندارىندا كەلەر جىلى پايدالانۋعا بەرىلەتىن جاڭا مەكتەپ عيماراتتارىندا بولىپ وتىر.
تۇرعىندار سانىن ميلليوندىق مەجەگە جەتكىزۋ جوباسى بەلگىلەنگەن قالادا ۋرباندالۋ پروبلەمالارىن بۇگىنگى زامان تالاپتارىنا ساي شەشۋدىڭ ماڭىزى جوعارى. حالىق سانى كوبەيگەن سايىن جۇمىسسىزدىق بولماي تۇرمايدى. اشىعىن ايتقاندا, اقتوبەدە ازىرگە شيىرشىق اتقان مۇنداي الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءىرى اۋقىمداعى جوبالار قولعا الىنا قويعان جوق. جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگان جەتەكشىلەرى بەرگەن وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا وبلىستا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وسىنشاما پايىزعا ازايدى دەگەن ەشقانداي جىلۋى جوق اقپاراتتار ەشكىمدى سەلت ەتكىزبەيدى. كەرىسىنشە اۋىلدان قالاعا ەرىكسىز كەلگەن, نارىقتىق سۇرانىستارعا ساي جاڭا ماماندىقتار الۋ ىسىنە تارتىلماعان ازاماتتاردىڭ جاي-كۇيى قاعا بەرىستە قالىپ كەلەدى. جاڭا كاسىپكە بەيىمدەلمەگەن تۇرعىندار ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋى مەن جوعارى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن جوبالاردى ەنگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرمەك.
ەكىنشى ءبىر ەسكەرەتىن تۇس, قازىردىڭ وزىندە اقتوبە قالاسىندا كۇردەلى ەكولوگيالىق احۋال قالىپتاستى. كەيىن تۇرعىندار سانى ميلليونعا جاقىنداعان كەزدە ونىڭ سالدارى تىپتەن اۋىر تيەتىنى, مەگاپوليس قالا اتانۋ تۋرالى اقتوبەلىكتەردىڭ ماقتانىش سەزىمى تۇككە دە تۇرماي قالارى حاق. وسى قاۋىپتىڭ الدىن الۋدىڭ باستى جولى – جوعارىدا اتالعان ءىرى كاسىپورىندار مەن مەتاللۋرگيا جانە حيميا ونەركاسىبى سالاسىندا زياندى قالدىقتاردى ازايتۋعا ءارى جويۋعا اسەر ەتە الاتىن قوندىرعىلاردى ورنىقتىرۋ بولماق.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, مەگاپوليس قالا جاعدايىندا ونى جاسىل جەلەككە وراۋدىڭ ورنى ايىرىقشا. وسى ورايدا اقتوبەدە تال-تەرەك ءوسىرۋ ءىسى ناتيجەلى بولعانىن قالايمىز. بالاپاندى كۇزدە سانايتىنى سەكىلدى, كوشەتتەردىڭ سانىن وتىرعىزىلعان ساتىنەن ەمەس, جاپىراق جايىپ تەرەككە اينالعان كەزىمەن ولشەيتىن كەز الدەقاشان كەلگەنى انىق. ويتكەنى وڭىردە جەرگە شانشىلعان تالداردىڭ كوپ كەشىكپەي سولىپ, قۋراپ قالۋ كورىنىستەرى تىيىلار ەمەس. بۇل ىسپەن كاسىبي تۇرعىدا اينالىساتىن باعبانداردىڭ جەتىسپەۋى, اعاش وسىرۋمەن اينالىساتىن ارنايى سالالىق قۇرىلىمداردىڭ قۇرىلماۋى «جاسىل ەل» باعدارلاماسىن جارعا جىعىپ كەتپەي مە دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس.
وندىرىستىك جانە ينۆەستيتسيالىق كۇشتەر ءبىر ورتالىققا توپتاستىرىلعان ايماقتى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارمەن قامتۋ ءىسى الداعى پەرسپەكتيۆالىق مۇمكىندىكتەردى قوسا قامتىپ ويلاستىرىلماسا بۇل دا ۇلكەن كەدەرگى. سوندىقتان دا ءوڭىردىڭ ەنەرگەتيكالىق قۋاتى مەن مۇمكىندىگىن ودان ءارى ءوسىرۋ جونىندە شۇعىل شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگى ەشقانداي تالاس تۋعىزبايدى. وسى قاعيداتتىڭ كولىك-لوگيستيكا كەشەنى الەۋەتىن ودان ءارى وسىرۋگە تىكەلەي قاتىسى بار. وسى ارقىلى ەكونوميكا مەن شارۋاشىلىق ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ وڭىرارالىق جانە مەملەكەتارالىق بايلانىستاردى دامىتۋدىڭ ءارى ترانزيتتىك شەكارالىق قارىم-قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋدىڭ جاڭا جولدارى اشىلماق.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە – قاۋىپسىزدىك. اتاپ ايتقاندا حالىقارالىق مارتەبەنى يەلەنگەن اقتوبە اۋەجايى قالا ىرگەسىندەگى تۇرعىن ءۇي اۋماقتارىنا تاياۋ ورنالاسقان. مۇنى قاۋىپتى قاشىقتىق دەۋگە دە بولادى. ياعني مۇنداي جاعدايدا ۇشاقتاردىڭ ۇشۋى, ءارى قونۋى مەن كوتەرىلۋى كەزىندە توتەنشە جاعدايلار ورىن الماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. سوندىقتان تاياۋ ۋاقىتتا اقتوبە اۋەجايىن جاڭعىرتۋ نەمەسە ونى تۇرعىندارعا قاۋىپ توندىرمەيتىن قالا شەكاراسى سىرتىنا كوشىرۋ ماسەلەسى ويلاستىرىلسا, بۇل بولۋى مۇمكىن قاۋىپتىڭ الدىن الۋدىڭ ءبىر جولى بولماق.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, قالا حالقىنىڭ كوپتىگى قۇر ماقتانىش ەمەس, كەرىسىنشە بۇعان بايلانىستى تۋىنداعان ماسەلەلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇدايى نازارىندا بولسا, اقتوبە تاياۋ بولاشاقتا ەلىمىزدەگى مەگاپوليس قالالار قاتارىنا قوسىلا الادى.
اقتوبە
سۋرەتتە: اقتوبە قالاسى كورىنىسى
