الماتى قالاسىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى دانا ەرلانوۆا – بۇگىندە تەحنولوگيا سالاسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, جوبالارى ارقىلى قوعامعا وزگەرىس الىپ كەلگىسى كەلەتىن جاس ونەرتاپقىشتاردىڭ ءبىرى. ول الماتىداعى Maker Space الاڭىندا 2 جىلدان بەرى روبوتتەحنيكاسىنىڭ قىر-سىرىن زەرتتەپ كەلەدى.
Google عىلىم جارمەڭكەسىنە جول
العاش ويلاپ تاپقان جوبالارىنىڭ ءبىرى Sequence – التسگەيمەر اۋرۋىنا شالدىققان ادامدارعا ارنالعان اقىلدى ءدارى قوبديشاسى بولدى. بۇل يننوۆاتسيالىق جوبا ەمدەلۋشىنىڭ ءدارىنى ۇمىتپاي قابىلداۋىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دانانىڭ ايتۋىنشا, ءدال وسى جوبانى جاساۋ ويى اجەسىنىڭ التسگەيمەر اۋرۋىنا شالدىعۋىنا بايلانىستى تۋدى. ونىڭ وتباسى 87 جاستاعى اجەسىنىڭ ۇمىتشاقتىعىن اۋرۋ ەمەس, كارىلىكتىڭ بەلگىسى بولار دەپ جۇرە بەرگەن ەكەن. ال بىلگەن كەزدە دارىمەن ەمدەۋ كەش بولىپتى. وسىلايشا جاس ونەرتاپقىش يننوۆاتسيالىق قوبديشا ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ ءدارى-دارمەكتى ۇمىتپاي قابىلداۋى ءۇشىن, ال مەدبيكەلەر اۋرۋحانالاردا ەمدەلۋشىلەردىڭ ءدارى قابىلداعانىن باقىلاۋى ءۇشىن تاپتىرماس قۇرال بولار ەدى دەپ ويلايدى. قۇرىلعىنىڭ ينتەرنەت ارقىلى جۇمىس ىستەۋى ءدارىنىڭ قابىلدانعانىن الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنەن كورۋگە جول اشادى. بۇل جوبا سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ تسيفرلاندىرۋ كەڭسەسى مەن يۋنيسەف قورى ۇيىمداستىرعان حاكاتوندا دا جۇلدەلى ورىنعا يە بولعان ەدى.
Sequence جوباسىمەن دانا ارىپتەسى ديلناز كامالوۆامەن بىرگە الەمدەگى الىپ تەحنولوگيا كومپانيالارىنىڭ ءبىرى Google ۇيىمداستىرعان عىلىمي جارمەڭكەگە قاتىسۋعا ءوتىنىم بەردى. 2011 جىلدان باستاپ وتەتىن ءداستۇرلى بايقاۋ جىلدا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنەن 13-18 جاس ارالىعىنداعى جاس ونەرتاپقىشتاردى ءوز الاڭىنا جينايدى. جاستاردىڭ يننوۆاتسيالىق جوبالارىنا قولداۋ كورسەتىپ, ۇزدىك اتانعان 3 قاتىسۋشى باعالى سىيلىقتارعا يە بولادى. ال جەڭىمپاز اقش-تىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىندە ءبىلىم الۋعا 50 مىڭ دوللار كولەمىندە گرانت ۇتىپ الادى. وسىنداي حالىقارالىق سالماقتى باسەكەدە قازاق قىزدارىنىڭ جوباسى العاشىندا ۇزدىك 100 جوبانىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, سوڭعى كەزەڭدە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 20 جوبانىڭ ءبىرى بولىپ تانىلعان. اقش-تىڭ تەحنولوگيا ورداسىنا اينالعان كرەمني القابىنا شاقىرتۋ العان دانا وسىعان دەيىن وندا تەك بىلىكتى ماماندار عانا بارۋعا مۇمكىندىك الادى دەپ ويلاعانىن جاسىرمادى. بۇل تاجىريبە ونىڭ وسى سالادا بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا جاساعان ۇلكەن قادامى عانا ەمەس, دۇنيەتانىمىنىڭ كەڭەيىپ, قورشاعان الەممەن تانىسۋىنا جول اشقان العاشقى ساپارى بولدى. «عىلىم ارقىلى ادامدارعا كومەكتەسىپ, قوعامعا پايدا الىپ كەلۋ ارقىلى دا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتۋگە بولادى. تەك ءوز ءىسىڭدى شىن ءسۇيۋ كەرەكسىڭ», دەيدى جاس ونەرتاپقىش.
قىزدار تەحنولوگيا سالاسىندا
قوعامدا ينجەنەريا مەن تەحنولوگيا سالالارىندا ەر ادامداردىڭ كاسىبي مۇمكىندىكتەرى جوعارى دەگەن قاعيدا قالىپتاسىپ قالعان. بۇگىندە الەمدە وسى پىكىردى تەرىسكە شىعارعىسى كەلەتىن دارىندى قىزدار جەتەرلىك, سونداي-اق ءوسىپ كەلە جاتقان قىزداردىڭ تەحنولوگيا سالاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ, ورتاعا باۋليتىن باعدارلامالاردىڭ سانى دا كوبەيىپ كەلەدى. «STEM نە تەحنولوگيا سالاسىنا كەلگەن قىزداردى «مەن تۋرالى نە ويلايدى؟» دەگەن سۇراق كوپ مازالايدى. قاتە جىبەرىپ السام, مەن تۋرالى پىكىرلەرى وزگەرىپ كەتە مە دەپ تە ويلايسىڭ. روبوت-تەحنيكاسىنا دەگەن قۇلشىنىسىم جوعارى بولعاندىقتان, مەنى مازالاعان ماسەلەنى ەلەمەيتىن بولدىم. دەگەنمەن, كوپتەگەن قىزدار «بۇل ۇيىرمەدە ۇلدار كوپ, مەن ولارمەن جارىسۋىم كەرەك, ال ولار بۇل سالادا ۇزدىك» دەگەن سەكىلدى قورقىنىشتارعا تاپ بولۋى مۇمكىن», دەيدى دانا ەرلانوۆا. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ىشتەي وسىنداي سەنىمسىزدىك بولسا, تەك قىزدارعا ارنالعان يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ بايقاۋىنا قاتىسۋعا بولادى. ءدال وسىنداي Technovation Challenge حالىقارالىق ۆولونتەرلىك باعدارلاماسى – 10-18 جاس ارالىعىنداعى قىزدارعا قوعامدا كۇندەلىكتى تۋىندايتىن ماسەلەلەردى تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن شەشۋدى ۇيرەتۋگە باعىتتالعان. قاتىسۋشى قىزدار موبيلدىك قوسىمشالاردى جاساۋدا جانە باعدارلامالاۋدا ەر بالالاردان كەم تۇسپەيتىنىن كورسەتكىسى كەلەدى. دانا ەرلانوۆا اتالعان جوباعا ەكى جىل قاتارىنان قاتىسىپ, ناتيجەسىندە «Coco» توبىنداعى ارىپتەستەرىمەن سان-فرانتسيسكودا وتكەن جوبانىڭ سوڭعى كەزەڭىنە جولداما العان. بايقاۋعا العاش رەت قاتىسقاندا ۇسىنعان iALAU جوباسى كەلەڭسىز جاعدايعا, قايعىلى وقيعاعا تاپ بولعان جانداردان قالا كارتاسىنان سول جەرلەردى بەلگىلەۋدى ۇسىنادى. وسىلايشا قالادا قىزداردىڭ جالعىز ءجۇرۋى ءۇشىن قاۋىپتى ايماقتاردىڭ كارتاسى پايدا بولادى, دەيدى جاس ونەرتاپقىش. سونداي-اق ءموبيلدى قوسىمشا فورۋمىندا قاتىسۋشىلار باستان كەشكەن وقيعالارىمەن ءبولىسىپ, وزگەلەردەن كەڭەس پەن قولداۋ تابا الادى. ودان بولەك قوسىمشادا جابىرلەنۋشىگە كومەككە كەلەتىن شۇعىل قىزمەتتەر مەن مەكەمەلەردىڭ جانە كريزيستىك ورتالىقتاردىڭ سەنىم تەلەفوندارىنا دەيىنگى بايلانىس اقپاراتتارى بار ەكەن. دانا مەن ارىپتەستەرى قازاقستاننىڭ «كريزيستىك ورتالىقتار وداعى» مەن «نە مولچي» قوزعالىسىنىڭ وكىلدەرىمەن سەرىكتەستىك ورناتىپ ۇلگەرگەندەرىن ايتتى.
Technovation حالىقارالىق جارىسىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە جولداما الىپ بەرگەن كەلەسى TECO موبيلدىك قوسىمشاسى قوعام نازارىن ەكولوگيا ماسەلەسىنە اۋدارۋعا باعىتتالعان. بالالارعا ارنالعان 3D ويىن قولدانۋشىلاردى قوقىستى سۇرىپتاپ, قايتا وڭدەۋگە شاقىرادى, سونداي-اق ويىن قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى ناتيجەسىندە پايدا بولاتىن عالامدىق ماسەلەلەر مەن شەشۋ جولدارى تۋرالى پايدالى اقپاراتتى قامتيدى. كرەمني القابىنا جاساعان ساپارىندا دانا Uber, Facebook, NASA, Apple سەكىلدى ءىرى تەحنولوگيا كومپانيالارىنىڭ كەڭسەسىندە بولىپ, الەمگە ايگىلى جوبالاردىڭ جۇمىس بارىسىن كورىپ كەلدى. 12-سىنىپ وقۋشىسى بولاشاق ماماندىعى رەتىندە باعدارلامالاۋدى تاڭدايتىنىنا سەنىمدى جانە سول ارقىلى قوعامداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا تىرىسامىن دەيدى. ال قازىرگى باستى ماقساتى مەكتەپتى ۇزدىك اياقتاۋ ەكەن.
قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن ول ەرىكتى رەتىندە «شەۆرون» كومپانياسىمەن بىرگە «بولاشاقتاعى مەكتەپ» جوباسىن باستاپ, الماتىنىڭ مەكتەپ وقۋشىلارىنا الەم قالاي وزگەرۋدە, روبوتتەحنيكا سالاسىنداعى سوڭعى جاڭالىقتار قانداي, قاي سالاعا بارۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ, جوبا دايىنداۋ مەن ونى جۇزەگە اسىرۋ, ءتۇرلى بايقاۋلارعا قاتىسۋ بويىنشا شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزىپ ءجۇر. وسىلايشا الماتىدا تەحنولوگيا, STEM سالاسىن جاستار اراسىندا ناسيحاتتاپ, دامۋىنا ۇلەس قوسپاق. «روبوتتەحنيكاسىمەن اينالىسپايتىن بالالار ەش نارسە جوعالتپايدى. سەبەبى بۇل سالاعا قىزىعۋشىلىق كەرەك. جوبالاردى جاساپ, ونى ءارى قاراي جۇرگىزۋگە دايىن بولۋ كەرەك. تەك اتا-اناسىنىڭ قالاۋىمەن كەلگەندەر كوپ ناتيجەگە قول جەتكىزە المايدى. ودان دا اركىم ءوزى ۇناتاتىن سالانى تەرەڭ مەڭگەرىپ, باستاعان ءىسىنىڭ كاسىبي مامانى بولسا, سول ءىستى شىن سۇيسە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتەتىنىنە سەنەمىن», دەيدى جاس ونەرتاپقىش. دانا جاستارعا, ەڭ الدىمەن, جۇرەك قالاۋىمەن بولاشاقتا اينالىسقىسى كەلەتىن سالانى تاڭداۋعا, ودان كەيىن مەيلى ول مەديتسينا, ارحيتەكتۋرا, حيميا, تەحنولوگيا بولسىن, روبوتتەحنيكانىڭ نەگىزدەرىن ۇيرەنە وتىرىپ يننوۆاتسيالاندىرۋدىڭ ەرەكشە جولدارىن ىزدەۋگە كەڭەس بەرەدى. كەيدە جاستارعا ۇلكەندەردىڭ بەرگەن كەڭەسىنەن گورى, وزىڭمەن ءبىر پارتادا وتىرعان, بولاشاقتاعى وزىندىك جولىن انىق بىلەتىن دوستاردىڭ تاجىريبەسى اناعۇرلىم پايدالى بولىپ جاتادى. وسىنداي مىسالدار ەلىمىزدەگى جاس ۇرپاقتىڭ قازىردەن بولاشاق ماماندىعىن تاڭداۋدا جاۋاپكەرشىلىگىن, وزگەرىستەرگە بەيىمدىلىگىن, ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋعا دايىندىعىن جانە كەز كەلگەن ماسەلەدە عالامدىق دەڭگەيدە ويلاي الاتىنىن كورسەتەدى.
