ادەبيەت • 06 قاراشا، 2019

جۇيكەلەتەتىن جۇيەسىزدىك

44 رەت كورسەتىلدى

ەلدىڭ دە، جەكە ادامنىڭ دا العا قاراعانى، كەلەشەككە ۇم­تىل­عانى جاقسى. باياندى ماق­ساتىنا ءتۇزۋ جولمەن، تازا دىن­مەن ۇمتىلعان ۇتادى، زەردەلى ۇر­پاعى تالپىنسا جەتەدى. بۇل – الىم­ساقتان قالىپتاسقان قاعي­دا. وسى جولدا «بارىڭدى كۇزەت، ارىڭدى كۇزەت، ءوزىڭدى كۇزەت»، دەپ جىر جامپوزى قادىر مى­ر­زا ءالى ايتقانداي، ۇشەۋىن كۇزەت­كەن ادام مۇراتىنا جەتپەي قويمايدى.

ەل بولعالى بەرى وتىز جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا تاپقانىمىز از ەمەس. جوعالتقانىمىز دا بار بولۋى كەرەك. بۇل ەكەۋى دە اسىرەسە ءبىلىم سالاسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ-اق تۇر. الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە كىرەمىز دەپ كەيدە ونىڭ وزىعى مەن توزىعىن دەر كەزىندە ساراپقا سالماي، توتە تارتقاندا جەتكەنىمىزبەن قاتار، بارىمىزدان ايىرىلىپ قالىپ جاتتىق. ء«ار سىپىرعى ارقالاي سىپىرادى»، دەپ ورىس ماتەلىندە مەڭزەگەندەي، ءىس باسىنا كەلگەن ءمينيستردىڭ ءبىرازى ءوز باعدارلاماسىمەن كوزگە تۇسۋگە تىرىستى. كوپ جاعدايدا ونىڭ ناتيجەسى قالاي بولادى دەگەنگە ءمان بەرە قوي­مادى. ماقساتى جۇمىس ىستەمەپتى دەگەن­نەن قۇتىلۋعا سايدى. ونىڭ ۇس­تى­نە باسشىلاردىڭ اۋىسۋى دا كوپ جۇ­مىس­تىڭ اياقسىز قالۋىنا، جۇيەسىز بولۋى­نا اسەر ەتتى. ءسوزىمىز جالاڭ بول­م­اسىن، ءبىلىم سالاسىندا جيىرما سەگىز جىلدا ون بەس مينيستر كەلىپ، ون التىنشى مينيستر تىزگىندى قولعا الدى.

ال ونىڭ الدىندا قانشاما رەفورمالار جۇرگىزىلدى دەسەڭىزشى. ون-ون بەس جىلعا، بەس-ون جىلعا ارنالعان باعدارلامالار مەن تۇجىرىمدامالار جەتىپ ارتىلادى. بازالىق وقۋلىق پەن بالاما وقۋلىقتى جارىستىرىپ وقۋعا بولادى دەپ ەدى، اركىم ءارتۇر­لى وقۋ­لىقپەن وقىتىپ، ەكى ورتادا وقۋ­شىنىڭ وبالىنا قالدىق. بول­سىن، بولماسىن، وقۋلىق جازۋعا ۇمتىل­عاندار كوبەيدى. ءتىپتى ونى بيزنەسكە اينالدىرعاندار دا توبە كورسەتتى. «بۇل بولمايدى ەكەن» دەپ بالاما وقۋلىقتى جيىپ قويدىق تا بازالىق وقۋلىقتى قالدىردىق.

ودان كەيىن ءبىر عاسىردان اسا ۇلت ۇرپاعىنىڭ ساۋاتىن اشىپ، ساپ­قا قوسقان، جۇزدەگەن الىپتاردى قا­نات­تاندىرعان ا.بايتۇرسىن ۇلى «الىپ­پەسىن» قۇرتىپ، ساۋاتسىز ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي كۇرەكتەي «ساۋات اشۋ» كىتابىن شىعارىپ، ۇل مەن قىزدىڭ قولىنا ۇستاتتىق. «بۇل قالاي؟ ىلگەرى باسۋ ما، كەيىن كەتۋ مە؟» دەپ حالىق قالاۋلىسى بەكبولات تىلەۋحاننان باستاپ، جۇرت شۋ كوتەرگەندە، رەفورما جاساۋشىلاردىڭ ايتقان ءۋاجى، وركەنيەتتى ەلدە بالا-باقشادا ءارىپ تانىپ، ەسەپ شىعارىپ مەكتەپكە اتتاي شاۋىپ كەلەدىگە سايدى. ءبىز دە سوعان جەتتىك دەگەندەر، بالاباقشاداعى بەس-التى جاستاعى بۇلدىرشىندەرگە بىر­نەشە وقۋلىق شىعارعاندارىن العا تارتىپ، ساۋات اشىلعاندار «ساۋات اشۋ» كىتابىن وقيتىنىن دايەكتەپ باق­تى. بىراق ولار بالاباقشاسى جوق اۋىل­دارداعى ۇل مەن قىزدىڭ قالا بالاسىنداي «سايراپ» تۇر­ماعانىن ەستەن شىعارعانىن ىشتەي مويىنداعانىمەن، سىرتتاي ءوز دالەلدەرىن كەلتىرۋدەن تانا قويمادى.

ەندىگى جەردە «الىپپەنىڭ» دە، التى جاستان وقىتۋدىڭ دا «جولى» بول­­ماعانىن ۋاقىت كور­سە­تىپ، حا­لىق­تىڭ قالاۋى العا وزدى.

تاعى ءبىر جاعداي، ينفورماتيكا، فيزيكا، حيميا، بيولوگيا پاندەرىن جوعارى سىنىپتاردا وقىتۋدى 2019 جىلى جۇزەگە اسىرۋ يدەياسى ەدى. وعان قوسا، دۇنيەجۇزى تاريحى ءپانىن ورىس تىلىندە وقىتۋدى قولعا الۋ كوتەرىلدى. تەز ارادا، ءۇش ايدا اعىلشىن ءتىلى مۇ­عالىمىن دايارلاپ شىعامىز دەپ وعان قىرۋار قارجى ءبولىندى. ءسويتىپ، وتانىمىزدىڭ ۇل-قىزى وزگە تىلدە وقۋعا بەت بۇرىپ جاتتى. وسى جەردە «ەشكىم دە ەكى قوجايىنعا قىزمەت ەتە المايدى» دەگەن جاپون جۇرتىنىڭ تامسىلىنە باعىپ، ءالى دە بولسا ىرگەمىزدى بەكەمدەي تۇسەيىك، وزگەگە سىڭبەيتىن ۇلت­تىق بولمىسىمىزدى، ءتىلىمىزدى باس­قا ءتىلدىڭ قوجالىعىنا بەرمەيىك، ۇرپاق قاجەتىنە قاراي تانىپ ءبىلسىن دەگەن قۇمىققان ءۇنىن ەشكىم ەستي قوي­مادى. قانىمىزدا بار ءىلىپ اكەتۋ ۇر­دىسى­مەن مەكتەپتى قويىپ، بالا­باق­شا­داعى بالدىرعاندار دا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتىر دەپ جار سالعاندار توبە كورسەتتى. وعان قالانى قويىپ، كەي­بىر اۋىلداعى ۇرانشىلدار ءۇن قوستى. نەسىن جاسىرامىز، وتاندىق ءبىلىم كەڭىستىگى سىناق الاڭىنا اينالا بەردى. ونىڭ زاردابىن مۇعالىم، وقۋشى، اتا-انا تارتتى.

وسى ارادا ۇلگى تۇتاتىن كەيبىر ەل­دەردىڭ ادەمى ءداستۇرىن ەسكە تۇسى­رەر بول­ساق، ءمينيستردى قويىپ، ونىڭ ورىنباسارى قىزمەتكە تاعايىن­­دا­لاردا ءۇش جىلعا ارنال­عان باع­دار­لاماسىن تالقىعا ۇسى­نىپ، وتكەن سوڭ قىزمەتكە سايلانادى. ءۇش جىل مەرزىم اياقتال­عاندا نە ءبىتتى، نە قالدى دەگەنگە ەسەپ بەرەدى ەكەن. ءبىر سەبەپتەرمەن جارتى جولدا قىزمەتتەن كەتسە، نە باسقا جەر­گە اۋىسسا، ونىڭ ورنىنا كەلگەن ادام الگى باعدارلامانى جالعاپ، سوڭى­نا جەتكىزىپ بارىپ ءوزىنىڭ جوباسىن ۇسىناتىن كورىنەدى.

ءيا، وتكەن ءوتتى عوي دەيىك، بىراق سول وت­كەننىڭ جاقسىسىن جالعاپ، كەمىن تۇزەپ ساباق الۋ جاعى قالاي دەگەن سۇراق كوكەيدەن كەتپەيدى. ءبىز الداعى كەيبىر دايەكتەردى ساباق الساق ەكەن دەگەن نيەتتەن تۋىنداتىپ العا تارتىپ وتىرمىز.

ەندىگى جەردە كەمەل تىرلىكپەن كورىنەتىن كەز كەلىپ تۇر. بۇل ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «رۋحا­ني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «جاس­تارىمىز باسىم­دىق بەرەتىن مەجە­لەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءار­دايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى قۇندىلىقتار جۇيەس­ىن­دە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قويا­تىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى» دەگەن باعىتتى تەمىرقازىق ەتىپ، پرە­زيدەنت ق.توقاەۆ جول­داۋىن­داعى ناقتى تاپسىرمالاردى مۇلتىكسىز اتقارۋ مىندەتى كىم-كىمگە دە سىن بولۋى ءتيىس.

ال بيىلعى مۇعالىمدەردىڭ ءداستۇرلى تامىز ءماسليحاتىندا مەملەكەت باسشىسى «ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ ء«بىز اۋەلى ەلدى تۇزەتۋدى بالا وقىتۋ ءىسىن تۇزەتۋدەن باستاۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوزى بار»، دەي كەلىپ، ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جەتىلدىرۋدى تىلگە تيەك ەتكەن ەدى. عىلىمي جاراتىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ ماسەلەسىن مۇمكىندىككە قاراي شەشۋدى مامان ىڭعايىنا قاراي، مەكتەپتەر­دەگى اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرۋ ءىسىن اتا-انالاردىڭ قالاۋىمەن شەشۋدى مىندەتتەدى. اسىرەسە، تاربيە ماسەلەسىنە دە تەرەڭ ءمان بەردى. بۇل ءبىلىم مەن تار­­بيەنى ۇشتاستىرا جۇرگىزۋدىڭ قاجەت­تىگىن اڭعارتادى.

كەيدە وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسى تومەن دەپ جاتامىز. سەبە­بىن قاز­بالاماي، سالدارىن العا تارتىپ، بۇل قالاي دەيمىز. ءتىپتى سەبەبىن ءبىلىپ تۇرساق تا ايت­قىمىز كەلمەيدى. وسى­دان كەلىپ، كىنالى ۇل مەن قىز بولىپ شىعادى. بارىنان جوعى كوپ، بازاسى ناشار، ءۇش اۋىسىمدى ءبىلىم مەكەمەسىندە ءبىلىم ساپاسى بولمايتىنى تۇسىنىكتى. زامان تالابى ەندىگى جەردە ءجۇردىم-باردىمعا جول بەرە قويماس. ەتەك جەڭىمىزدى جيماساق جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا كەدەرگى كەلتىرۋىمىز دە عاجاپ ەمەس. كەيدە سول ءبىلىمنىڭ ساپاسىزدىعى دايىندايتىن مامانعا دا قاتىستى بولىپ جاتادى. وسى كۇنى حالىق­قا قاجەت نارسە ءبىلىم مەن دەنساۋ­لىقتىڭ جاقسارۋى بولىپ تۇر. ال سول مامان قالاي دايىندالىپ جاتىر دەگەنگە كەلسەك، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دە مەديتسينا ماماندارىن دايىن­داپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. وتكەن جىلى العاشقى تۇلەكتەرىن ۇشىرىپتى. بۇگىندە مەديتسينا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ فاكۋلتەتىندە جۇزدەگەن ستۋدەنت وقيدى ەكەن. وسى ارادا ءبىر كۇماندى وي مازالايدى. تۇلەكتەر مەديتسينا مەكەمەلەرىنە بىردەن جۇمىسقا كىرىسە الا ما؟ وتا جاساۋ قولىنان كەلە مە؟ عاسىر­عا جۋىق تاريحى بار مەديتسينا ينس­تيتۋتى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرى دايارلاعان ماماندارعا كوڭىل تولماي جۇرگەندە، بازاسى تولىق ەمەس ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە باكالاۆريات، ماگيستراتۋرا، رەزيدەنتۋرا، دوكتورانتۋرا ازىرلەۋ وڭاي بولماسى انىق. جاسىراتىنى جوق، كەز كەلگەن وقۋ ورنى كەز كەلگەن ماماندىقتى دايىنداۋعا تالپىنۋ ماماندىقتىڭ بەدەلىن تۇسىرمەي قويمايدى. ءبىر زاماندا جۋرناليستەردى ءال-فارابي ۋنيۆەرسيتەتى، كەيىن قاراعاندى ۋني­ۆەرسيتەتى ازىرلەسە، قازىر ەلى­مىزدەگى وتىزعا جۋىق جوعارى وقۋ ورىندارى دايارلاۋ ۇستىندە. سول مامانداردىڭ كوبى تالاپ ۇدەسىنەن شىعا قويمايدى. ەڭ باس­تىسى، تىلگە شورقاق.

قالاي دەسەك تە مامان دايىنداۋ ءىسىن وڭالتساق، ءبىلىم ساپاسى ارتىپ، ۇرپاق الدىنداعى پارىزىمىزدى ادال اتقارعانىمىز بولار ەدى. ءبىر كەزدەرى بەدەلى ءتۇسىپ كەتكەن پەداگوگتاردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن، قيىن كەزدە جابىلىپ قالعان نە باسقا وقۋ ورىندارىنا قوسقان پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىن ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن قايتا قالپىنا كەلتىرگەنىمىز ءمالىم. ەندى سول ءبىلىم وردالارىن ۋني­ۆەرسيتەتتەرگە قوسۋ ماسە­­لەسى ءسوز بولىپ جاتىر. بۇل دا جاڭا رەفورمانىڭ باستالعانىن كور­سەتە مە؟ مۇنداي قادام ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبىلىم مەن تاجى­ريبەنى ۇشتاس­تىرا جۇرگىزۋگە كەرى اسەرىن تيگىز­بەي قويمايدى. وسى «ات­تە­گە­نايلار» جۇيەسىزدىككە ۇرىن­دى­رىپ، جۇيكەنى جۇقارتقانى ءمالىم. الداعى ۋاقىتتا وسىنداي قو­لاي­­سىزد­ىقتاردى كەڭسەدە وتىرىپ شەشپەي، حالىقتىڭ تالابىن ەسكەرسەك اقاۋ كەتپەسى اقيقات. سوندا عانا وت­كەننەن ساباق الىپ، بولاشاققا جاس­تاردىڭ نىق قادام باسۋىنا مۇمكىندىك جاسالارى انىق.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار