زەردەلىك بۇل ويىنداردىڭ بارلىعى دەرلىك ساناداعى سايىس قابىلەتىن شىڭدايدى. ال سانالىق بۇل قابىلەت بۇرىنعى داۋىردە سپورت ەسەبىندە ەمەس, اسكەري دايىندىقتىڭ رۋحاني كورىنىسى ەدى. وسىعان وراي ەجەلگى داۋىردەگى اسكەري دەموكراتيالىق قوعام ورناتقان اتتىلار مادەنيەتىندەگى زەردەلىك ويىنداردىڭ ماڭىزى مەن ورنى قانشالىقتى جانە ونىڭ قانداي ۇلگىسى بولدى؟ دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ وزەكتى.
اتينا (افينى) قالاسىندا ءجيى بولاتىن ساق دانىشپانى اناقارىس ايگىلى گرەك بيلەۋشىسى سولونمەن كەزدەسىپ, بۇگىنگى شاحماتتىڭ تۇپكى نۇسقاسى – ەلليندىك دويبى تاقتاسىن ويلاپ تابادى. اتالمىش تاريحي جايت دويبى تۇرلەرىنىڭ ءبىر تانىمنان تۋىنداعانىنا مەڭزەيدى جانە بۇل اقپارات دويبى بىتكەن گرەكتىكى دەگەن تۇجىرىمدى جوققا شىعارادى.
ۋكراينالىق دەنە تاربيەسى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەۆگەني كادنيكوۆتىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, قيعاشجۇرىستى دويبىنىڭ شىعۋى ساقتارعا ءتان بولعان. بۇل دويبىنى ويناۋعا ساق ساربازدارى بارىنشا قۇمار بولىپتى. وعان يتەرمەلەگەن سول كەزدەگى دالا بيلەۋشىلەرى كورىنەدى.
بىزگە جەتكەن تاريحي اقپار بويىنشا ەجەلگى ساقتاردىڭ ساپتاعى ەڭ تومەنگى اسكەري ءبولىمى 9 ساربازدان تۇرعان: شايقاس الاڭىندا تورتەۋى الدىڭعى شەپتە, بەسەۋى ارتقى قاتارعا جايعاسادى. ارتقى بەستىكتىڭ قاق ورتاسىندا توعىزباسى جۇرەدى. مۇنىمەن ول وزىنە قاراستى اسكەري بولىمشەنى كورۋگە, باسقارۋعا جانە ساردار رەتىندە ءوزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە مۇمكىندىك الادى. ساقتاردىڭ مايدانداعى بۇل شەبىنەن حابارى مول گرەكتەر توعىزباسىن ءولتىرىپ, الگى اسكەري بولىمشەنى ىدىراتۋ ارقىلى وڭاي جەڭىسكە جەتۋمەن ساقتاردى تۇيىققا تىرەي باستايدى. ساقتاردىڭ بۇل ەسكىرگەن اسكەري تاكتيكاسى قۇپيا تۇردە قالىپتاسقان اسكەري قۇرامى 9ح9 ولشەمدى تىكەجۇرىستى دويبى ويىنىندا كورىنىس تاپقان.
اسكەري تاكتيكالىق رەفورمانىڭ ۋاقىتى كەلگەنىن سەزگەن ساقتاردىڭ سول كەزدەگى قاعانى ساۋلى (ساۆلي) بۇل قۇرىلىمدى وزگەرتۋ ارقىلى جاڭا تاكتيكا ازىرلەۋدى ءوزىنىڭ تۋعان باۋىرى اناقارىسقا (اناحارسيس) تاپسىرىپتى. ويتكەنى اناقارىس گرەكيادا وقىپ, عىلىم مەن ءبىلىمدى مەڭگەرگەندىگى ءوز الدىنا, ونىڭ سول كەزدەگى بەلگىلى ونەرتاپقىشتىعى مەن ويشىلدىعى ايگىلەنە باستاعان ەدى. ول وزگەرىستى سول كەزدە ساقتار ويناعان دويبى تاقتاسىن وزگەرتۋدەن باستايدى.
اناقارىس كەمەڭگەر اسكەري بولىمشەنى 9ح9 ولشەمدى تىكەجۇرىستى دويبى تاكتيكاسىن وزگەرتىپ, ءۇش قاتارعا ورنالاسقان 14 ساربازدان جاساقتايدى: ءبىرىنشى قاتاردا – بەس سارباز, ەكىنشى قاتاردا – تورتەۋ جانە ۇشىنشىسىندە – بەس سارباز. ءسويتىپ توعىزباسى ءۇشىنشى قاتاردىڭ قاق ورتاسىندا بولادى. كەيىن وسى تاكتيكاعا سايكەس ساق ساربازدارى قۇمارتا وينايتىن قوسبوياۋلى دويبىنىڭ 9ح9 ولشەمى وزگەرىپ, ءۇش قاتارلى 5:4:5 تۇرىندەگى دويبى تاستارىنىڭ جايعاسۋى تۇزىلگەن.
بۇل دويبى قيعاشجۇرىستى بولىپ كەلەدى جانە ويىن الاڭى ايقىشتالعان ءجۇرىس جولىمەن تورتكە بولىنگەن. ادەتتە اتتىلى ساربازدار ءبىر-بىرىنە تۋرالاي شاۋىپ ماڭداي تۇيىستىرە بەتپە بەت شابۋىلعا اتتانعان. اناقارىس ساقتاردىڭ بۇلايشا تۇپ-تۋرا اتتانداۋىن دوعارۋدى ۇسىنىپ, اتتىلى ساربازدىڭ ماڭدايىن 45 گرادۋسقا بۇرىپ قيالاي شابۋدى ءجون سانايدى. مۇنى تەڭىزدىك اسكەري تىلمەن «گالسپەن/قيعاشتاپ جىلجۋ» دەيدى, ياعني قيالاي شاپقان سارباز قارسىلاستىڭ تۋرالاي ورنالاسقان قاتارىن قاپتالدان الىپ سيرەتۋگە مۇمكىندىك الادى جانە دە ساربازدار بەس قارۋدى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جاپپاي ءبىر پارمەنمەن قولدانۋ كەرەك بولعان: اۋەلى ساداق تارتىلادى, سوسىن نايزا جۇمسالادى, ودان كەيىن سۇڭگى لاقتىرۋ مەن ايبالتا نە قىلىش, سوسىن شوقپار. جاۋعا جاقىنداعان ساقتار قويان-قولتىق ۇرىسقا كىرىسىپ, سويىل مەن قىلىشتى ىسكە قوسقان. ءسويتىپ ۇرىس دالاسىنىڭ ويىن تاقتاسىنا ءتۇسىرىلۋى دۇنيەگە قيعاش ءجۇرىستى ءۇش ءتۇستى دويبىنى اكەلگەن. اناقارىستىڭ بۇل تاكتيكاسى جاۋدىڭ زارەسىن ۇشىرعان كورىنەدى.
بىزگە جەتكەن جازبا اڭىزدارعا سەنسەك, كەمەڭگەر اناقارىس (انىق ويلى دەگەن لاقاپات بولۋى كەرەك دەپ توپشىلايمىز) پاتشالىق ساربازدار, ياعني توعىزباسىلارىنا ءۇشتۇستى وسى دويبىنى ويناتىپ, اقىل-وي داعدىلارىن شىڭداعان. بۇدان سوعىس تاكتيكاسى مەن ونىڭ دويبىلىق ۇلگىسىنىڭ قۇنىن جاقسى سەزگەن ساق پاتشاسى ويىن تاقتاسى مەن ەرەجەسىن قۇپيا رەتىندە جاريالاپ, ونىمەن تەك ساربازداردى ويناتقان. ونىڭ بىلايعى جۇرتقا تارالۋى مەن اشىق وينالۋىنا قاتاڭ تىيىم سالعان. ساۋلى قاعان اناقارىسقا بارلىق قولباسىلار مەن ساردارلاردى ۇيرەتۋگە بۇيرىق ەتكەن. وسىلايشا ساقتاردىڭ اسكەري-تاكتيكالىق وي جۇيەسى تاقتاعا ءتۇسىپ, استىرتىن زەردەلىك سپورتقا ۇلاسقان. دەمەك, اقىل سپورتى ۇلى دالاعا جات ەمەس, ءتىپتى سول دالا دويبىنىڭ شىعۋ توركىنى بولعان سىڭايلى.
ە.كادنيكوۆتىڭ ەجەلگى جازىندىلاردان كەلتىرۋى بويىنشا, ب.د.د. 596 ج. اناقارىس ەجەلگى وليمپيادا ويىندارىنا العاش رەت قاتىسىپ, گرەك دويبىشىلارىن ۇتىپ, ساق دانىشپانى ەجەلگى گرەكياداعى ءوزىنىڭ ءمارمار ءمۇسىنىن قويعىزۋعا ەڭبەك سىڭىرگەن بىردەن-ءبىر دالالىق جىگىت ەكەندىگى ءمالىم بولىپ وتىر.
ماڭعالاتەكتەس ءبىزدىڭ تاعى ءبىر ويىنىمىز بار, ونى بۇگىندە «توعىزقۇمالاق» اتايمىز. قىرعىزدار «توعىزكورگول» دەيدى. «كورگول» – ماڭعولشا قۇمالاق دەگەن ءسوز. ءبىزدىڭ ويىن دەۋگە بۇگىندە دالاداعى تاستا قاشالعان ويىن تاقتاسى عانا ەمەس, حاكىم اباي قۇناباي ۇلى ويناعان تاستىڭ جيدەبايداعى قورىق-ۇيدە ساقتالعان اعاش تاقتاسى كۋا. ياعني, بۇل ويىن قازاق ەليتاسىنىڭ بىردەن-ءبىر زەردەلىك اتريبۋتى بولعان. بۇعان قوسا ايتارىمىز, اتالعان ويىن اباي تۇسىندا توعىزقۇمالاق ەمەس, «توعىزات» اتالعان. بۇل اتاۋعا پاتشالىق رەسەيدىڭ شەندىسى ءارى قازاق-قىرعىزدىڭ ەتنوگرافيالىق مۇرالارىن زەردەلەگەن توقماق قالاسىنىڭ ءامىرشىسى گ.س.زاگرياجسكيدىڭ 1874 جىلى «تۋركمەنسكيە ۆەدوموستي» جۋرنالىندا جارىق كورگەن «بىت كوچەۆوگو ناسەلەنيا دولين چۋ ي سىر-داري» جيناعىنداعى شاعىن «توگۋز اد» ماقالاسى كۋا.
ساق دويبىسى مەن توعىزات ويىنىن دالالىق تانىمدىق ولشەمدى ايگىلەيتىن بىردەن-ءبىر ايعاق رەتىندە تانۋىمىز كەرەك. ەكى ويىندى بىرىكتىرەتىن سول ايعاقتاردى اتاپ وتەيىك. بىرىنشىدەن, ساق دويبىسى ارقىلى مايدانداعى دالا اسكەرىنىڭ توعىزدان قۇرالعان ەڭ كىشى زۆەنوسىن ەسكەرسەك, كۇنى كەشەگە دەيىن قالىڭمالدى توعىزبەن ەسەپتەگەن ولشەمدى الساق, بۇل دالالىق تانىم كەمى ءۇش مىڭ جىل بويى ۇزىلمەي كەلەدى جانە مۇنىڭ ءبىر كورىنىسى توعىزولشەمدى ساق دويبىسى مەن توعىزات ويىنى دەر ەدىك. بۇل زەردەلىك ويىندار ءبىر قاۋىمنىڭ, ءبىر كەڭىستىكتىڭ جانە ءبىرتۇتاس زەردەنىڭ تۋىندىسى دەۋگە ايعاق بولماق.
ەكىنشىدەن, ساقتارداعى اسكەري قۇرىلىم توعىز ساربازدان باستالسا, دالالىق توعىز تايپانى بىرىكتىرگەن حاندىق مەملەكەت توعىزدىق ساياسي بىرلىكتەن قۇرالعان. وسىدان كەلىپ, توعىز وعىز, توعىز وبا, توقسوبا ۇعىمدارى ورنىققان. توعىز تايپادان تۇرعان حاندىق بارىنشا ورنىقتى دا مىقتى ءارى بولاشاق قاعاناتتىڭ نەگىزىن قالاعان.
ۇشىنشىدەن, توعىزاتتىڭ تاقتاسى اسكەري دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ جۇيەسىن تانىتادى: ەجەلگى تانىم بويىنشا كيەلى 9 سانىنا يەك ارتقان اتتىلار قوعامى باستى شەشۋشى ءماندى 9 سانىمەن سيپاتتاعان دا, مەملەكەت قۇرۋشى ەلدەر/تايپالار سانىن دا توعىزبەن ەسەپتەگەن. اباي ورتاسى ويناعان توعىزات ويىنىنىڭ تاقتاسى توعىز وتاۋدان تۇراتىن توعىز تايپانىڭ تۇتاستانۋ كورىنىسى مەن ەكى حاندىقتىڭ ءوزارا شايقاسىن بايقاتاتىن ويىن الاڭى. جەڭگەنى حالىقتى قىرمايدى, باسقا ويىندارداعىداي «جەمەيدى», قوسىپ الىپ تۇتاستىرادى. بۇل – دالالىق تانىم مەن دانالىققا ءتان تۇجىرىم.
تورتىنشىدەن, توعىزات ويىنىنىڭ باستى اتاۋلارى اتتىلار قوعامىنا تيەسىلى, اسىرەسە جىلقىنى دارىپتەيدى. ويىن تاقتاسىنداعى تۇركىلەرگە ورتاق وتاۋ اتاۋلارىن بىرىكتىرسەك, اتتى قوعامنىڭ ويلاۋ جۇيەسىن عانا قاناعاتتاندىراتىن توعىز اتاۋدىڭ توعىزى دا اتتىلار قاۋىمىنا ءتان سوزدىك قورعا نازار اۋدارتادى: ماڭداي, كوكمويىن, قاندىقاقپان, بەلباسار, بەل, اتسىراتار, تەكتۇرماس, ارت/قۇيرىق.
سايىپ كەلگەندە, اباي قۇنانباي ۇلى – سوناۋ اناقارىس داۋىرىنەن بۇرىن كەلە جاتقان قۇندىلىقتاردىڭ جارقىنشاعى ىسپەتتى توعىزات ويىنىن بىزگە امان جەتكىزگەن زياتكەر تۇلعا. ساق ءداۋىرى مەن بۇگىنگى زاماندى جالعاپ تۇرعان توعىزات ويىنىن جەتكىزۋشى ءارى دارىپتەۋشى ويشىل – اباي. ول – قازاقتىڭ توعىزات ويىنىنا قاتىستى مۇراسىنىڭ كۋالىگىن جەتكىزىپ كەتكەن كۋاگەر. توعىزاتقا قاتىستى تاريحي جازبالاردى ەسەپتەمەگەندە, ۇلتتىڭ ءتول كۋالىگى رەتىندە سول ابايدىڭ كلاسسيكالىق تاقتاسىن عانا العا تارتا الامىز. بۇل تاقتا اناقارىس پەن اباي داۋىرلەرىن تۇتاستىرىپ تۇرعان تاريحي بىردەن-ءبىر دالالىق اتريبۋت.
سەرىك ەرعالي,
مادەنيەتتانۋشى
